Kim, nima uchun va nimaga?

Kim, nima uchun va nega?

30 oktyabr kuni Atirauda Qozogʻiston Milliy xavfsizlik qoʻmitasi (MXQ) xodimlari prokuratura muvofiqlashtiruvida bir vaqtning oʻzida oʻn kishini qoʻlga oldi. Rasmiy xabar oʻta quruq: ekstremistik guruh, maqsad — gʻaribiy hududda konstitutsiyaviy tuzumni zoʻravonlik bilan oʻzgartirish, qurol-yarogʻ, giyohvandlik moddalari, diniy atributika musodara qilingan, bolalar va oʻsmirlar uchun uchta yashirin oʻquv markazi tugatilgan, qoʻlga olinganlarning bir qismi ilgari terrorizm va umumiy jinoyatlar uchun sudlangan. Va tamom. Rasmiy maʼlumot shu bilan tugaydi. Chora-tadbirlarning davomi — JPKning 201-moddasi, «oshkor qilinmaydi». Va shundan soʻng, agar bu xabarni press-reliz sifatida emas, balki umuman nima yuz bergani va yuz berayotganini tushunishga urinish sifatida oʻqisangiz, oʻz-oʻzidan paydo boʻladigan savollar tugʻiladi.

Ushbu «sensatsiya»da nima notoʻgʻri?

Shaklan yangilik jiddiy koʻrinadi: oʻn kishi, qurol, giyohvand moddalar, bolalar markazlari. Nom kanchalik sinchkovlik bilan oʻqisangiz, shunchalik koʻp tafsilotlar javobsiz qoladi.

Bu odamlar kimlar? Qozogʻiston fuqarolarimi yoki xorijliklarmi? Ular oʻzlarini qaysi diniy yoki mafkuraviy guruhga mansub deb biladilar? Qurol-yarogʻ, giyohvandlik moddalari va uchta yashirin markazni saqlashga pul qayerdan kelgan? Kim moliyalashtirgan? Kim mafkurachi boʻlgan? Bolalarni kim yollagan? Ushbu savollarning birortasiga ham javob yoʻq. Faqat istalgan mamlakatdagi istalgan guruhga moslashtirish mumkin boʻlgan umumiy iboralar mavjud.

Ayniqsa, «qurol, giyohvandlik moddalari va diniy atributika» majmuasi gʻalati koʻrinadi. Bu turli jinoiy kategoriyalar toʻplamidir. Diniy ekstremistlar odatda giyohvand moddalar bilan savdo qilmaydilar — bu jinoyatchilikning turli turlari, ularda mantiq boshqacha, kanallar boshqacha, motivlar boshqacha. Agar bu aralashma boʻlsa, savol tugʻiladi: bu naindan ham diniy motivga ega guruhmi yoki din niqobi ostidagi jinoyatchilarmi? Yoki, aksincha, oddiy jinoyatga yuz tutgan diniy fanatiklarmi? Javobga juda koʻp narsa bogʻliq, lekin javob yoʻq.

Bolalar uchun uchta yashirin oʻquv markazi — bu, ehtimol, eng tashvishli satrdir. Agar qayerdadir haqiqatan ham yillar davomida bolalarga nimanidir noqonuniy oʻrgatgan uchta maktab ishlab kelgan boʻlsa, savol tugʻiladi: bu qanday qilib sezilmay qoldi? Bu maktablarga kimlar qatnagan? Ular orqali qancha bola oʻtgan? Ularning ota-onalari qayerda? Nega hech kim hech narsani payqamagan? Agar payqashgan boʻlsa — nega sukut saqlashgan? Agar payqashmagan boʻlsa — bu mahalliy jamiyat bilan ishlash haqida nimani anglatadi?

Pul qayerdan keladi va qayerga ketadi hamda nega «kichik partiyalar» bilan ushlashadi?

Jamiyatda bir savol kezmoqda: nega maxsus xizmatlar ekstremistlarni butun tarmoqni birdaniga qamrab olmay, kichik guruhlar bilan ushlaydi? Bu fitna nazariyasiga oʻxshaydi, lekin buning ortida real muammo — shaffofsizlik yotadi.

2022 yilgi yanvar voqealaridan soʻng rasmiy pozitsiya oʻzgardi. Ilgari asosan tashqi moliyalashtirish haqida gapirilgan boʻlsa, endi qozogʻistonlik ekspertlar va dinshunoslar tan olmoqda: tashqi kanallarning aksariyati yopilgan va pullarning asosiy qismi allaqachon mamlakat ichkarisidan kelmoqda. Radikal guruhlar marginallashdi, soyaga chekndi, mablagʻlarni kuzatish deyarli imkonsiz boʻlgan xayriya jamgʻarmalari va xayriyalar orqali yigʻmoqda.

Bu muhim siljishdir. Jamoatchilik oʻrtasida nafaqat «xorijiy homiylar», balki ichki sxemalar ham muhokama qilinmoqda. Biroq, qoʻlga olishlar haqidagi rasmiy xabarlarda bu kontekst yoʻq. MXQ Atirauda qoʻlga olinganlarda pul qayerdan ekanini aytmayapti. Ularning qandaydir jamgʻarmalar bilan bogʻliqligi haqida gapirmayapti. Tergov moliyaviy zanjirlar boʻyicha olib borilayotgani yoki yoʻqligini aytmayapti.

