«Asosli gumon». Sud ozodlikni cheklashdan oldin nimani tekshirishi kerak

«Asosli gumon». Ozodlikni cheklashgacha sud nimani tekshirishi kerak

2027 yil 1 iyuldan boshlab sudgacha boʻlgan bosqichda sud nazorati kengayishi kerak. Prezidentning 2026 yil 14 avgustdagi farmoni (PF-160) 9-bandidan kelib chiqishicha, protsessual majburlov choralarini qoʻllash toʻgʻrisidagi iltimosnomalarni koʻrib chiqishda tergov sudyasi ushlab turishning qonuniyligi va asosliligidan tashqari, gumon qilish yoki ayblov eʼlon qilish uchun asoslarning yetarliligiga ham baho beradi. Agar sudyada shubhalar paydo boʻlsa, u tergov sirini taʼminlagan holda qoʻshimcha hujjatlarni talab qilib olishi mumkin boʻladi.

Toshkent davlat yuridik universiteti Jinoyat-protsessual huquqi kafedrasi professori, yuridik fanlar doktori Dildora Bazarova «Gazeta» uchun maqolasida tergov sudyasi aynan nimani tekshirishi kerakligi va yangi yondashuv amaldagi modeldan nimasi bilan farq qilishini tushuntiradi.

Islohotning asosiy masalasi — yana bir yuridik terminning paydo boʻlishida emas, balki sud aynan nimani tekshirishi kerakligidadir.

Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK) allaqachon ushlab turish, shaxsni gumon qilinuvchi deb eʼtirof etish, ayblanuvchi tariqasida jalb qilish, ishni sudga yuborish va hukm qilishni bir-biridan farqlaydi. Ushbu bosqichlarni har bir qadamda shunchaki shartli «isbotlanganlik foizi» ortib boradigan oddiy zinapoya sifatida qabul qilib boʻlmaydi. Ularning har biri oʻz protsessual vazifasiga ega, JPKning 82-moddasi esa ishni sudga yuborish va ayblov hukmi uchun umumiy isbotlash predmetini belgilaydi.

Birinchi muhim chegarani JPKning 47-moddasi belgilab beradi. Jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotganligi toʻgʻrisida maʼlumotlar boʻlgan, ammo bu maʼlumotlar uni ayblanuvchi tariqasida jalb qilish uchun yetarli boʻlmagan shaxs gumon qilinuvchi deb eʼtirof etiladi.

359-modda ushbu maqomni olishni yo 221-moddaga asosan ushlab turish bilan, yoki ishda shaxsni jinoyat sodir etganlikda gumon qilishga asos beradigan maʼlumotlarning mavjudligi bilan bogʻlaydi. Boshqacha aytganda, gumon allaqachon muayyan shaxsga tegishli boʻlishi va faktik asosga ega boʻlishi kerak, ammo Kodeks mazmuniga koʻra, hali ayblov darajasiga yetmaydi.

Ushlab turish — alohida masala. 220−221-moddalar aniq holatlar mavjud boʻlganda gumon qilinuvchini qisqa muddatga ozodlikdan mahrum qilishni nazarda tutadi: agar shaxs jinoyat sodir etayotganda yoki uni sodir etganidan keyin darhol ushlansa, agar shohidlar uni bevosita koʻrsatsalar, uning oʻzida yoki kiyimida jinoyatning yaqqol izlari toppilsa yoki qonunda koʻrsatilgan qoʻshimcha shartlar bilan birga boshqa maʼlumotlar mavjud boʻlsa.

225-modda, oʻz navbatida, ushlab turishning asosliligini tekshirishni va agar buning uchun asoslar boʻlmasa, shaxsni ozod qilishni talab etadi.

Demak, shaxsni jinoyatda gumon qilishga imkon beradigan maʼlumotlarning mavjudligining oʻzi aynan uni ushlab turish uchun asoslar borligini anglatmaydi.

Shunga oʻxshash yondashuv Inson huquqlari boʻyicha Yevropa sudi tomonidan ham shakllantirilgan. Fox, Campbell and Hartley v. the United Kingdom ishida IHES reasonable suspicion (asosli gumon) xolis kuzatuvchini shaxsning jinoyatga aloqador boʻlishi mumkinligiga ishontira oladigan faktlar yoki maʼlumotlarning mavjudligini nazarda tutishini koʻrsatib oʻtdi. Murray v. the United Kingdom ishida sud bir vaqtning oʻzida bunday maʼlumotlar ayblov eʼlon qilish yoki hukm chiqarish uchun zarur boʻlgan darajaga yetishi shart emasligini taʼkidladi.

Keyingi bosqich — shaxsni ayblanuvchi tariqasida jalb qilishdir. JPKning 361-moddasida «dalillarning yetarli majmui» kabi alohida formula mavjud emas, biroq u ayblovni aniqlashtirishni talab qiladi: qilmishning mohiyati, sodir etilgan joyi, vaqti va boshqa muhim holatlarini, shuningdek uning jinoyat-huquqiy malakalanishini bayon etish.

