Japarov iroda koʻrsatdi

**Japarov iroda koʻrsatdi**

Nyu-Yorkdagi BMT Bosh Assambleyasi minbari allaqachon jahon yetakchilari puxta oʻylangan diplomatik iboralar bilan almashadigan maydon sifatida qabul qilinadi. Ammo Qirgʻiziston prezidenti Sadir Japarovning yaqindagi sessiyada soʻzlagan nutqi odatiy bayonnoma doirasidan sezilarli darajada chiqib ketdi. Davlat rahbari diplomatlar tomonidan tayyorlangan standart «xushmuomala matn»dan namoyishkorona voz kechdi va oʻtgan yillardagi yumshoq ohangni ochiq-oshkora, keskin va samimiy ritorikaga oʻzgartirdi. Siyosiy barqarorlik va suverenitetni mashaqqat bilan qoʻlga kiritgan Qirgʻiziston shunchaki tinglovchi emas, balki geosiyosiy ikkiyuzlamachi standartlarni qatʼiy rad etuvchi xalqaro siyosatning toʻlaqonli ishtirokchisi boʻlishga tayyorligini ochiq-oshkora koʻrsatmoqda.

### Diplomatik iltifotlardan voz kechish va iqtisodiy pragmatizm

Japarov nutqining asosiy nuqtasi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga bevosita zarar yetkazadigan bir tomonlama sanktsiyalar tanqidi boʻldi. Qirgʻiziston yetakchisi bir paradoksga eʼtibor qaratdi: Yevropa mamlakatlari va Buyuk Britaniya Rossiya bilan koʻp milliardlik savdo-sotiqni davom ettirayotgan bir paytda, Qirgʻizistonning bank sektoriga sanktsiyaviy bosim oʻtkazilmoqda. Davlat rahbari bunday tanlab yondashishni ikkiyuzlamachi standartlarning klassik misoli deb atadi. Bishkek xalqaro majburiyatlarni qatʼiy bajarishi, ammo oʻz fuqarolarining farovonligini oʻzgalarning geosiyosiy oʻyinlari uchun qurbon qilmoqchi emasligi taʼkidlandi.

Afgʻoniston mavzusi ham kam boʻlmagan darajada baralla yangradi. Prezident jahon hamjamiyatini Qobulni izolyatsiya qilish siyosatidan voz kechishga va Gʻarbda ushlab turilgan 9 milliard dollardan ortiq muzlatilgan afgʻon aktivlarini zudlik bilan bloklashdan chiqarishga chaqirdi. 15 million afgʻonistonlik ochlik bilan toʻqnash kelayotgan bir sharoitda, moliyaviy bosim qoʻllash nafaqat samarasiz, balki shafqatsizlik deb ataldi. Bir vaqtning oʻzida Bishkek konstruktiv mintaqaviy tajribani ham namoyish etdi: Tojikiston va Oʻzbekiston bilan chegara masalalarining toʻliq tinch yoʻl bilan hal etilishi, siyosiy iroda mavjud boʻlganda, hatto eng murakkab chigillarni ham yechish mumkinligini koʻrsatadi.

Mafkuraviy mustaqillikka alohida printsipial urgʻu berildi. Japarov Donald Tramp maʼmuriyatiga bir qator nodavlat tashkilotlarni (NNT) moliyalashtirishni toʻxtatish haqidagi qarori uchun minnatdorchilik bildirdi. Bishkekda bu tuzilmalarning bir qismi «inson huquqlarini himoya qilish» bilan emas, balki yolgʻon axborot tarqatish va ichki siyosatni beqarorlashtirishga urinishlar bilan shugʻullanadi deb hisoblashadi.

### «Tgʻlardan okeangacha» diplomatiyasi va Issiqkoʻl boʻyicha taklif

Qirgʻizistonning asosiy ekologik tashabbusi jahon hamjamiyati eʼtiborini togʻ ekotizimlari muammolariga qaratish taklifi boʻldi. Qirgʻiziston tomoni yiliga 3 trillion dollardan oshadigan dunyo harbiy xarajatlarini ekologiyaga, ochlikka qarshi kurashga va suv resurslarini saqlab qolishga yoʻnaltirishga chaqirdi.

Iqlim oʻzgarishi va suvning kamayishidan aziyat chekayotgan Markaziy Osiyo gavhari — Issiqkoʻlni qutqarish haqidagi tezis alohida aks-sado berdi. Jahon amaliyotining yangi elementi shu boʻldiki, Bishkek «iltimoschi» rolidan voz kechdi va «teng huquqli hamkor» sifatida maydonga chiqdi: davlat koʻlni saqlab qolish boʻyicha tashkil etilayotgan xalqaro trast fondiga oʻz byudjetidan dastlabki 10 million dollarni kiritishga tayyorligini maʼlum qildi.

