Maqom olish uchun ariza

Yangi maqomga daʼvo

Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarovning BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasidagi nutqi oddiy diplomatik marosimga oʻxshamadi. Bu dunyoga iltijolar emas, balki murakkab geosiyosiy muammolarning yechimlarini taklif qilayotgan mamlakatning yangi maqomga boʻlgan daʼvosiga aylandi. Qirgʻiziston prezidenti tomonidan jahon hamjamiyati muhokamasiga olib chiqilgan markaziy tezis sanktsiyalar mexanizmiga taalluqli edi — va aynan shu masalada uning pozitsiyasi eng izchil va printsipial tarzda yangradi.

### Sanktsiyalar mandati BMTga tegishli boʻlishi kerak

Japarov qatʼiy turibdi: har qanday sanktsiyalar faqat BMT Nizomi va Xavfsizlik Kengashi orqali, gumanitar va ijtimoiy oqibatlarni majburiy baholagan holda qabul qilinishi kerak. Bugungi kunda esa sanktsiyalar koʻpincha hech qanday tartib-taomillarsiz kichik davlatlarga bosim oʻtkazish vositasiga aylanib bormoqda.

Qirgʻizistonning taklifi — sanktsiyalar mexanizmini shaffof va nazorat qilinadigan qilishdir. Oddiyroq aytganda, Qirgʻiziston prezidenti sanktsiyalarning xalqaro monitoringi mexanizmini yaratishni taklif qildi. Bu shuni anglatadiki, har qanday cheklovchi qaror oddiy odamlar uchun gumanitar, iqtisodiy va ijtimoiy oqibatlarni hisobga olgan holda dastlabki koʻrib chiqishdan oʻtishi kerak. Mohiyatiga koʻra, bu sanktsiyalarni ulardan toʻqmoq sifatida foydalanishga oʻrganib qolganlarning qoʻlidan tortib olish va ularni huquqiy maydonga qaytarishga boʻlgan urinishdir.

«BMT kuchli boʻlishi kerak. BMT sanktsiyalar joriy qilmoqchi ekanligini eshitgan har bir davlat titrashi kerak. Faqat shundagina dunyoda qatʼiy xalqaro tartib shakllanishi mumkin. Aks holda, BMTning alohida qarorlari jiddiy qabul qilinmay qoʻyadi. BMTning har bir qarori kechiktirilmasdan ijro etilishi lozim. Agar davlat uni bajarmasa va boshqa mamlakatlar u bilan hamkorlikni toʻxtatsa, sanktsiyalarning samaradorligi ortadi», — dedi Japarov.

Yana bir tezis — davlatlar tomonidan rezolyutsiyalar va xalqaro majburiyatlarning bajarilishi boʻyicha doimiy ommaviy reyestrni yaratish, yaʼni muntazam hisobot berish, tahliliy sharhlar va tizimli ravishda bajarmaslikka bosqichma-bosqich munosabat bildirishdir. Bu «BMT qarorlar qabul qiladi» formulasidan «BMT ularning ijrosini nazorat qiladi» formulasiga oʻtishdir. Bu oddiy eshitiladi. Aslida esa bu juda koʻpchilikning manfaatlariga daxl qiluvchi fundamental oʻzgarishdir.

Sadir Japarov Markaziy Osiyo mintaqasini murakkab davlatlararo masalalar muzokaralar va hamkorlik yoʻli bilan hal etiladigan hudud sifatida taqdim etdi. Bu muhim diplomatik tezisdir: Markaziy Osiyo tashqi kuchlar raqobati obʼyekti emas, balki shakllanayotgan xalqaro munosabatlar tizimining mustaqil ishtirokchisiga aylanmoqda.

### «Sanktsiyalar yomon, amerikaliklar puliga ishlaydigan NNTlar esa yaxshi»

Bu BMTning taktik va strategik ishi boʻyicha adolatli mulohazalardek tuyulishi mumkin — sanktsiyalar aynan barcha mintaqaviy davlatlarga rikoshet boʻlib uriladigan toifaga kiradi. Va, ehtimol, tashkilotni isloh qilishni aynan Qirgʻiziston yetakchisining ushbu taklifidan boshlash kerak edi. Ammo BMT ekspertlari va tahlilchilari tomonidan hech qanday munosabat bildirilmadi, Qirgʻizistonning oʻzida ham bu taklifga eʼtibor qaratishmadi. Buning evaziga huquq himoyachilari — oʻz NNTlari uchun grantlar olib kelgan oʻsha shaxslar — hamma narsani ostin-ustun qilib yuborishdi.

«Nutqda urushlar haqida soʻz bordi, lekin faqat ularni sanab oʻtish va Qirgʻizistonning vositachi boʻlishga tayyorligi sifatida. Sanktsiyalar tanqidiga ancha koʻp joy ajratildi», — deb yozdi taniqli huquq himoyachisi. Shu bilan birga, u agar sanktsiyalar qurol yetkazib berishni cheklash va tajovuzni jilovlashga qodir boʻlsa, ularni oqlash mumkin deb hisoblaydi.