47 va 226-moddalarni hisobga olgan holda, bu faktik asos shaxsning ehtimoliy aloqadorligi haqidagi taxmindan u sodir etgan qilmish toʻgʻrisidagi aniq tasdiqqa oʻtishga imkon berishi kerakligini anglatadi.

Bunda ayblanuvchi tariqasida jalb qilishning oʻzi hali isbotlash yakunlanganini anglatmaydi.

Tergov davom etadi, dalillar toʻplanishi va tekshirilishi, ayblov esa oʻzgartirilishi, toʻldirilishi yoki tugatilishi mumkin. Shunga koʻra, ayblov eʼlon qilish uchun asoslarni ishni sudga yuborish uchun asoslar bilan aralashtirib yubormaslik kerak.

375-moddaga koʻra, tergovchi toʻplangan dalillarni ayblov xulosasini tuzish uchun yetarli deb hisoblaganda dastlabki tergov tugallanadi. Himoya tomoni ish materiallari bilan tanishganidan soʻng, agar ishni sudga topshirish uchun asoslar yetarliligi toʻgʻrisidagi xulosa saqlanib qolsa, ayblov xulosasi tuziladi.

Soʻng ayblovning dalillar bilan asoslanganligi, malakalanishning toʻgʻriligi, tergovning toʻliqligi va himoya tomonining vajlari prokuror tomonidan tekshiriladi. Ish sudga kelib tushganidan soʻng, sudya, oʻz navbatida, ishni sud majlisida koʻrib chiqish uchun asoslar yetarli yoki yetarli emasligini aniqlaydi.

JPKning «Ayblash va hukm qilish uchun asoslar» deb nomlangan 82-moddasi ishni sudga yuborish uchun ham, ayblov hukmi uchun ham bir xil asosiy holatlar doirasini isbotlashni talab qiladi: jinoyat voqeasi va holatlari, uning ushbu shaxs tomonidan sodir etilganligi, aybning shakli, motiv, maqsad va qonunda nazarda tutilgan boshqa holatlar.

Dastlabki tergovda isbotlanganlik toʻgʻrisidagi xulosa ayblov organi tomonidan shakllantiriladi va prokuror tekshiruvidan oʻtadi. Sudda esa ushbu xulosa aybsizlik prezumptsiyasiga rioya qilingan holda dalillarning tortishuvchanlik asosidagi tadqiqotiga bardosh berishi kerak.

JPKning 463-moddasi ayblov hukmini taxminlarga asoslashni taqiqlaydi: aybdorlik sud muhokamasida isbotlanishi kerak. Oliy sud Plenumi ham sudning xulosalari ish holatlari tekshirilganidan va muhim shubha hamda qarama-qarshiliklar bartaraf etilganidan keyin ishonchli dalillarga asoslanishi kerakligini tushuntiradi.

Oliy sud statistikasi ushbu chegaraning amaliy ahamiyatini koʻrsatadi. 2024 yilda sudlar 723 kishini oqladi, 14 991 kishining ayblovidan esa Oliy sud dastlabki tergov organlari tomonidan asossiz ravishda aybga qoʻyilgan deb atagan moddalar chiqarib tashlandi yoki qayta malakalandi.

Bu maʼlumotlar ushbu ishlardagi har bir dastlabki gumon noqonuniy boʻlganligini anglatmaydi. Ammo ular tergov organining xulosasi yakuniy sud xulosasiga teng emasligini koʻrsatadi.

Ikkita masalani ajratib olish ham muhimdir: gumon yoki ayblov qanchalik asosli va muayyan ehtiyot chorasi uchun asoslar mavjudmi-yoʻqmi.

Bugungi kunda JPKning 243-moddasi ushlangan gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchiga nisbatan qamoqqa olish yoki uy qamogʻi tarzidagi ehtiyot chorasini qoʻllash masalasini koʻrib chiqishga imkon beradi. Bundan soʻng sud 236 va 242-moddalarda nazarda tutilgan asoslarni va muayyan choraning zaruriyligini tekshiradi: yashirinish, jinoiy faoliyatni davom ettirish, haqiqatni aniqlashga toʻsqinlik qilish xavfi, shuningdek yengilroq ehtiyot chorasini qoʻllash imkonsizligi toʻgʻrisidagi xulosaning asosliligi. Oliy sud Plenumi alohida koʻrsatib oʻtadiki, bunda sud shaxsning aybdorligi yoki aybsizligi toʻgʻrisidagi masalani koʻrib chiqmaydi.

Amaldagi JPK tergov sudyasi zimmasiga shaxsni gumon qilinuvchi deb eʼtirof etish yoki uni ayblanuvchi tariqasida jalb qilish uchun dalillar yetarli ekanligini alohida tekshirish majburiyatini yuklamaydi. Ehtiyot chorasi toʻgʻrisidagi masalani hal qilishda ushbu protsessual maqom allaqachon belgilangan deb qabul qilinadi, sud esa, eng avvalo, ozodlikni cheklash uchun asoslar bor-yo'qligini va tanlangan chora qanchalik zarurligini baholaydi.