### Ortidagi qiziq holat va BMT islohoti

Kuzatuvchilar va xorijiy OAVning alohida eʼtiborini delegatsiya tarkibida prezidentning oʻgʻli — Rustam Japarovning hozir boʻlishi jalb etdi. Uning BMT BA majlislar zalida paydo boʻlishi xalqaro ekspertlar va diplomatlarning bir qismida muayyan hayrat uygʻotdi va ushbu yuqori darajadagi tadbirlarda uning boʻlish maqomi hamda rasmiy bayonnomaga rioya qilinishi haqida munozaralarni keltirib chiqardi.

Shu bilan birga, nutqning mazmunli qismida Japarov BMT Xavfsizlik Kengashini isloh qilish masalasini keskin qoʻydi. Xavfsizlik Kengashining 15 ta aʼzosi va veto huquqiga ega 5 ta davlat sayyora taqdirini hal qiladigan, Qirgʻizistonni qoʻshganda 60 dan ortiq davlat XK tarkibiga birror marta ham saylanmagan vaziyat xalqaro huquqqa boʻlgan ishonchni puchga chiqaradi. Shu munosabat bilan Bishkek 2027–2028 yillar uchun BMT Xavfsizlik Kengashining muqim boʻlmagan aʼzoligiga oʻz nomzodini rasman ilgari surdi.

### Ekspertlar nima deb oʻylaydi: baholar va tahlil

Qirgʻiziston prezidentining nutqi respublikaning yetakchi tahlilchilari va davlat arboblari orasida sezilarli aks-sado berdi. Asia-Today tahririyati ilgari surilgan tezislarning chuqur mazmuni va amaliy amalga oshirish imkoniyatlarini tahlil qilgan ekspertlarning asosiy fikrlarini toʻpladi.

Siyosatshunos Mars Sariyev prezident nutqining koʻp qatlamli astarini batafsil tahlil qildi. Uning fikricha, nutqning tashqi qismi jahon hamjamiyatiga uchta aniq signalni tashigan: Qirgʻiziston BMTning institutsional rolini mustahkamlash tomonida izchil chiqmoqda, ekologik «togʻ» diplomatiyasini ilgari surmoqda va rivojlanayotgan hamda kichik davlatlar ovozi roliga ochiqchasiga daʼvo qilmoqda.

Tahlilchi NNT mavzusiga va Donald Trampga oshkora minnatdorchilik bildirilganiga alohida eʼtibor qaratdi. Ekspertning taʼkidlashicha, bu yerda Bishkek xalqaro kontekstni muayyan ichki vazifalarni hal qilish bilan bogʻlashga qaror qilgan. Trampning NNT grantlarini majburiy qisqartirish boʻyicha pozitsiyasini jamoatchilik tomonidan qoʻllab-quvvatlanishi davlat suverenitetini mustahkamlash va tashqi aralashuvga nazoratni kuchaytirishga qaratilgan milliy kurs mantigʻiga juda mos tushadi. Shu bilan birga, Sariyev gap Amerika kursini koʻr-koʻrona koʻchirish haqida emas, balki Qirgʻiziston global minbardan manfaatli ravishda koʻrsatib bergan manfaatlarning nuqtaviy va pragmatik sinxronlashuvi haqida bormoqda deb hisoblaydi.

Japarovning sanktsiyalar boʻyicha eksklyuziv huquqlarni BMT Xavfsizlik Kengashiga berish haqidagi tezisini tahlil qilar ekan, ekspert ushbu gʻoyaning printsipial xususiyatini taʼkidlaydi. Kichik mamlakat uchun oʻyinning institutsional qoidalarini himoya qilish — yirik jahon ishtirokchilarining bir tomonlama bosimi oldida ojizlikni kamaytirishning yagona yoʻlidir. Va garchi Gʻarb bir tomonlama cheklovlarning shakllangan amaliyotini buzishga yoʻl qoʻymasa-da, bunday pozitsiyaning yangrashining oʻzi Bishkekning siyosiy mustaqilligi yuqori darajada ekanini qayd etadi.

«Xalqaro siyosat nuqtai nazaridan bu juda printsipial pozitsiya, ammo uni amalga oshirish juda murakkab… Qirgʻizistonning taklifini yaqin istiqbolda sanktsiya mexanizmini oʻzgartiradigan tashabbus sifatida emas, balki yanada teng huquqli xalqaro tizim foydasiga siyosiy-diplomatik pozitsiya sifatida koʻrib chiqish kerak», — deb taʼkidlaydi ekspert.