Huquq himoyachisi Japarovning nohukumat tashkilotlar haqidagi soʻzlariga alohida toʻxtaldi. Nutqi davomida Qirgʻiziston prezidenti AQSh prezidenti Donald Trampga butun dunyo boʻylab NPOlarni moliyalashtirishni toʻxtatgani uchun minnatdorchilik bildirdi va shundan soʻng «NPOlarning rivojlanayotgan davlatlarning ichki ishlari va siyosatiga aralashuvi deyarli toʻxtadi» deb aytdi. Huquq himoyachisi bunday bahoga rozi boʻlmadi. Uning soʻzlariga koʻra, aynan huquqni muhofaza qiluvchi tashkilotlar va mustaqil OAVlar koʻpincha xorijda murakkab vaziyatga tushib qolgan Qirgʻiziston fuqarolari haqida maʼlumot toʻplaydi va eʼlon qiladi.

Xullas, kimga nima qaygʻu, kalning dardi baloxona. Kimdir grant qoʻllab-quvvatlashidagi dollarlarni «kam topmoqda». Shaxsiy choʻntak boʻshab qolayotgan bir paytda, qalb amri bilan vatandoshlarni himoya qilish istagi boʻlmasa, BMTni isloh qilish haqida qanday gapirish mumkin? Nima boʻlganda ham, har qanday mehnatga haq toʻlanishi kerak, deb hisoblaydi bunday «huquq himoyachilari» va prezidentning soʻzlariga qatʼiy norozilik bildirishadi.

### Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarov BMT sessiyasida alohida davlatlarning sanktsiyalar joriy etish huquqini shubha ostiga oldi va gʻarblik sheriklar bilan moliyaviy bozorlarga chiqish masalasini muhokama qildi

Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarov Nyu-Yorkka tashrifidan gʻarblik sheriklar bilan sanktsiyalar va moliyaviy bozorlarga chiqish masalasini muhokama qilish uchun foydalandi. BMT minbaridan turib u alohida davlatlarni oʻz xohishiga koʻra cheklovlar joriy etish huquqidan mahrum qilishni taklif etdi. Yevropalik siyosatchilar va Amerika biznesi bilan uchrashuvlarda bank hisobvaraqlari, investitsiyalar va oltin savdosi haqida soʻz bordi.

BMT Bosh Assambleyasida soʻzlagan Japarov bir tomonlama cheklovlar kichik rivojlanayotgan mamlakatlarga taʼsir qilishi va ularga bosim oʻtkazish vositasi boʻlib xizmat qilishi mumkinligini aytdi. «Asossiz bir tomonlama sanktsiyalarning salbiy oqibatlari bizniki kabi shakllanish va rivojlanish bosqichida turgan kichik davlatlarga ham taʼsir qilmoqda, bu esa boshqa kichik davlatlarning ham xavotiriga sabab boʻlmoqda», — deb hisoblaydi Qirgʻiziston prezidenti.

Japarov davom etdi: «Qator hollarda bunday harakatlar mustaqil davlatlarning ichki ishlariga aralashishga olib keladi va xalqaro huquqning fundamental printsiplariga zid keladi. U yoki bu davlatga qarshi sanktsiyalar joriy etish huquqi, bizning fikrimizcha, faqatgina Birlashgan Millatlar Tashkilotiga berilishi kerak. Buni xalqaro sanktsiyalar tizimini takomillashtirishning yagona mumkin boʻlgan yoʻli deb hisoblayman».

Ushbu takliflar Bishkekning jahon ishlarida ishtirok etish boʻyicha kengroq daʼvosi bilan bogʻliq. Qirgʻiziston 2027–2028 yillarga BMT Xavfsizlik Kengashining muvaqqat aʼzosi etib saylandi. Japarov respublika Xavfsizlik Kengashidagi faoliyatini boshlaganidan keyin oʻz tashabbuslarini muhokamaga olib chiqish niyatida ekanligini maʼlum qildi, deb xabar berdi «Kabar» agentligi. Hozircha bu siyosiy dastur: Nyu-Yorkdagi nutqning oʻzi Gʻarbning sanktsiya qoidalarini oʻzgartirmaydi.

Japarovning takliflari Gʻarb tomonidan Qirgʻizistonga bosim oʻtkazilayotgan bir paytda yangradi. Avvalroq davlat rahbari bir qator davlatlarning Bishkekdan Moskva bilan aloqalarni uzishni talab qilishini adolatsizlik deb atab, «Yevropa davlatlarining oʻzlari Rossiya Federatsiyasi bilan yiliga 6 milliard dollarlik savdo-sotiqni davom ettirayotganini» koʻrsatib oʻtgan edi.

Yevropa kengashi raisi Antoniu Koshta bilan suhbat yanada aniqroq tus oldi. Qirgʻiziston prezidenti maʼmuriyatining xabariga koʻra, Japarov YEI vakillari bilan doimiy maʼlumot almashinuviga qaramay, gʻarblik sheriklarning sanktsiya siyosatidan noroziligini bildirgan. Ularning xavotirlarini hisobga olishga tayyorligining isboti sifatida u joriy yilda sanktsiya xavfi yuqori boʻlgan operatsiyalarni amalga oshirgan 50 ta kompaniya yopilganini misol qilib keltirdi.

