Nima uchun Pokiston va Xitoy oʻrtasidagi yangi chegara bitimi Hindistonni gʻazablantirdi

**Nima uchun Pokiston-Xitoy yangi chegara bitimi Hindistonni gʻazablantirdi**

Oʻnlab yillar davomida Hindiston oʻziga tegishli deb daʼvo qiladigan hududda Pokiston-Xitoy chegarasi mavjudligini tan olishdan bosh tortib kelmoqda.

Oʻtgan hafta Pokiston va Xitoy uni rasmiylashtirish choralarini koʻrdi, bu esa Dehlining keskin munosabatiga sabab boʻldi.

Ikki tomon Pokiston-Xitoy qoʻshma chegara komissiyasini ishga tushirdi. Pokiston buni chegara boshqaruvi, qoʻshma tadqiqotlar, savdo va xalqlar oʻrtasidagi aloqalar sohasidagi hamkorlikni mustahkamlaydigan "muhim bosqich" deb atadi.

Hindiston bunga keskin javob qaytarib, ushbu qadamni hech qanday huquqiy asosga ega emas deb rad etdi va Hindiston oʻziniki deb daʼvo qilayotgan hududlarni oʻz ichiga olgan hech qanday Pokiston-Xitoy chegarasini tan olmasligini bildirdi.

Ushbu eʼlon juda nozik bir paytda yangradi.

Hindiston va Xitoy Himolay chegarasining katta qismida oʻz kuchlarini ajratib turuvchi bahsli chiziq — Haqiqiy nazorat chizigʻi (LAC) boʻylab koʻp yillik harbiy keskinlikdan soʻng aloqalarni barqarorlashtirishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, Pekin va Islomobod Hindiston ham daʼvo qilayotgan chegaraning yaqin atrofidagi qismida hamkorlikni kengaytirmoqda.

"Pokiston va Xitoy oʻrtasida chegara mavjud emas. Biz hech qanday huquqiy asosga ega boʻlmagan soxta Qoʻshma komissiyani rad etamiz", dedi Hindiston Tashqi ishlar vazirligi matbuot kotibi Randhir Jaysval.

Komissiya Pokiston-Xitoy chegarasiga, jumladan, Pokiston 1963 yilda Xitoyga topshirgan, biroq Hindiston Ladakxdagi oʻz hududining bir qismi deb hisoblaydigan taxminan 5180 kvadrat kilometrlik Shaksgam vodiysiga taalluqlidir.

Hindistonning taʼkidlashicha, bu yer sobiq Jammu va Kashmir knyazligining bir qismi boʻlgan va Xitoyga topshirilishidan oldin Pokiston tomonidan noqonuniy ravishda bosib olingan. Hindiston hukumati ushbu kelishuvni hech qachon tan olmagan va uni noqonuniy hamda haqiqiy emas deb hisoblaydi.

Ushbu tarix chorshanba kungi eʼlonning nima uchun ayniqsa nozik ekanligini tushuntiradi.

"Pokiston oʻzining noqonuniy va zoʻravonlik bilan bosib olingan Hindiston hududiga tegishli kelishuvlar tuzishga hech qanday huquqqa ega emas", dedi Hindiston Tashqi ishlar vazirligi.

Pokiston Jammu va Kashmir bahsli boʻlib qolayotganini taʼkidlaydi va shu sababli Hindiston Xitoy bilan 1963 yilgi chegara kelishuviga eʼtiroz bildirishga haqli emas deb hisoblaydi. U ushbu bitimni haqiqiy deb biladi.

Dehlidagi Shiv Nadar universiteti Xalqaro aloqalar va boshqaruv tadqiqotlari departamenti professori Jabin T. Jeykobning aytishicha, soʻnggi qadam mutlaqo yangi kelishuv emas, balki aslida eski mexanizmning qayta tiklanishidir.

"Qoʻshma chegara komissiyasi 1963 yildagi Xitoy-Pokiston bitimida koʻzda tutilgan, yagona masala — uning ishga tushirilish vaqtida", dedi u Bi-bi-siga.

Uning soʻzlariga koʻra, bu vaqt bir nechta omillarni, jumladan, Xitoyning oʻz chegaralarini demarkatsiya qilishga boʻlgan keng koʻlamli intilishini hamda Pokistonning boshqa chegaralarida toʻqnashuvlar va beqarorlik kuzatilayotgan bir paytda chegara boʻylab almashinuv va harakatlanishni institutsionallashtirish istagini aks ettirishi mumkin.

Jeykobning aytishicha, Hindiston bu voqeadan "xavotirga tushishi" kerak. Eng muhimi, uning soʻzlariga koʻra, bu qadam 1963 yilgi shartnomaning oʻzidagi bandni eʼtiborsiz qoldirgandek tuyuladi.

Kelishuvning 6-moddasi Kashmir bahsi uzil-kesil hal boʻlganidan keyin hududni nazorat qiluvchi davlat bilan muzokaralarni qayta boshlash imkonini beradi, dedi Jeykob.

Jeykobning fikricha, Hindiston uchun bu muammo global axborot muhiti tufayli yanada murakkablashadi.

"Xitoyning xalqaro media va axborot makonidagi nisbiy ustunligi — CGTN, CRI va ijtimoiy tarmoqlardagi ishtiroki — Hindistonga qaraganda unga oʻz qarashlari va xaritalarini global miqyosda taqdim etish imkonini beradi, Hindiston esa boshqa dunyo poytaxtlari eʼtiborsiz qoldirishi mumkin boʻlgan noroziliklar bilan cheklanib qolmoqda", dedi u.