Gumon qilinuvchi yoki ayblanuvchi maqomining oʻzi qamoqqa olish uchun yetarli emas.

Aynan shu narsani farmon (PF-160) oʻzgartirishi kerak. 2027 yil 1 iyuldan boshlab sudya chorani qoʻllash asoslari bilan bir qatorda ushlab turishning qonuniyligi va asosliligini, shuningdek gumon qilish yoki ayblov eʼlon qilish uchun asoslarning yetarliligini alohida tekshirishi shart boʻladi. Agar taqdim etilgan materiallar yetarli boʻlmasa, u qoʻshimcha hujjatlarni talab qilib olishi mumkin.

Shu tariqa, gumon va ayblovning faktik asosi protsessual majburlovni qoʻllash masalasini hal qilishda sud nazoratining predmetiga aylanadi.

Gumonni tekshirishda tergov sudyasi uchun taqdim etilgan materiallarning miqdorini emas, balki ularning muayyan shaxsni muayyan jinoyat bilan xolis bogʻlay olish qobiliyatini baholash muhimdir. Shaxsni gumon qilinuvchi deb eʼtirof etish toʻgʻrisidagi qarorning oʻzi bunday bogʻliqlikni isbotlamaydi.

Shu sababli sud gumonning asosida qanday maʼlumotlar yotganini, ular qayerdan olinganini va haqiqatan ham muayyan shaxsning ehtimoliy aloqadorligini tushuntirishga imkon berishini koʻrishi kerak. Bunda bunday tekshiruv oraliq majlisni jinoyat ishini mohiyatan koʻrib chiqishga aylantirib yubormasligi kerak.

Agar gap allaqachon ayblov haqida ketayotgan boʻlsa, nazorat predmeti oʻzgaradi. Faktik asos sodir etilgan qilmish, ushbu qilmishning muhim holatlari va jinoyat-huquqiy malakalanishi toʻgʻrisidagi aniq tasdiqqa mos kelishi kerak. Ammo ushbu bosqichda ham tergov sudyasi aybdorlik toʻgʻrisidagi savolga oldindan javob bermasligi kerak. Uning vazifasi — birinchi instantsiya sudi tomonidan dalillarga beriladigan keyingi bahoni oldindan hal qilib qoʻyish emas, balki tegishli protsessual qaror uchun asoslar yetarli ekanini aniqlashdan iborat.

Gumon yoki ayblovning faktik asosi tekshirilgandan soʻng, sud protsessual majburlovning muayyan chorasi zaruratini alohida baholaydi.

Yana bir muhim masala — PF-160 ga koʻra tergov sudyasi oʻz tashabbusi bilan talab qilib olishi mumkin boʻlgan qoʻshimcha hujjatlar bilan ishlash tartibidir. Agar bunday materiallar gumon yoki ayblovning asosliligi toʻgʻrisidagi xulosaga taʼsir qilsa, himoya tomoni tergov sirini saqlash uchun zarur boʻlgan cheklovlarni hisobga olgan holda, ularning muhim mazmuni bilan tanishish va oʻz eʼtirozlarini bildirish uchun real imkoniyatga ega boʻlishi kerak.

Aksincha boʻlgan taqdirda, sud faolligining kengayishi sud nazoratini kuchaytirish oʻrniga tortishuvchanlikni zaiflashtirishi mumkin.

Islohot terminologiyasi ham alohida eʼtibor talab qiladi. PF-160 Prima Facie aniqlik kiritishi bilan «asosli gumon» iborasini ishlatadi, vaholanki IHES amaliyotida dastlabki ozodlikdan mahrum qilishga nisbatan, eng avvalo, reasonable suspicion tushunchasi qoʻllaniladi.

Anglo-amerika anʼanasida prima facie odatda rad etadigan dalillar boʻlmagan taqdirda yuridik xulosani qoʻllab-quvvatlashga qodir boʻlgan dastlabki yetarli dalillar bazasini anglatadi. Bu tushunchalar kesishishi mumkin, lekin universal sinonimlar emas.

Shu sababli milliy qonunchilik uchun oʻzlashtirilgan nomning oʻzi emas, balki oʻtkaziladigan tekshiruvning mazmuni muhimroqdir: ayblov tomoni qanday faktlarni taqdim etishi kerak, tergov sudyasi aynan nimani tekshiradi va ushbu bosqichda qaysi masalalar uning vakolatidan tashqarida qoladi.

Oxir-oqibat, islohotning samaradorligi sud protsessual hujjat ortida uning faktik asosini koʻra olishi va bir vaqtning oʻzida ushbu bosqichdagi oʻz vazifasi chegarasidan chiqib ketmasligiga bogʻliq boʻladi.

«Asosli gumon» qaror mavjudligini rasmiyatchilik uchun tekshirishga ham, aybdorlik toʻgʻrisidagi masalani barvaqt hal qilishga ham olib kelmasligi kerak. Uning maʼnosi — inson huquqlariga davlat tomonidan aralashish uchun yetarli asoslar mavjudligi ustidan mustaqil sud nazoratidadir.