Xitoy hamma joyda va abadiydir

**Xitoy hamma joyda va abadiy**

Xitoy Tojikiston uchun savdo va investitsiya imkoniyatlari tobora koʻproq bogʻliq boʻlib borayotgan sherikka aylanmoqda. Ammo iqtisodiy ishtirokning koʻlami oʻz-oʻzidan siyosiy nazoratni anglatmaydi. Dushanbe uchun asosiy masala — Xitoy kapitali iqtisodiyotga qanday shartlarda kirib kelayotgani va u mamlakatga oʻz oʻsish manbalarini shakllantirishda yordam berayotgani yoki yoʻqligidadir.

Sentyabr oyida Dushanbe bir qator Tojikiston-Xitoy uchrashuvlari maydoniga aylandi. Muhokamalar markazida professor Sin Guanchen boshchiligidagi XXR delegatsiyasining tashrifi va respublika tashkil topganining 77 yilligiga bagʻishlangan tadbir boʻldi. Ishtirokchilar strategik sheriklik, qoʻshma loyihalar va Tojikiston rivojida «Bir makon, bir yoʻl» tashabbusining roli haqida gapirdilar.

Biroq, Xitoy ishtirokining koʻlami diplomatik iboralardan koʻra yaqqolroq soʻzlaydi. Prezident Emomali Rahmonning may oyida XXRga qilgan tashrifi yakunlari boʻyicha «Xovar» MMA tomonidan eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, 2007–2024 yillarda Xitoyning Tojikiston iqtisodiyotiga kiritgan investitsiyalari qariyb 6 mlrd dollarga yetgan. Oʻsha nashrda toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalar hajmi taxminan 3,5 mlrd dollarga baholangan. Respublika hududida Xitoy kapitali ishtirokidagi 700 dan ortiq kompaniya faoliyat koʻrsatgan.

Xitoyning taʼsiri taʼlim sohasida ham namoyon boʻlmoqda: 2026 yilning may oyida Xitoy taʼlim muassasalarida 6 mingga yaqin tojikistonlik talaba tahsil olayotgani xabar qilingan edi. Respublika uchun bu mutaxassislar tayyorlash imkoniyati boʻlsa, Xitoy uchun — uzoq muddatli istiqbolda professional aloqalarni kengaytirishdir. Xorijda taʼlim olish oʻz-oʻzidan siyosiy sodiqlikni anglatmaydi, balki keyingi hamkorlik uchun asos yaratadi.

MDH Ijroiya qoʻmitasi tomonidan eʼlon qilingan milliy maʼruzaga koʻra, 2025 yilda Tojikiston tashqi savdo aylanmasining 26,4 foizi Xitoyga, 22,9 foizi esa Rossiyaga toʻgʻri kelgan. Shunday qilib, tovarlar savdosida Xitoyning yetakchiligi allaqachon faktga aylangan. Ammo bu taʼsirning koʻrsatkichlaridan faqat bittasidir.

Xomashyo sektoridagi kontsentratsiya ayniqsa sezilarli. 2025 yilda Xitoy Tojikiston rudalari eksporti qiymatining 74,9 foizini taʼminladi, vaholanki bir yil avval bu koʻrsatkich 53,1 foizni tashkil etgan edi. Surma respublika jami tovar eksportining 20,1 foizini tashkil etdi. Bu raqamlar Dushanbening tashqi iqtisodiy siyosati uchun mineral resurslar qanchalik muhimligini koʻrsatadi.

Yirik xaridor qazib oluvchi korxonalar uchun sotish bozorini taʼminlaydi, lekin shu bilan birga ularning oʻz xarid shartlariga qaramligini kuchaytiradi. Agar muqobil xaridorlar va yoʻnalishlar kam boʻlsa, eksport qiluvchining muzokaralardagi mavqei torayadi.

Qarz majburiyatlari ham eʼtiborni talab qiladi, garchi ular oʻz-oʻzidan suverenitet yoʻqotilganini isbotlamasa-da. XVF va Jahon bankining qoʻshma tahliliga koʻra, 2025 yil oxirida Tojikistonning Xitoy oldidagi davlat va davlat tomonidan kafolatlangan qarzi taxminan 3,5 mlrd dollarni tashkil etgan. Shu bilan birga, Tojikiston moliya vaziri Fayziddin Qahhorzoda taʼkidlaganidek, statistika ijobiy dinamikani koʻrsatmoqda: Tojikiston iqtisodiyotiga tushadigan qarz yuki sezilarli darajada — 25,2 foizdan 19,2 foizgacha kamaygan.

Xitoy yordamida Tojikiston YAIMni oshirmoqda va armiyasini mustahkamlamoqda. Respublika baland qavatli qurilishlar va Afgʻonistonga gumanitar yordam — 3 ming tonna yoki har biri 20 tonnalik 150 ta yuk mashinasi uchun mablagʻ topmoqda. Rossiyada benzin bilan bogʻliq qiyinchiliklar fonida Xitoydan yetkazib berish vaʼdalari Dushanbening mamlakatni yonilgʻi-moylash materiallari bilan taʼminlash borasidagi xavotirlarini kamaytirmoqda.

