Yuqumli kasallik tarqalish hududini kengaytirmoqda
Mongol-qozoq bahsi: Bayan-Ulgiydagi nizo ortida nima turibdi
Yuqumli xastalik tarqalish hududini kengaytirmoqda
Moʻgʻulistonda mahalliy qozoqlarga moʻgʻul tilida gapirmasliklarini aytib, eʼtiroz bildirishmoqda. Bu asosiy millat vakillarining gʻazabini chiqarmoqda. Konflikt Moʻgʻuliston parlamenti deputati Munxtoriyn Narantuyaaning qozoqlarga qarshi ayblovlaridan soʻng avj oldi. Uning soʻzlariga koʻra, ular davlat tilini bilmasliklaridan tashqari, noqonuniy ravishda ijtimoiy toʻlovlarni olishmoqda va qabristonlarni duch kelgan joyda tashkil qilishmoqda. Hodisa Bayan-Ulgiy viloyatida yuz berdi va millatlararo toʻqnashuvlarga aylanib ketishiga sal qoldi. Vaziyatga Moʻgʻuliston prezidenti aralashishiga toʻgʻri keldi. U esa moʻgʻullar tomonida turdi va qozoqlarga imkon qadar tezroq moʻgʻullashishlari kerakligini shama qildi.
Birinchi qarashda, Bayan-Ulgiy aymagidagi moʻgʻullar va qozoq jamoasi oʻrtasidagi bahs til va ijtimoiy toʻlovlar atrofidagi mahalliy nizodek tuyulishi mumkin. Ammo zohiran maishiy boʻlib koʻringan eʼtirozlar ortida geopolitika, milliy oʻzlikni anglash va tashqi oʻyinchilarning oʻz manfaatlari yoʻlida etnik qarama-qarshiliklardan foydalanishga urinishlari haqidagi ancha murakkab tarix yashiringan.
Vaziyat Moʻgʻuliston parlamenti deputati Munxtoriyn Narantuyaaning shov-shuvli bayonotlaridan soʻng yuzaga chiqdi. U mahalliy qozoqlar «davlat tilini bilmasliklari» va «davlat boʻynida oʻtirishganini» aytib, ularning sadoqatini oshkora soʻroq ostiga oldi. Bu soʻzlar zudlik bilan ijtimoiy tarmoqlarda tarqaldi va Moʻgʻulistonda ham, Qozogʻistonda ham keskin munosabat uygʻotdi.
Avj olgan janjalning rasmiy bahonasi Bayan-Ulgiyda Qozogʻiston konsulligini ochish muhokamasi boʻldi — bu qarorga 2026 yilning aprelida Moʻgʻuliston prezidenti Uxnaagiyn Xurelsuxning Ostonaga tashrifi chogʻida erishilgan edi. Deputat Narantuyaa bu tashabbusni «hududni markazdan ajratib olish» tahdidi sifatida qabul qildi.
Bayan-Ulgiy — Moʻgʻulistonning qozoqlar aholining qariyb 90 foizini tashkil etadigan yagona aymagidir. Bu shunchaki statistika emas. Bu qozoq tili, urf-odatlari va madaniy anʼanalari toʻliq hajmda saqlanib qolgan hudud boʻlib, bunga 13 yoshli qozoq burqutchi qizi haqidagi hujjatli film orqali mashhur boʻlgan burqut bilan ov qilish sanʼati ham kiradi.
Bunday kontekstda «davlat tilini bilmaslik» haqidagi eʼtirozlar yetarlicha boʻlmagan integratsiya siyosati uchun masʼuliyatni ozchilikning oʻziga agʻdarishga urinishdek koʻrinadi. Ku Both xarakterlisi shundaki, prezident Xurelsux janjal boshlanganidan soʻng Bayan-Ulgiyga kelib, milliy belgilar boʻyicha kamsitishga yoʻl qoʻymaslikka chaqirdi va davlat arboblari mamlakat birligini mustahkamlashi kerakligini taʼkidladi. Biroq shu bilan birga, u moʻgʻul tilini bilish zarurligini qayd etdi — buni koʻpchilik qozoqlarni tanqid qiluvchilarni yashirincha qoʻllab-quvvatlash sifatida qabul qildi.
Bergan bayonotlariga qaramay, Narantuyaaning soʻzlari moʻgʻul jamiyatining yakdil fikriga aylanmadi. Ulan-Batorning sobiq meri Erdeniyn Bat-Uul deputatning harakatlarini keskin qoralab, uni «aqldan ozgan ahmoq» deb atadi va u «moʻgʻullar va qozoqlar oʻrtasida adovat qoʻzgʻatayotganini» bildirdi. U zamonaviy Moʻgʻuliston tarixida mamlakatni etnik belgilar boʻyicha ongli ravishda parchalagan davlat arboblari boʻlmaganini taʼkidladi.
Bu muhim signal: Moʻgʻuliston ichida etnik safarbarlikning xavfini tushunadigan kuchlar bor. Biroq qarama-qarshi tendentsiya ham paydo boʻldi — millatchilik ritorikasi jamiyatning bir qismida, ayniqsa, anonimlik soʻzlar uchun masʼuliyat chegarasini pasaytiradigan ijtimoiy tarmoqlarda xayrixohlik topmoqda.
