Surunkali charchoq: birinchi navbatda qaysi gormonlarni tekshirish kerak?

**Surunkali charchoq: avvalo qaysi gormonlarni tekshirish kerak?**

Zamonaviy hayot stress, ish, uy yumushlari, ko‘plab vazifalar va axborot oqimi bilan to‘la. Shu sabab tiklanishga vaqt ajratish ayniqsa muhim: yetarlicha uxlash, dam olish, sayr qilish va imkon qadar jismoniy faollikni unutmaslik kerak. Og‘ir ish kuni yoki boshqa yuklamadan keyin kechga borib charchash mutlaqo tabiiy holat. Odatda ertalab yana o‘zingizni yaxshi his qilish uchun ozgina dam olish yoki yaxshi uxlashning o‘zi kifoya.

Oddiy charchoq asta-sekin yig‘ilib, surunkali tus olishi mumkin. Bu bir kunda yuz bermaydi: ma’lum muddat davomida organizm dam olish yetishmovchiligini ichki tizimlar, jumladan endokrin tizimning kuchliroq ishlashi hisobiga qoplaydi. Bunday davrning qancha davom etishi juda individual bo‘lib, ko‘plab omillarga bog‘liq.

**Agar shikoyat doimiy charchoq bo‘lsa, qaysi tahlillardan boshlash kerak?**

Agar odam yetarlicha uxlasa va dam olsa ham, darmonsizlik hissi saqlanib qolsa, shifokorga murojaat qilish kerak. Ayniqsa, charchoq ertalabdan sezilsa yoki hatto arzimas jismoniy yoxud hissiy zo‘riqishdan keyin ham paydo bo‘lsa.

Bunday holatda birinchi navbatda qalqonsimon bez funksiyasini tekshirish lozim. Uning gormonlari yetishmasligi jismoniy va aqliy ish qobiliyatining pasayishi bilan kechishi mumkin. Biroq doimiy charchoq sababi har doim ham endokrin tizim bilan bog‘liq bo‘lavermaydi. Masalan, ayniqsa ayollarda eng ko‘p uchraydigan sabablardan biri kamqonlik (anemiya) hisoblanadi. Shuning uchun aniq tekshiruvlarni shifokor bilan birga, boshqa shikoyat va alomatlarni hisobga olgan holda tanlagan ma’qul.

**Qalqonsimon bez va surunkali charchoq o‘rtasida qanday bog‘liqlik bor?**

Qalqonsimon bez gormonlari organizmning hayotiy muhim funksiyalarini qo‘llab-quvvatlash uchun zarur. Ular moddalar almashinuvi jarayonlarida, yurak faoliyatida, qon bosimini me’yorda ushlab turishda va yurak ritmini tartibga solishda ishtirok etadi. Qalqonsimon bez gormonlari yetishmaganda jismoniy va aqliy ish qobiliyati pasayishi mumkin. Shu bois uning funksiyasini tekshirish kuch va energiya doimiy yetishmasligi sabablarini izlashda birinchi qadamlardan biri bo‘lishi mumkin.

Shu bilan birga, qalqonsimon bez faoliyati stress va hordiq yetishmasligi kabi tashqi omillar ta’siriga kamroq uchraydi. Demak, surunkali charchoqning o‘zi muammo aynan qalqonsimon bezda ekanini anglatmaydi.

**Charchoq kortizol va surunkali stress bilan bog‘liq bo‘lishi mumkinmi?**

Surunkali stress va hordiqning doimiy yetishmasligi haqiqatan ham insonning umumiy ahvoliga ta’sir qiladi. Agar odam bunday rejimda uzoq yashasa va tiklanish uchun vaqt ajratmasa, odatiy charchoq asta-sekin surunkali tus olishi mumkin. Ma’lum vaqt davomida organizm ichki jarayonlar, jumladan endokrin tizim zo‘riqishi hisobiga hordiq yetishmovchiligini qoplaydi. Bu davrning davomiyligi har kimda turlicha bo‘ladi.