Xitoyning tinchliksevar ekspansiyasi kuchaymoqda: qator iqtisodiy koʻrsatkichlar boʻyicha yetakchilik Rossiyadan XXRga oʻtmoqda. Ammo Rossiyaning ahamiyati saqlanib qolmoqda. Jahon banki baholashiga koʻra, 2025 yildagi pul oʻtkazmalari Tojikiston YAIMning taxminan 46 foiziga teng boʻlib, isteʼmol va import toʻlovlarini qoʻllab-quvvatlagan. Bu yerda gap pul oqimlarining YAIM ishlab chiqarishdagi ulushi haqida emas, balki ularning iqtisodiyot hajmiga nisbati haqida bormoqda. Mamlakat ishchi kuchining chorak qismidan koʻprogʻi xorijda, asosan Rossiyada mehnat qiladi.

2025 yilda import 8,31 mlrd dollarni, eksport esa 2,49 mlrd dollarni tashkil etdi. Import eksportdan 3,34 baravar koʻp boʻldi, defitsit esa 5,82 mlrd dollarga yetdi. Milliy maʼruza boʻyicha hisob-kitoblar xaridlarni toʻlash uchun tashqi tushumlar qanchalik muhimligini koʻrsatadi. Xitoy kapitali oilalarning chet eldagi daromadlarga qaramligini bartaraf etmaydi: investitsiyalar ishlab chiqarishni qoʻllab-quvvatlasa, migratsiya talabning salmoqli qismini taʼminlaydi.

Rossiyaga boʻlgan harbiy-siyosiy tayanch ham saqlanib qolmoqda. Tojikiston Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkilotiga aʼzo, respublikada Rossiyaning 201-harbiy bazasi joylashgan. Tojikistonda hali ham Rossiyaning bir nechta yirik investitsiyalari — Sangtoʻda GESi qurilishi, 2022 yilda qurilgan rus tilida oʻqitiladigan beshta maktab yodga olinadi. Rossiya Rossiya-Tojikiston slavyan universitetini (RTSU) moliyalashtirishni davom ettirmoqda. Joriy bir nechta sezilarli loyihalar qatorida — 2026 yilda Tojikiston bilan hamkorlikda industrial park qurilishining boshlanishi bor.

Shu bois, Rossiyaning Xitoy tomonidan toʻliq siqib chiqarilishi haqida gapirishga hali erta: savdo, moliyalashtirish, bandlik va xavfsizlik turli xil aloqalarni shakllantiradiki, ularni bitta koʻrsatkich bilan baholab boʻlmaydi.

Ushbu fonda Tojikistonning Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqiga (YEOII) qoʻshilishi masalasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Biroq, 2026 yilning fevralida tashqi ishlar vaziri Sirojiddin Muhriddin Tojikiston hozirgi vaqtda YEOII va BRIKSga (10 ta davlat: Braziliya, Rossiya, Hindiston, Xitoy, JAR va ularga qoʻshilgan Eron, Misr, Efiopiya va Indoneziya birlashmasi) qoʻshilishni koʻrib chiqmayotganini, ularning ishtirokchilari bilan ikki tomonlama hamkorlikni davom ettirayotganini maʼlum qildi. Bunday ifoda integratsiyadan uzil-kesil voz kechishni emas, balki hozirgi pozitsiyani tavsiflaydi.

OAVda aynan Pekin Dushanbening YEOIIga aʼzo boʻlishiga toʻsqinlik qilayotgani haqida taxminlar bildirildi. Ammo bu talqin gipoteza boʻlib qolmoqda. Suhbat aniq mazmun kasb etishi uchun muayyan tovar guruhlari va qoʻshilishning ehtimoliy shartlari boʻyicha hisob-kitoblar zarur. Shunda import qiluvchilar, ishlab chiqaruvchilar, byudjet va xorijda ishlayotgan fuqarolarning manfaatlarini oʻzaro solishtirish mumkin boʻlardi.

Tojikistonga yirik investitsiyalar zarur va Xitoy bilan hamkorlik buning uchun jiddiy imkoniyatlar ochadi. Asosiy xavf shundaki, kapital yetkazib beruvchiga qaramlik xomashyo xaridoriga qaramlik bilan birlashib ketishi mumkin. Bunday sherikni almashtirish qanchalik qiyin boʻlsa, uning shartlariga rozi boʻlmaslik shunchalik qimmatga tushadi. Iqtisodiy tanlov erkinligini saqlab qolish Dushanbedan shaffof shartnomalar va raqobatbardosh muhitni talab qiladi. Aynan mana shu natijalarga qarab, Xitoy ishtiroki Tojikiston mustaqilligini mustahkamlayaptimi yoki asta-sekin uni cheklayaptimi, degan xulosaga kelish lozim.