Tizimli muammo shundaki, jamiyat umumiy manzarani koʻrmayapti. U alohida qoʻlga olishlarni, alohida press-relizlarni, alohida sud jarayonlarini koʻrmoqda. Va bu nuqtalar qanday bogʻlanishini koʻrmayapti. Umumiy strategiya bormi? Tarmoq xaritasi bormi? Kimning ortida kim turganini tushunish bormi? Busiz har bir yangi hibsga olish tizimning bir qismi emas, balki alohida epizod kabi koʻrinadi.

Prezident «biladi», lekin nomini aytmaydi

2022 yil yanvaridan soʻng prezident Qosim-Jomart Toqayev tartibsizliklar qayerdan moliyalashtirilganini bilishini, lekin birorta ham mamlakat nomini aytmaganini bildirgan edi. Bu gʻalati vaziyatni keltirib chiqaradi: eng yuqori darajada tashqi iz mavjudligi tan olinadi, lekin oshkora unga aniqlik kiritilmaydi.

Shu bilan birga, parlamentda boshqacha gaplar boʻlmoqda. Qozogʻiston Xalq partiyasi deputatlari 2026 yil iyun oyida xorijiy moliyalashtirish masalasini koʻtarib chiqishdi — lekin ekstremistik guruhlarning emas, balki NNT va medianing. Ularning maʼlumotlariga koʻra, 2025 yilning ikkinchi yarmida Qozogʻistonga 12 milliard tengedan ortiq (26,5 million dollardan ziyod) xorijiy moliyalashtirish kelib tushgan. Sezilarli qismi — oʻzlarini huquqni himoya qiluvchi va ekspertlik tuzilmalari sifatida koʻrsatadigan tashkilotlarga. Deputatlar aniq jamgʻarmalarni — Open Society Foundations, National Endowment for Democracy*, European Endowment for Democracy — nomama-nom aytib, oxirgi benefitsiarlar va loyihalarni oshkor qilishni talab qilishdi.

Keyin esa bu partiyani shunchaki chetga surib qoʻyishdi. U bugungi yangi Qozogʻiston parlamenti «Qurultoy»da yoʻq. Tasodifmi? Gumonli.

Bu Atirau bilan bogʻliq boʻlishi shart boʻlmagan alohida syujet. Lekin u shuni koʻrsatadi: Qozogʻistonda xorijiy moliyalashtirishning shaffofligi boʻyicha oshkora munozara mavjud. Va summalar haqida rasmiy maʼlumotlar bor. Lekin asosiy savolga javob yoʻq: bu pullar real ekstremistik guruhlar bilan qanday mutanosib? «Xorijiy agentlik» moliyalashtirishi va MXQ tomonidan qoʻlga olinayotganlar oʻrtasida bogʻliqlik bormi? Yoki bu shunchaki parallel ravishda mavjud boʻlgan ikki xil oqimmi?

Hozircha bu savollarga sukut bilan javob berilmoqda. Mavzulardagi sukut esa har doim hokimiyatga qarshi ishlaydi. U mish-mishlarni, fitna nazariyalarini va jamiyatdan nimanidir yashirishayotgandek tuygʻuni keltirib chiqaradi.

Odatdagi xabarda nimalar boʻlishi kerak edi

Agar MXQ haqiqatan ham shunchaki qoʻlga olish haqida hisobot berishni emas, balki jamiyatga nima yuz berganini tushuntirishni xohlaganida, xabar boshqacha koʻrinishda boʻlishi mumkin edi. Unda: qoʻlga olinganlarning fuqaroligi va yoshi (hech boʻlmaganda umumiy tarzda); agar mahalliy boʻlishmasa, ular kelgan hududlar; guruh harakat qilgan taxminiy davr; mafkuraning hech boʻlmaganda umumiy tavsifi — propagandasiz, lekin nima bilan toʻqnash kelinganini tushungan holda; moliya boʻyicha tergov olib borilayotgani va Atiraudan tashqarida gumonlanuvchilar bor-yo'qligi haqidagi maʼlumotlar boʻlar edi.

Bularning hech biri yoʻq. Faqat «oʻn kishi, qurol, giyohvand moddalar, uchta markaz» bor. Odatda giyohvandlik moddalari har bir shunga oʻxshash holatda goʻyoki barcha ekstremistlar istisnosiz giyohvanddek, «djentlmenlar toʻplami»ning ajralmas qismi sifatida paydo boʻladi. Bu tushuntirish emas, bu sarlavha. Sarlavha ortida esa boʻshliq boʻlib, uni har kim oʻzicha toʻldiradi: kimdir qoʻrquv bilan, kimdir ishonchsizlik bilan, kimdir fitna nazariyasi bilan.

Jamiyatni tashvishga solayotgan savol: nega ular bilan bir martalik va uzil-kesil chek qoʻyish mumkin emas? Aslida savol MXQga emas, balki hokimiyat, maxsus xizmatlar va jamiyat oʻrtasidagi muloqot tizimiga taalluqlidir. Modomiki jamiyat hokimiyat nimani xohlashini va maxsus xizmatlar kim bilan urushayotganini tushunmas ekan, u ularga ishona olmaydi ham, yordam bera olmaydi ham. Ishonch va yordamsiz esa ekstremizmga qarshi har qanday kurash bir tomonlama oʻyinga aylanadi: ushlashdi, hisobot berishdi, belgi qoʻyishdi, maʼlumotni yopishdi, keyingilarini ushlashga ketishdi.

Atiraudagi oʻn kishi — bu sensatsiya emas. Bu odamlarga boʻlaklab va katta qisqartirishlar bilan aytib berilayotgan uzun tarixdagi navbatdagi epizoddir. Toki hikoya toʻliq boʻlmas ekan, savollar qolaveradi.