Maktabdagi zo‘ravonlik: mas’uliyat oiladami yoki maktabda? (video)

**Maktabdagi zo‘ravonlik: mas’uliyat oiladami yoki maktabda? (video)**

Maktablarda yuz berayotgan zo‘ravonlik holatlaridan keyin muhokama ko‘pincha bitta savol atrofida aylanadi: mas’uliyat oiladami yoki maktabdami?

Aslida, bola tarbiyasidagi eng katta mas’uliyat ota-onadan boshlanadi. Bolaning ilk munosabati, birinchi chegarasi, hurmat haqidagi dastlabki tasavvuri va birinchi hissiy xavfsizligi oilada shakllanadi. Maktab esa shu poydevor ustiga quriladi, uni qo‘llab-quvvatlaydi, kuzatadi va kerak bo‘lganda aralashadi. Ammo bolaning shaxsiyati, hissiy barqarorligi va boshqalar bilan munosabat o‘rnatish uslubini belgilaydigan birinchi muhit — oiladir.

Maktabda zo‘ravonlik yuz berganda, dastlabki munosabat ko‘pincha aybdor izlashdan iborat bo‘ladi. Kimdir bevosita oilani ayblaydi, boshqalar esa maktab ma’muriyati va o‘qituvchilarni nishonga oladi. Biroq faqat bir tomonni ko‘rsatadigan bunday yondashuv uzoq muddatda yechim bermaydi. Shunga qaramay, bola bilan bog‘liq birinchi va asosiy mas’uliyat oiladan boshlanishini unutmaslik kerak.

Chunki bolada namoyon bo‘ladigan ko‘plab xulq-atvor shakllari avval uyda shakllanadi. Maktab esa bu o‘zgarishlarni sezadigan, kuzatadigan va zarur bo‘lsa oila bilan birga chora ko‘rishi kerak bo‘lgan ikkinchi muhit hisoblanadi. Zo‘ravonlikni faqat oila yoki faqat maktab zimmasiga yuklaydigan yondashuv masalani soddalashtirib yuboradi. Ammo uyning hal qiluvchi rolini ikkinchi planga surish ham manzarani to‘liq aks ettirmaydi.

Xo‘sh, boladagi xavf belgilarini birinchi bo‘lib kim payqaydi? Bu belgilarni sezgan katta yoshli odam qanday yo‘l tutishi kerak? Bunday aralashuv samarali bo‘lishi uchun oila, o‘qituvchi, maktab ma’muriyati va atrof-muhit o‘rtasida qanday ishonch muhiti bo‘lishi lozim?

Bu savollarga mutaxassis shunday javob beradi: «Erta qabul qilish va birgalikda harakat qilish bola manfaati uchun eng kuchli himoya choralaridan biriga aylanadi. Erta aniqlash jismoniy kasalliklarda bo‘lgani kabi, ruhiy muammolarda ham hayotiy ahamiyatga ega».

Mas’uliyat faqat bir tomonga yuklanmasligi kerak. Maktablarda zo‘ravonlikning oldini olish masalasini maktab ma’muriyati, psixologik maslahat xizmatlari, tegishli muassasalar va ota-onalar birgalikda hal qilishi kerak. O‘qituvchi-o‘quvchi, o‘quvchi-o‘quvchi, o‘qituvchi-oila va oila-o‘quvchi munosabatlari zo‘ravonlikning oldini olishda asosiy yo‘nalishlar sifatida belgilanishi kerak.

Demak, masala faqat maktab eshigi oldidagi xavfsizlik choralaridan iborat emas. Bu — maktab va uyda shakllanadigan til, munosabat va ishonch muhiti masalasi hamdir. Bunday yondashuv YuNESKO tomonidan «yaxlit maktab yondashuvi» deb ta’riflangan tamoyilga ham mos keladi. Oshxona xodimidan tortib maktab rahbaridan ota-onagacha — bola atrofidagi har bir katta kishi yagona erta ogohlantirish tizimining bir qismi hisoblanadi.

Bunday modelda himoya mexanizmi bir kishining zimmasiga yuklanmaydi, aksincha, birgalikda ishlaydigan tizim sifatida qaraladi. Biroq bu tizimning birinchi xalqasi yana oiladir. Chunki bola maktabga borishidan ancha oldin uyda munosabat o‘rnatishni, chegaralarga duch kelishni, g‘azabini qanday ifoda etishni va kattalarga qanday munosabatda bo‘lishni o‘rganadi.

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, «barcha mas’uliyat oilada» yoki «maktab o‘z vazifasini bajarmadi» kabi keskin xulosalar muammoning murakkabligini tushuntirish uchun yetarli emas. «Bunday gaplar ko‘pincha hamkorlikni ham qiyinlashtiradi. Chunki bir tomonni ayblaydigan til ikkinchi tomonni o‘zini himoya qilishga majbur qiladi. Natijada hamma gapiradi, ammo hech kim bir-birini haqiqatdan eshitmaydi».

