Taniqli kompozitor Maks Rixter ilk bor Oʻzbekistonda oʻz musiqasini taqdim etadi. Toshkentdagi kontsert oldidan u haqda nimalarni bilish kerak

Taniqli kompozitor Maks Rixter ilk bor Toshkentda oʻz musiqasi bilan chiqish qiladi. Tashkentdagi kontsert oldidan u haqida nimalarni bilish kerak

27 oktyabr kuni Xalqaro anjumanlar saroyida Oʻzbekiston Madaniyat va sanʼatni rivojlantirish jamgʻarmasi tomonidan tashkil etilgan britan kompozitori Maks Rixterning kontserti boʻlib oʻtadi. Rixter — Yevropa kinopremiyasi laureati va «Oskar» mukofoti nomzodi.

Uning rahbarligidagi ansambl, jumladan, beshta torli sozlar sozandasi, shuningdek, klassik va elektron musiqa kompozitori va prodyuseri Genriyetta Smit-Roll (Afrodeutsche) Rixterning ikkita studiyaviy albomidan oʻrin olgan asarlarni ijro etadi: The Blue Notebooks (2004) va In A Landscape (2024).

Artur Xafizov zamonaviy akademik musiqani elektronika bilan vaqtida birlashtirgan hamda kino va balet uchun asarlar yozadigan kompozitor haqida hikoya qiladi.

Maks Rixter 1966 yilda Germaniyaning Xameln shahrida dunyoga kelgan, ammo bolaligini Angliyaning Bedford shahrida oʻtkazgan. Bolaligida u fortepiano chalishni oʻrgangan, oʻsmirlik yoshida esa oʻzi uchun Germaniyaning Kraftwerk elektron guruhini kashf etgan. Televideniyeda eshitgan Autobahn kompozitsiyasi unda shunchalik katta taassurot qoldirganki, u bunday tovushlar qanday yaratilishini oʻzi tushunishni xohlab qolgan. Sintezatorlar u paytda juda qimmat edi, shuning uchun boʻlajak kompozitor tayyor sxemalar boʻyicha sozlamalarni oʻzi yigʻdi — kavsherlashni unga otasi oʻrgatgan.

Rixter kompozitsiyani Edinburg universitetida va London qirollik musiqa akademiyasida oʻrgangan, keyin esa Florentsiyada Luchano Beriodan taʼlim olgan. Uning ijodiy usulida partitura bilan ishlash va tovush bilan elektron tajribalar birlashdi: eski qiziqishlar oʻz oʻrnini topdi. «Men turli xil musiqalarni yaxshi koʻrganim uchun kompozitsiya yozishni boshladim», — degan edi u Guardian ga bergan intervyusida.

Oʻqishni tugatgach, Rixter minimalist kompozitorlar Stiv Rayx, Filip Glass va Arvo Pyart musiqalarini ijro etgan olti pianinochidan iborat Piano Circus ansamblining asoschilaridan biriga aylandi. Repertuardan uzining mualliflik asarlari ham oʻrin olgan. U 2002 yilda BBC Filarmoniya orkestri bilan yozib olingan Memoryhouse albomini chiqarib, yakkaxon debyutiga erishdi.

Maks Rixter musiqasi odatda zamonaviy akademik musiqaga kiritiladi, ammo uning tinglovchilar auditoriyasi allaqachon kontsert zallari chegarasidan chiqib ketgan. YouTube’da Tiny Desk loyihasi uchun qilgan chiqishi 1,6 milliondan ortiq koʻrilgan.

Hatto Rixterning albomlari bilan tanish boʻlmagan tinglovchi ham uning musiqasini kinoda eshitgan boʻlishi mumkin. Uning eng tanilgan kompozitsiyalaridan biri On the Nature of Daylight Martin Skorsezening «Laʼnatlanganlar oroli» (Ostrov proklyatix) va Deni Vilnyovning «Kelish» (Pribitiye) filmlarida jaranglagan, keyinchalik HBO’ning «Bizdan biri» (Odni iz nas) serialida ham paydo boʻlgan. Rixter Tiny Desk’da On the Nature of Daylight’ni ijro etganda, NPR materiali muallifi auditoriyadagi koʻz yoshlarni payqadi va bunchalik taʼsirlangan tinglovchilarni kamdan-kam koʻrganini yozdi.

Uning ishlarining katta qismini raqs uchun musiqalar tashkil etadi. Kompozitor xoreograflar va balet truppalari, jumladan, Ueyn Makgregor va Londondagi Qirollik baleti bilan bir necha bor hamkorlik qilgan.

Vivaldining «Yil fasllari» qayta ishlanmasi ham balet sahnasiga tushdi. Recomposed: Vivaldi — The Four Seasons (2012) albomida Rixter klassik repertuarning eng tanilgan asarlaridan birini soʻzning tomonidan qismlarga ajratadi va qayta yigʻadi: boshlangʻich material goh deyarli toʻliq jaranglaydi, goh alohida parchalar va garmonik shakllarga boʻlinib ketadi. Bir necha yil oʻtgach, ushbu musiqadan xoreograf Kristal Payt Parij operasi uchun The Seasons' Canon baletida foydalandi.