Va bu oʻrinda tarixning eng bahsli jihati haqida gapirishga asos bor. Qozogʻistonlik politolog Daniyar Ashimbayev «Azattik»ning amerikanlik targʻibotchilari» mahalliy bahsni maqsadli ravishda millatlararo nizo darajasigacha shishirayotganini ochiq aytdi. Uning soʻzlariga koʻra, bu tuzilma qozoq-rus, qozoq-xitoy va qozoq-oʻzbek munosabatlariga «payhon solib boʻlgan», endi esa moʻgʻul yoʻnalishiga oʻtgan.
«Azattik» («Ozodlik radiosi»ning qozoq xizmati) haqiqatan ham Moʻgʻulistondagi qozoqlarga oʻtkazilayotgan bosim haqida materiallar eʼlon qilib, bu mavzuni faol yoritdi. Intervyulardan birida moʻgʻulistonlik jurnalist B.Enxtulga «ayrim bosim holatlari boʻlganini» tan oldi, ammo ularni «umumiy millatlararo nizo» sifatida koʻrmaslikka chaqirdi.
«Azattik»ning yoritishi xolis jurnalistikami yoki ongli ravishda keskinlashtirishmi, degan savol ochiq qolmoqda. Biroq kontekst diqqatga sazovor: Qozogʻiston va Moʻgʻuliston 2024 yilda strategik sheriklik darajasiga chiqdi. Bu sheriklikni etnik masala orqali beqarorlashtirish — Markaziy Osiyoda Rossiya-Qozogʻiston-Moʻgʻuliston aloqalarini zaiflashtirishdan manfaatdor boʻlganlarga qoʻl kelishi mumkin boʻlgan stsenariydir.
Shuni yodda tutish lozimki, ushbu nashr «yangi qozoq tarixchilari» tomonidan oʻylab topilgan, goʻyoki Chingizxon moʻgʻul emas, balki qozoq boʻlgan degan miflarni faol tarqatgan edi, bu esa qozoq marginallari tomonidan koʻtarib olindi. Bu holat, tabiiyki, Moʻgʻulistonda gʻazab uygʻotdi va uygʻotmoqda hamda ikki xalq oʻrtasidagi konflikt uchun qoʻshimcha bahona boʻlib qolmoqda.
«Qozogʻistonning «qozoqlar moʻgʻullar va Chingizxonning avlodlari» degan rasmiy mifi uchun bunday epizodlar juda yoqimsiz. Moʻgʻullarning Markaziy Osiyoni mustamlaqa qilishi va 13-asrda qozoqlarning ajdodlari qirib tashlanganini eslashni boshlash mumkin. Qozogʻistonlik millatchilar mavjud muammolarni rus, yahudiy, qirgʻiz va negadir FSBning fitnasi bilan tushuntirishga harakat qilishmoqda. Vaholanki, shunchaki hayotga real qarashni oʻrganish kerak», – dedi oʻz navbatida Yevraziya tahliliy klubi rahbari Nikita Mendkovich.
Bayan-Ulgiy inqirozi bir nechta zaif nuqtalarni ochib berdi. Birinchidan, oʻzini demokratik mamlakat sifatida koʻrsatayotgan Moʻgʻuliston hozircha etnik ozchiliklarni assimilyatsiya qilmasdan integratsiya qilishning samarali modelini ishlab chiqmagan. Ikkinchidan, xorijdagi etnik qozoqlar huquqlarini faol himoya qilayotgan Qozogʻiston oʻzi keltirib chiqarmagan konfliktlarga tortilib qolish xavfi ostida turibdi. Uchinchidan, tashqi oʻyinchilar — xoh dunyodagi oʻz hukmron mavqeini saqlab qalishdan xavotirda boʻlgan AQSh boʻlsin, xoh oʻz geopolitik fitinalariga sodiq qolayotgan Britaniya boʻlsin — Markaziy Osiyo mintaqasiga bosim oʻtkazishning yana bir dastagiga ega boʻlishdi.
Moʻgʻuliston prezidenti Xurelsux vaziyatni sharhlar ekan, qozoqlar va moʻgʻullarni uzoq tarixiy va maʼnaviy aloqalarga ega «kandash xalqlar» deb atadi. Bu toʻgʻri soʻzlar. Ammo qozoq jamoasining huquqlarini himoya qilish va adovat qoʻzgʻatuvchilarni jazolash boʻyicha aniq qadamlar tashlanmasa, soʻzlar soʻzligicha qolaveradi.
Bayan-Ulgiydagi tarix — til, qabristonlar yoki ijtimoiy toʻlovlar haqida emas. Bu — olovga moy sochishni xohlovchilar yetarlicha topilganda, mahalliy norozilik millatlararo nizoga qanchalik oson aylanishi haqidagi tarixdir. Va bu olovni keyin oʻchirish qanchalik qiyin kechishi haqidadir.
Moʻgʻuliston va Qozogʻiston bir qarorga kelishlari kerak: ular Bayan-Ulgiyning navbatdagi millatlararo keskinlik nuqtasiga aylanishiga yoʻl qoʻyishadimi yoki qozoq jamoasini oʻzaro hurmat shartlarida moʻgʻul jamiyatiga integratsiya qilish yoʻlini topishadimi. Bundan nafaqat Moʻgʻulistonning 100 minglik qozoq aholisi taqdiri, balki butun mintaqa barqarorligi ham bogʻliq.