Ba’zan bolada hissiy zo‘riqish paydo bo‘lganini sezmaslik, uning qiynalayotganini dastlab oila, ona, ota yoki yaqin qarindoshlar payqamasligi yoki ayrim xulq-atvorlarni ko‘rib, ularni e’tiborsiz qoldirishi vaziyatni og‘irlashtiradigan sabablardan biridir. Maktab va oilani bir-biridan ajratib emas, balki bir-birini to‘ldiruvchi ikki muhit sifatida ko‘rish kerak.

Erta belgilar ba’zan uyda, ba’zan maktabda, ba’zan esa bolaning har ikki muhitdagi xulq-atvorini birgalikda tahlil qilish orqali aniqlanishi mumkin. Erta belgilar nima uchun muhim? Bolalardagi zo‘ravonlikka moyillik ko‘pincha birdaniga paydo bo‘lmaydi. Bu moyillik turli belgilar orqali namoyon bo‘lishi mumkin.

«To‘satdan odamovi bo‘lib qolish, o‘qishdagi natijalarning sezilarli darajada pasayishi, qorong‘i va tajovuzkor mavzularning paydo bo‘lishi, o‘yin vaqtida chegaralarni keskin buzish — bularning har biri alohida holda qat’iy xulosa chiqarish uchun asos bo‘lmasa-da, diqqat bilan kuzatish kerak bo‘lgan signallardir. Bu yerda maqsad — bolaga tamg‘a qo‘yish emas, balki undagi o‘zgarishni o‘z vaqtida payqashdir».

Erta belgilar faqat ochiq tajovuzkorlik bilan cheklanmaydi. Kichik yoshda bolaning haddan tashqari tajovuzkor va injiq xulq-atvori uyda sezilishi mumkin. Bola guruhga qo‘shilganda esa bu xulq uning tengdoshlari bilan munosabatlarida va o‘qituvchining kuzatuvlarida ham namoyon bo‘la boshlaydi. «Avvaliga 4-5 yoshlarda ham sezilishi mumkin».

Mutaxassislarning ta’kidlashicha, avval hech qanday muammo ko‘rsatmagan bola keyingi yillarda ham qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Shuning uchun boshlang‘ich, o‘rta va yuqori sinf davrlarini ham diqqat bilan kuzatib borish zarur. Tashxis qo‘yilgan bolaga emas, e’tiborsiz qoldirilgan bolaga diqqat qaratish kerak.

So‘nggi kunlardagi eng nozik masalalardan biri — ayrim bolalarning tashxisi yoki rivojlanish xususiyatlari tufayli asossiz ravishda gumon ostiga olinishi. Diqqat yetishmasligi va giperaktivlik buzilishi, autizm spektri yoki maxsus ta’lim ehtiyoji bo‘lgan bolalarni yalpi ravishda «xavfli» toifaga kiritishga qat’iy qarshi chiqadi.

Asosiy e’tibor hissiy dunyosida nima kechayotganini ifoda etmaydigan, passiv-agressiv tarzda hamma narsani ichiga yutadigan va ko‘zga tashlanmagani uchun e’tiborsiz qoldiriladigan bolalarga qaratilishi lozim. «E’tiborsizlikning o‘zi sabab bo‘lishi mumkin». Mutaxassisning fikricha, bolaning hissiy zo‘riqishini oila yoki yaqin atrofdagilar payqamasligi jiddiy xavf tug‘dirishi mumkin. «Bolaning qiynalayotganini ko‘rmaslik, xulq-atvoridagi o‘zgarishni e’tiborsiz qoldirish, «o‘tib ketadi» deb kutish yoki vaziyatni qabul qilmaslik ko‘pincha muammoni yanada chuqurlashtiradi».

Nega o‘qituvchilarning harakat doirasi toraymoqda? O‘qituvchi bolani eng yaqindan kuzatadigan va undagi o‘zgarishni eng erta payqay oladigan shaxslardan biri. Ammo amalda bu vazifa har doim ham bir xil darajada bajarilmaydi. Chunki ko‘plab o‘qituvchilar ota-onalar bosimi, asossiz shikoyatlar, ma’muriy jarayonlar va doimiy nazorat ostida ekanlik hissi tufayli tashabbus ko‘rsatishda qiynalishi mumkin.

Ayniqsa, maktab-ota-ona guruhlari, tez sur’atda avj oladigan shikoyatlar va o‘qituvchining har bir harakatini ehtimoliy xavfga aylantirib qo‘yadigan muhit uning imkoniyatlarini cheklashi mumkin. Bunday sharoitda o‘qituvchi o‘quvchida sezgan o‘zgarishi haqida gapirish yoki yangi mojaroni boshlab yuborish o‘rtasida qolib ketadi.