Rixter musiqa tinglashning oʻziga xos usuli bilan ham tajriba oʻtkazdi.

Sleep (2015) ni u «sakkiz soatlik alla» deb ataldi. Sleep tungi kontsertlarida musiqachilar tongacha chalishdi, tinglovchilarga esa oʻrindiqlar oʻrniga qulay joylashib, uxlab qolish mumkin boʻlgan karavotlar taklif etildi.

2015 yilda BBC Radio 3 efirida Sleep ijrosi bitta musiqiy asarning toʻgʻridan-toʻgʻri translyatsiyasi davomiyligi boʻyicha Ginnes rekordini oʻrnatdi: u 8 soat 1 daqiqa va 23 soniya davom etdi. Ushbu tovush dunyosi bilan tungi marafonsiz ham tanishish mumkin — masalan, Dream 3 (in the midst of my life) orqali.

Rixterning oʻziga xos uslubi kinoda ham, baletda ham, uning yakkaxon yozuvlarida ham taniladi.

U qisqa kuyni oladi va uning atrofini sekin-asta oʻzgartiradi: boshqa soz qoʻshiladi, garmoniya oʻzgaradi, jaranglash kuchayadi.

Har bir qaytish bilan tanish motiv bir oz boshqacha his qilinadi. Fortepiano va torli sozlar elektronika, adabiy matnlar va kundalik hayot tovushlari bilan yonma-yon yashaydi — bularning barchasidan musiqiy tarix shakllanadi. Ushbu uslub Rixter Toshkentda taqdim etadigan ikkita albomni ham birlashtiradi: The Blue Notebooks va In A Landscape.

The Blue Notebooks’ning boshlangʻich nuqtasi Iroqdagi urushga tayyorgarlik boʻldi. Yuz berayotgan voqealar Rixterda shubha tugʻdirdi va bu uni Frants Kafka matnlariga yetakladi. Uning yon daftarlari albomga nom berdi, ularning parchalari esa Cheslav Milosh asarlari bilan birgalikda Tilda Suinton tomonidan yozib olingan — Toshkentdagi kontsertda uning «partiyalari» Afrodeutsche’ga tegadi. Ushbu matnlar orqali Rixter katta siyosiy nizo fonida yoʻqolish, noaniqlik va ojizlik kabi shaxsiy tuygʻularni ochadi.

2004 yilda chiqarilgan The Blue Notebooks Rixterning ikkinchi albomi boʻldi. Kompozitor Drowned in Sound musiqiy nashriga bergan intervyusida eslashicha, uning debyut Memoryhouse albomi deyarli payqalmagan, keyingi ish uchun esa mablagʻ zoʻrgʻa yetgan. Torli sozlar va fortepianoni bir kunda yozib olishga toʻgʻri kelgan, Suinton esa ramziy gonorarga rozi boʻlgan.

Biroq chiqqan yiliyoq Pitchfork musiqiy nashri The Blue Notebooks’ni «soʻnggi paytlardagi zamonaviy akademik musiqaning eng taʼsirli va universal yozuvlaridan biri» deb atadi. Keyinchalik, 2019 yilda Britaniyaning The Guardian gazetasi albomni XXI asr akademik musiqasining 25 ta eng yaxshi asarlari orasida 21-oʻringa qoʻydi.

Rixterning toʻqqizinchi studiyaviy albomi 2024 yil 6 sentyabrda chiqdi. Uning oʻzi bu gʻoyani «qarama-qarshiliklarni birlashtirish yoki yarashtirish» deb taʼriflagan: akustik va elektron jaranglash, inson va tabiat dunyosi.

Fortepiano va torli kompozitsiyalar orasida — Life Studies’ning toʻqqizta qisqa xomaki chizgilari bor. Ularda oʻrmandagi qadamlar, tabaqadagi tuxumning chirsillashi, Gonkong aeroportidagi aravachaning gʻijirlashi va Motsartning fortepianodagi ijrosi eshitiladi. Ushbu kundalik tovushlardan Rixter oʻz kundaligini yigʻadi.

In A Landscape albomi Britaniyaning klassik ijrochilar albomlari charti boʻlmish Official Classical Artist Albums Chart’da peshqadamlik qildi va Clash’dan 10 dan 8 ball oldi. Pitchfork taqrizchisi yakuniy Movement, Before All Flowers kompozitsiyasini uning yorugʻ, umidbaxsh jaranglashi uchun eʼtirof etdi.

2024 yilda In A Landscape chiqishi bilan Rixter yangi albomni The Blue Notebooks bilan birlashtirib, oʻzining birinchi jahon turiga joʻnab ketdi. 2026 yilda ushbu dastur bilan gastrollar davom etmoqda. Bekatlardan biri Toshkent boʻladi. Xalqaro anjumanlar saroyidagi kontsertda oʻsha torli sozlar, tugmalar va kundalik tovushlardan bir muallifning ikki xil tarixi qanday shakllanishini eshitish mumkin boʻladi.