Kim raqobat qiladi?

Raqib kim boʻladi?

Qirgʻizistonda prezidentlik saylovlariga tayyorgarlik saylovchilarni amaldorlar tomonidan boʻladigan bosimdan himoya qilish vaʼdasi bilan boshlandi. Prezident Sadir Japarov nomzodlar manfaati yoʻlida xizmat mavqeidan foydalanadigan mansabdor shaxslarni, hatto ishdan boʻshatishgacha boʻlgan choralar bilan jazolashni buyurdi. Bu orada Markaziy saylov komissiyasi hatto ikkinchi tur uchun ham mablagʻ ajratdi. Ovoz berish 2027 yil 27 yanvarga belgilangan va hozircha asosiy savol — amaldagi prezidentga kim raqobat tugʻdira olishi va eʼlon qilingan kafolatlar amalda qanday ishlashida qolmoqda.

Japarov tomonidan imzolangan farmon nomzodlar foydasiga tashviqot ishlariga oʻqituvchilar, oʻquvchilar, muallimlar, talabalar, tibbiyot xodimlari, ijtimoiy xizmatlar va boshqa davlat hamda munitsipal tashkilotlar xodimlarini jalb qilishni taqiqlaydi. Vazirlar Mahkamasiga qoidabuzarlarni intizomiy javobgarlikka tortish, zarur hollarda ularni lavozimidan ozod qilish topshirildi. Bu tashviqotda noqonuniy ishtirok etishga ham, prezidentlikka daʼvogarlar manfaatlari yoʻlida xizmat vakolatlaridan foydalanishga ham tegishlidir.

Hujjat, shuningdek, davlat va munitsipal organlarning saylov jarayoniga aralashuviga qarshi choralarni ham joriy etadi. MSKga qonunchilikning bir xilda qoʻllanilishini taʼminlash va fuqarolarni xabardor qilish tavsiya etildi. Saylovlarni xalqaro kuzatuvchilar kuzatishi mumkin boʻladi. Shu tariqa, prezident Japarov oʻz raqiblari allaqachon kampaniya davomida rioya etilishini talab qilishga haqli boʻlgan qoidalarni ochiq belgilab berdi.

Tayyorgarlikning moliyaviy qismini Markaziy saylov komissiyasi (MSK) raisi Tinchtik Shaynazarov taqdim etdi. Dastlabki smeta respublika byudjetidan 1,2 mlrd somni (1,16 mlrd rubl) tashkil etadi. Bu mablagʻ ikki turni oʻtkazish uchun hisoblangan. Agar gʻolib birinchi turda aniqlansa, xarajatlar 960 mln somni (930 mln rubl) tashkil qiladi. Ikkinchi tur hozircha byudjet imkoniyati sifatida mavjud: smetaga qarab kurash qanchalik shiddatli boʻlishi haqida xulosa chiqarishga hali erta. Ammo tashkiliy jihatdan Markaziy saylov komissiyasi bunday stsenariyga ham tayyorgarlik koʻrmoqda.

Japarov yangi muddatga borish niyatini shu yilning avgust oyidayoq maʼlum qilgan edi. Oʻshanda u rasmiylar saylovda qatnashishni xohlovchilarni cheklamasligini va byudjet tashkilotlari xodimlariga maʼmuriy bosim oʻtkazilishini istisno qilishini vaʼda qilgandi. Sentyabrdagi farmon ushbu vaʼdalarni aniq topshiriqlarga aylantiradi. Ularning bajarilishi, jumladan, shikoyatlarga boʻlgan munosabatga ham bogʻliq boʻladi: agar joylardagi rahbarlar boʻysunuvchilarining erkin tanlovidan koʻra odatiy xizmat intizomini afzal koʻrishsa, kampaniya ishtirokchilari surishtiruv oʻtkazilishiga erisha oladilarmi-yoʻqmi, buni vaqt koʻrsatadi.

Japarov bilan raqobatlashishga tayyorligini eʼlon qilgan birinchi siyosatchi Ichki ishlar vazirligining sobiq rahbari Omurbek Suvanaliyev boʻldi. U oʻz nomzodini ilgari surish va muxolifat kuchlarini birlashtirishga harakat qilish niyatida ekanini maʼlum qildi. Suvanaliyev hokimiyat muxoliflariga boʻlayotgan bosimni tanqid qildi va saylovchilarga muqobil variant kerakligini aytdi.