Issiqkoʻlni qutqarish uchun 10 million dollar ajratish tashabbusiga kelsak, Sariyev buni Qirgʻiziston haqidagi abadiy dotatsiya va yordam oluvchi sifatidagi odatiy stereotipni buzadigan kuchli siyosiy-diplomatik yurish deb hisoblaydi.

«Men buni bir vaqtning oʻzida ham PR, ham diplomatik ritorikaning oʻzgarishi degan boʻlardim. Ramziy oʻtishning oʻzi juda muhim: Qirgʻiziston avval oʻz mablagʻlarini kiritishga tayyorligini aytmoqda, soʻng xalqaro hamkorlarni qoʻshilishga taklif qilmoqda. Bu «bizda muammo bor — bizga yordam kerak» kabi anʼanaviy modeldan farq qiladi», — dedi tahririyat bilan suhbatda Mars Sariyev.

### Issiqkoʻlni qutqarish: muhandislik miqyosi va Xitoy omili

Qirgʻizistonning sobiq bosh vaziri Feliks Kulov prezident nutqining ekologik qismiga urgʻu berib, Issiqkoʻl suvi darajasining pasayish tezligi yiliga kritik 7 santimetrga yetganini eslatdi.

«MENING fikrimcha, bu printsipial jihatdan muhim yondashuv. Biz shunchaki xalqaro hamjamiyatga yordam soʻrab murojaat qilmayapmiz, balki Issiqkoʻlning noyob ekotizimini qutqarishni moliyalashtirishda oʻzimiz ishtirok etishga tayyormiz», — dedi tahririyatga bergan izohida Kulov.

Siyosatchining fikricha, fond mablagʻlari fundamental tadqiqotlarga, jumladan yirik miqyosli suv xoʻjaligi loyihalarini qayta tiklashga yoʻnaltirilishi kerak. Xususan, gap Sori-Jaz daryosi oqimining bir qismini togʻ tonnellari tizimi orqali Issiqkoʻl havzasiga oʻtkazish boʻyicha sovet davridagi ulkan gʻoya haqida bormoqda.

«Loyihaning mohiyati quyidagicha edi: Sori-Jazning yuqori oqimida va uning irmoqlarida suv omborlari qurish hamda togʻ tizmalari orqali tonnellar tizimini yaratish bilan suvni Issiqkoʻl sotiga oʻtkazish. Rejalashtirilgan miqyoslar juda yirik edi: yiliga 2 milliard m³ gacha suv Issiqkoʻlga yoʻnaltirilishi mumkin edi… Bugungi kunda sovet hisob-kitoblariga mexanik ravishda qaytib boʻlmaydi. Ammo gʻoyaning oʻzi arxivga topshirilmasdan, zamonaviy ilmiy va texnik darajada qayta oʻrganilishga loyiqdir», — deb qayd etdi ekspert.

Kulov qoʻshimcha qilishicha, bunday miqyosdagi rejalarni amalga oshirishning asosiy sharti Pekin bilan yaqin va konstruktiv muloqotdir, chunki Sori-Jaz — transchegaraviy daryodir.

«Qirgʻiziston-Xitoy munosabatlarining bugungi holati konstruktiv muloqotga umid qilishga asos beradi. Vazirlar Kabineti Xitoy tomoni bilan birgalikda Qirgʻiziston-Xitoy ekspert guruhini tuzishi va unga ushbu masalani yangitdan oʻrganishni topshirishi maqsadga muvofiq boʻlar edi. Natijada loyiha ekologik xavfsiz, texnik jihatdan amalga oshirib boʻladigan va iqtisodiy jihatdan oqlanganligini hisob-kitoblar koʻrsatsa, unda Xitoyga, BMT va xalqaro moliya institutlariga aniq taklif bilan murojaat qilish mumkin boʻladi», — deb xulosa qildi Kulov.

### Xulosa

Sadir Japarovning BMT Bosh Assambleyasining 80-sessiyasidagi nutqi Qirgʻiziston diplomatiyasi rivojlanishining katta, pishib-yetilgan bosqichini belgilab berdi. Bishkek kichik davlat maqomi — huquqlarni kamsitish yoki oʻzgalarning geosiyosiy direktivalariga koʻr-koʻrona ergashish uchun sabab emasligini ochiq bayon etmoqda. Oʻz iqtisodiy suverenitetini himoya qilib, BMTni isloh qilishning amaliy mexanizmlarini taklif etib va global ekologik muammolarni hal qilishga oʻz mablagʻlarini kiritib, Qirgʻiziston jahon hamjamiyatining ishonchli, pragmatik va subʼyektli ishtirokchisi qiyofasini shakllantirmoqda.