Yana bir muhim jihati, mutaxassislar o‘qituvchining professional maydonini himoya qilish kerak, deb hisoblaydi. Ularning aytishicha, ota-onalarning bola rivoji haqida ko‘proq xabardor bo‘lishi muhim, ammo bu har bir masalada ular o‘qituvchi, psixolog yoki shifokor darajasida bilimga ega degani emas.

«Maktabdagi ta’lim jarayonida samaradorlikni ta’minlaydigan shaxslar, aslida, o‘qituvchilardir. Ota-onalar ba’zan juda ko‘p ma’lumotga ega bo‘lishlari mumkin, ammo atrofdagi axborot ifloslanishi va noto‘g‘ri ma’lumotlar tufayli ular hamma narsani o‘qituvchi, psixolog yoki shifokor kabi bilishlari mumkin emasligini qabul qilishlari kerak. O‘qituvchi maktabda faqat dars o‘tadigan shaxs emas; u bolaning rivojini kuzatadigan va ta’lim doirasida chegaralarni belgilaydigan professional yo‘l ko‘rsatuvchilardan biridir».

Bolaning o‘qituvchisi bilan o‘rnatgan munosabati ham uyda qanday til va munosabatni eshitishi bilan bevosita bog‘liq. «Bolalarning uyda onasi va otasiga hurmat bilan munosabatda bo‘ladigan shaxs sifatida tarbiyalanishi maktabga borganidan keyin o‘qituvchisiga hurmat ko‘rsatishini ham osonlashtiradi. Demokratik tarbiya bolada hurmat tuyg‘usini shakllantiradi. Uyda chegaralar, o‘zaro hurmat va izchillikka asoslangan munosabat o‘rnatilganda, bola buni faqat oila doirasida qoldirmaydi.

Maktabda o‘qituvchisi va boshqa kattalar bilan munosabatiga ham ko‘chiradi». Bir narsani unutmaslik kerak, zo‘ravonlik faqat jismoniy bo‘lmaydi. Oiladagi zo‘ravonlik tushunchasi ham juda muhim. Chunki ko‘plab oilalarda jismoniy zo‘ravonlik bo‘lmasa, demak, muammo ham yo‘q, deb hisoblanadi. Aslida esa baqirish, tahdid qilish, kamsitish, qo‘rqitish, bosim o‘tkazish yoki bolani xohlamagan ishini majburan qildirish ham unga jiddiy salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.

Mutaxassislar buni shunday ochiqlaydi: «Baqirish, tahdid qilish, kamsitish, qo‘rqitish, bosim o‘tkazish, bolani xohlamagan ishini qilishga majburlash — bularning barchasi og‘zaki, hissiy va psixologik zo‘ravonlikka kiradi. Hatto ayrim bolalar eshitgan og‘ir so‘zlari jismoniy jazodan ham ko‘ra ularda uzoqroq iz qoldirishini aytishadi. Shuning uchun ota-onalar «bizning uyda zo‘ravonlik yo‘q» deganda faqat jismoniy zo‘ravonlikni nazarda tutmasliklari kerak».

Bola bunday munosabatga duch kelaversa, u odamovi bo‘lib, sukutga cho‘mib, hissizdek bo‘lib qolishi yoki, aksincha, yanada injiq va tajovuzkor bo‘lib qolishi mumkin. Biroq bu yerda ham eng katta xavf — e’tiborsizlik. Og‘zaki va hissiy zo‘ravonlikdan tashqari, bolaning his-tuyg‘ularini ko‘rmaslik, uning qiyinchiliklarini jiddiy qabul qilmaslik va yordamga bo‘lgan ehtiyojini keyinga qoldirish ham jiddiy salbiy oqibatlarga olib kelishi mumkin.

«Maqsad — birgalikda harakat qila olish bo‘lishi kerak». Hamkorlik samarali bo‘lishi uchun birinchi shart — umumiy kuzatuv. Uning fikricha, hamkorlik boshlanishi uchun oila avvalo vaziyatni ko‘rishi, uni tan olishi va hamkorlikka ochiq bo‘lishi kerak.

«Muammo aniqlanganida birgalikda harakat qila olmaslik ba’zan uni dastlab payqamaslikdan ham kattaroq muammoga aylanishi mumkin. Chunki oila vaziyatni inkor etsa, qabul qilmasa yoki tashqi omillarni ayblab, o‘zini chetga olsa, maktab va mutaxassisning harakat doirasi torayib qoladi. Aslida esa erta qabul qilish va birgalikda harakat qilish bola manfaati uchun eng kuchli himoya choralaridan biriga aylanadi. Jismoniy kasalliklarda bo‘lgani kabi ruhiy muammolarda ham erta aniqlash hayotiy ahamiyatga ega».