Biroq, bu qanday kompaniyalar ekanligi va ularning roʻyxati topshirilgan-topshirilmagani nomaʼlum. Shu bois, Bishkek Bryusselni ishontirdi va yon berishlarga erishdi deyishga hali erta. Ammo Koshta Japarovni Bryusselga tashrif bilan taklif qildi, prezident taklifni qabul qildi.

Ushbu fonda Avstriya prezidenti Aleksander van der Bellenga yoʻllangan taklif alohida ajralib turadi. Japarov ikki davlat banklari oʻrtasida toʻgʻridan-toʻgʻri vakillik hisobvaraqlarini ochishni va Qirgʻizistonga Avstriya banklaridan birining filialini jalb qilishni istaydi. Van der Bellen bu gʻoyalarni oʻrganish uchun Avstriya Moliya vazirligiga topshirishga vaʼda berdi.

Biznes uchun bunday taklifning maʼnosi juda tushunarli. Vakillik hisobvaraqlari banklarga xorijiy sheriklar orqali toʻlovlarni amalga oshirish imkonini beradi. Toʻgʻridan-toʻgʻri aloqalar savdo shartnomalari boʻyicha hisob-kitoblarni va investitsiyalarga xizmat koʻrsatishni osonlashtirishi mumkin. Ammo avval qirgʻizistonlik mijozlar bilan ishlashga tayyor bankni topish, shartlar va ruxsat etilgan operatsiyalar doirasini kelishib olish kerak boʻladi.

Safarning Amerika qismida allaqachon imzolangan hujjatlar paydo boʻldi. Japarovning StoneX Group rahbariyati bilan uchrashuvidan soʻng Qirgʻiziston Moliya vazirligi va «Eldik Bank» kompaniya bilan oʻzaro tushunish toʻgʻrisida alohida memorandumlar imzoladilar. Qimmatbaho metallar savdosi, xalqaro hisob-kitoblar va narxlarning tebranishidan himoyalanish masalalari muhokama qilindi. Qirgʻiziston tomoni, shuningdek, yangi loyihalar uchun StoneX moliyaviy tarmogʻidan foydalanishdan manfaatdor.

Sheriklar bir-birlarini yaxshi bilishadi: kompaniya allaqachon Qirgʻiziston bilan qimmatbaho metallar savdosi boʻyicha tajribaga ega. Shu bois, hozirgi muzokaralar mavjud ishbilarmonlik aloqalariga tayanishi mumkin. Biroq, Qirgʻiziston OAVlarida eʼlon qilingan xabarda boʻlajak investitsiyalar miqdori, xizmatlar qiymati va loyihalarni ishga tushirish muddatlari ochiqlanmagan. Memorandumlarning imzolanishi birgalikda ishlash niyatini tasdiqlaydi, ammo boʻlajak bitimlar koʻlami haqida xulosa chiqarishga hali imkon bermaydi.

Ushbu uchrashuvlar majmui Bishkek Gʻarb moliyasiga yanada barqaror kirishni izlayotganini taxmin qilishga asos beradi. Uning pozitsiyasida ikkita vazifa koʻrinadi. Siyosiy darajada respublika sanktsiyalarning kichik mamlakatlarga bosimini kamaytirishni xohlaydi. Ishbilarmonlik muzokaralarida u gʻarblik sheriklariga aniq ish yoʻnalishlarini taklif qiladi va xavfli operatsiyalarga qarshi choralar haqida xabar beradi. Bu yondashuv banklar va YEI rasmiylari uchun qanchalik ishonarli ekanligini keyingi qarorlar koʻrsatadi.

Rossiya bilan munosabatlar uchun asosiy savol — yangi aloqalar orqali qaysi toʻlovlar va qanday shartlarda oʻtishi mumkinligidir. Eʼlon qilingan xabarlardan gʻarblik sheriklar ilgari xavfli deb hisoblagan operatsiyalarga xizmat koʻrsatishga rozi boʻlganliklari kelib chiqmaydi. Shu bois, muzokaralarni cheklovlarni aylanib oʻtish uchun yangi yoʻl yaratish sifatida taqdim etishga asoslar yoʻq. Xuddi shuningdek, uchrashuvlarning oʻzi Bishkekning siyosiy burilishini isbotlamaydi.

Safar yakunlari memorandumlardan keyin ishlovchi hisobvaraqlar, shartnomalar va investitsiyalar paydo boʻlishiga bogʻliq boʻladi. Keyingi qadam gʻarblik sheriklarning javobini talab qiladi: ular Qirgʻiziston bilan moliyaviy aloqalarni kengaytirishga tayyormi va qanday shartlarni qoʻyadilar. Aynan oʻshanda Bishkek sanktsiyalar boʻyicha bahsda va pul haqidagi muzokaralarda qanchalik uzoqqa bora olishi maʼlum boʻladi.