Ammo bundan surunkali stress holatida darhol kortizolga tahlil topshirish kerak, degan xulosa chiqmaydi. Buyrak usti bezlari ishi tashqi omillar ta’siriga kamroq uchraydi va ularning faoliyati buzilishi juda kam kuzatiladi. Shifokor tavsiyasisiz odatiy amaliyotda kortizol darajasini tekshirish ko‘pincha o‘zini oqlamaydi, natijani noto‘g‘ri talqin qilish esa faqat keraksiz stressni oshirishi mumkin.

Buyrak usti bezlari gormonlarini tekshirish zaruratini endokrinolog qabulda simptomlarga qarab belgilaydi. Masalan, ularning yetarli ishlamasligi belgilaridan biri qon bosimining pasayishga moyilligi bo‘lishi mumkin.

**Agar charchoq sikl, uyqu va kayfiyat o‘zgarishlari bilan birga kechsa, jinsiy gormonlarni tekshirish kerakmi?**

Agar odam doimiy ravishda to‘yib uxlamasa yoki yomon uxlasa, jinsiy gormonlar sekretsiyasining sirkad ritmlari buzilishi mumkin. Libido pasayishi, ayollarda hayz sikli o‘zgarishi, homilador bo‘lishda qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin.

Agar doimiy charchoq bilan birga ayollarda hayz sikli buzilishi kuzatilsa, erkaklarda esa jinsiy funksiya pasaysa, bu haqda shifokorga aytish kerak. Ayniqsa, bir vaqtning o‘zida tez-tez bosh og‘rig‘i ham paydo bo‘lsa. Bunday shikoyatlarda shifokor jinsiy gormonlarni tekshirish uchun qon tahlilini tayinlashi mumkin.

**Odamlar qanday tahlillarni zaruratsiz topshirishadi?**

Bunga yaqqol misol — kortizol tahlili. Kortizol stress bilan bog‘liq bo‘lgani uchun doimiy charchoq paytida uni tekshirish tushunarli. Ammo shifokor tavsiyasisiz bunday tekshiruv o‘tkazish ko‘pincha o‘zini oqlamaydi.

Buyrak usti bezlari faoliyatining buzilishi juda kam uchraydi. Ularning funksiyasini haqiqatan ham tekshirish kerak-kerakmasligini endokrinolog qabul paytida simptomlarni baholash orqali aniqlay oladi. Kortizol tahlilini mustaqil topshirish va natijani noto‘g‘ri talqin qilish faqat keraksiz stressni oshirishi mumkin.

**Agar tahlillar me’yorda bo‘lsa-yu, ammo charchoq saqlanib qolsa — keyin nima qilish kerak?**

Agar barcha gormonlar me’yorda bo‘lsa, bu yaxshi yangilik. Demak, charchoqning boshqa sabablarini izlash kerak. Endokrinolog umumiy amaliyot shifokoriga murojaat qilishni va tekshiruvni u bilan birga davom ettirishni maslahat berishi mumkin.

Doimiy charchoq sabablari ko‘p. Masalan, ayollarda ko‘p uchraydigan kamqonlik (anemiya). Yana bir sabab depressiya bo‘lishi mumkin.

Bundan tashqari, sabab har doim ham kasallikda bo‘lavermaydi. Uyqu va dam olish uchun yetarli vaqt ajratilayotganiga e’tibor berish lozim. Me’yoridagi jismoniy faollik, sayr qilish, tabiat qo‘ynida dam olish va to‘laqonli uyqu kundalik zo‘riqishlardan keyin tiklanishga yordam beradi.

Doimiy charchoq kundalik hayotning odatiy qismiga aylanib qoldi. Ammo inson yetarlicha uxlab, dam olsa-yu, baribir madori bo‘lmasa, yaxshisi shifokorga murojaat qilib, tavsiya etilgan tekshiruvlardan o‘tgani ma’qul.