Suvanaliyev Qirgʻiziston siyosatida anchadan beri faoliyat yuritadi. Isteʼfodagi general-mayor, Italiyaning «Sprut» kriminal seriali bosh qahramoni nomi bilan «komissar Kattani» laqabini olgan bu shaxs ichki ishlar vaziri vazifasini bajaruvchi boʻlgan, Xavfsizlik kengashi kotibi oʻrinbosari boʻlib ishlagan, Botken viloyatini boshqargan. Uning tarjimai holida davlat lavozimlari muxoliflik faoliyati bilan navbatma-navbat almashib turgan. Biroq, katta xizmat roʻyxati hali hozirgi qoʻllab-quvvatlashni anglatmaydi. 2011 yilgi prezidentlik saylovlarida u 0,87% ovoz olgan edi. Bu eski natija bugungi imkoniyatlar haqida xulosa chiqarishga yoʻl qoʻymaydi, ammo taniqlilik va elektoral vazn oʻrtasidagi farqni eslatib turadi.

Turli yillarda Suvanaliyev Kamchibek Tashiyev, Adaxan Madumarov va boshqa taniqli qirgʻiz siyosatchilari bilan hamkorlik qilgan. Avvalgi aloqalarni allaqachon shakllangan ittifoqning asosi deb hisoblash xato boʻlardi. Birlashish nomzod, dastur va masʼuliyatni taqsimlash boʻyicha kelishuvlarni, keyin esa hududlarda ishlay oladigan jamoani talab qiladi. Aynan mana shu amaliy qadamlar sobiq vazirning niyatlari qanchalik jiddiy ekanini koʻrsatadi.

Kampaniya Japarovning Milliy xavfsizlik davlat qoʻmitasi sobiq rahbari Tashiyev bilan aloqalari uzilganidan keyin boʻlib oʻtmoqda. Oxirgisi muddatidan oldin prezidentlik saylovlarini oʻtkazishga chaqiruvchi murojaatdan soʻng «75-xat» sifatida tanilgan ish boʻyicha ayblanuvchiga aylandi. Sentyabr oyida Bishkek shahar sudi «davlat toʻntarishiga urinish» ayblovini «saylov huquqlarini amalga oshirishga toʻsqinlik qilish» moddasiga qayta tasnifladi. Tashiyev va boshqa sudlanuvchilar ikki yillik probatsiya nazorati qoʻllanilgan holda toʻrt yildan ozodlikdan mahrum etildi. Tashiyev aybini rad etdi. Ushbu mojaro boʻlajak ovoz berishning siyosiy fonining muhim qismini tashkil etadi.

Ekspert Asilbek Egemberdiyev byulletendagi bir nechta familiyalarning oʻzi mazmunli raqobatni kafolatlamasligini taʼkidladi. U amaldagi hokimiyat uchun qulay boʻlgan nomzodlar paydo boʻlishini istisno qilmaydi, garchi aniq ismlarni tilga olmagan boʻlsa-da. Muqobil variantga boʻlgan ehtimoliy talabni ekspert fuqarolarning bir qismi prezident vaʼdalarining bajarilishidan hafsalasi pir boʻlgani bilan bogʻlaydi. Uning fikricha, bu yangi, muxolif daʼvogar uchun ham imkoniyatlar ochishi mumkin.

Egemberdiyev hokimiyatga nisbatan asosiy eʼtirozni hisobdorlikning yetishmasligida koʻradi. Uning fikricha, jamiyatga yanada aniqroq tushuntirishlar kerak boʻlgan mavzular qatoriga «Qumtor» oltin koni va «Jetim-Too» temir koni, «Asman aqlli shahri» va «Bishkek Arena» stadioni kiradi. Savollar qabul qilinayotgan qarorlar, xarajatlar va natijalarga tegishli. «Xalq hokimiyatning hisob berishini xohlaydi», — deb taʼkidladi ekspert. Boshqaruvning prezident atrofidagi doirada jamlanishi esa, uning fikricha, davlat institutlarining mustaqil faoliyatini zaiflashtiradi.

Saylovga tayyorgarlik fonida Bishkek xavfsizlik sohasida Moskva bilan hamkorlikni kuchaytirmoqda. Rosgvardiya direktori Viktor Zolotov 24–27 sentyabr kunlari Qirgʻizistonda boʻldi. Ichki ishlar vaziri Ulan Niyazbekov bilan muzokaralardan soʻng 2027–2029 yillarga moʻljallangan, huquq-tartibotni va davlat obʼyektlarini qoʻriqlashni, terrorizmga qarshi kurashni, qoʻshma mashgʻulotlar va mashqlarni nazarda tutuvchi dastur imzolandi. Rasmiy ravishda muzokaralar saylovlar bilan bogʻlanmagan, biroq ommaviy norozilik namoyishlari bir necha bor hokimiyat almashishiga olib kelgan Qirgʻiziston uchun kuch tuzilmalarining shayligi har qanday saylovoldi kampaniyasining muhim omili boʻlib qolmoqda.