Bu xavotir chegaraning kundalik boshqaruvidan alohida masaladir. Pokiston va Xitoy mintaqada allaqachon keng infratuzilma va transport aloqalariga ega, jumladan, Xitoy-Pokiston iqtisodiy koridori (CPEC) va Qoraqorum shossesi shular jumlasidandir.

Pokistonning AQShdagi sobiq elchisi, hozirda Anvar Gargash diplomatik akademiyasi va Hadson instituti katta ilmiy xodimi Husayn Haqqoniy yangi komissiya ham amaliy, ham siyosiy ahamiyatga ega ekanligini aytdi.

"Bu ikkalasining uygʻunligidir", dedi Haqqoniy Bi-bi-siga. "Bu chegara hamkorligini kuchaytirish, noqonuniy oʻtishlarning oldini olish va CPEC bilan bogʻliq strategik infratuzilmani himoya qilish mexanizmidir".

Uning aytishicha, bu Pekin Kashmirga hali ham Pokiston prizmasi orqali qarashi haqida Hindistonga berilgan signaldir.

"Xitoy Hindistonning Kashmir boʻyicha pozitsiyasini hech qachon tan olmagan va Xitoy Gilgit-Baltistonga Hindiston emas, balki Pokiston prizmasidan qaraydi", dedi Haqqoniy Pokiston nazoratidagi Kashmirning Xitoy bilan chegaradosh va Hindiston oʻz hududining bir qismi deb daʼvo qiladigan mintaqasiga ishora qilib.

Haqqoniyning aytishicha, Islomobodning pozitsiyasi Hindiston nazoratidagi Kashmirdagi voqealarga javoban oʻzgargan.

"Pokiston hamon Jammu va Kashmirning yakuniy maqomi hali hal qilinmagan degan fikrda", dedi u. "Ammo Hindiston Kashmirning oʻz qismida ichki oʻzgarishlar qilganidan beri — masalan, 370-moddaning bekor qilinishi — Pokiston 1963 yildan beri Xitoy bilan de-fakto mavjud boʻlgan narsani shunchaki institutsionallashtirishda hech qanday muammo koʻrmayapti".

Pekin uchun bu kelishuv, shuningdek, Hindistonga nisbatan oʻz pozitsiyasini boshqarish va namoyish etish uchun qoʻshni davlatlar bilan aloqalardan foydalanishning kengroq modeliga mos keladi.

Haqqoniyning aytishicha, Kashmir masalasida Pokistonni qoʻllab-quvvatlash Pekin uchun ham strategik, ham geostrategik ahamiyatga ega.

"Strategik jabhada bu Pokiston bilan aloqalarni yanada chuqurlashtiradi, geostrategik jabhada esa Hindistonning Xitoy va Pokiston tomonidan ikki tomonlama tahdid haqidagi qoʻrquvini kuchaytiradi, bu Pokistonni mamnun qiladi va Xitoyga foyda keltiradi".

Ekspertlarning fikricha, bayonot berilgan vaqt ham muhim ahamiyatga ega.

"Xitoy oʻz qarorlarini doimo bir necha oy, hatto yillar oldin rejalashtiradi, shuning uchun qoʻshma chegara komissiyasini ishga tushirish qarori ancha oldin qabul qilingan boʻlishi kerak", deydi Haqqoniy.

"Ushbu maʼlumotning eʼlon qilinishi Prezident Si Tszinpinning yaqinda BRIKS sammitiga qilgan tashrifidan keyinga toʻgʻri keldi, bu Pokistonga strategik sheriklikda ishonch signalini yuborish, Hindistonga esa koʻp tomonlama hamkorlik Xitoyning Janubiy Osiyo boʻyicha qarashlarida hech qanday oʻzgarishni anglatmasligini eslatish uchun moʻljallangan edi".

Biroq Jeykob ushbu voqeaning har bir qismini Hindistonga qarshi toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy qadam sifatida talqin qilmaslik haqida ogohlantirdi.

"Hozircha LAC uchun hech qanday bevosita yoki yaqqol oqibatlar yoʻq", dedi u.

Bu shuni anglatadiki, oʻtgan haftadagi eʼlonning ahamiyati bahsli Himolay chegarasidagi har qanday zudlik bilan sodir boʻladigan oʻzgarishlarda emas, balki Hindiston uzoq vaqtdan beri rad etib kelayotgan kelishuvlarning asta-sekin institutsionallashishida boʻlishi mumkin.

Jaysvalning aytishicha, Hindistonning pozitsiyasi "aniq va izchil" boʻlib qolmoqda: Dehli Pokiston tomonidan Hindiston hududining noqonuniy bosib olinishi deb hisoblaydigan holatni qonuniylashtirishga boʻlgan har qanday urinish qabul qilinishi mumkin emas va Hindiston suverenitetiga hech qanday taʼsir koʻrsatmaydi.

Biroq Haqqoniyning fikricha, bahs chegara qonunchiligidan koʻra koʻproq narsa haqidadir.

"Hindiston va Xitoy oʻrtasidagi chegara boʻyicha asosiy kelishmovchilik kartografik emas, balki geostrategik xususiyatga ega", dedi u. "Shu bois chegara muzokaralari va chegara boshqaruvi mexanizmlari erisha oladigan natijalarning chegarasi bor".

Pokiston, deya qoʻshimcha qildi u, "Xitoyning Hindistonga qarshi ikkinchi darajali tiyib turuvchi omili" boʻlib qolmoqda va Pekinning Islomobod bilan hamkorligi Dehliga ushbu signalni yuborishda davom etadi.