«Oʻzi aybdor». Gender stereotiplari adliya tizimiga qanday kirib bormoqda

«Oʻzi aybdor». Gender stereotiplar adliya tizimiga qanday kirib bormoqda

«Jabrlanuvchining oʻz harakat yoki harakatsizligi mazkur jinoyatni kelib chiqishiga zamin yaratganligini», — Urgut tumani sudi sudyasi G. Negmatov oilaviy zoʻravonlikka oid jinoyat ishi boʻyicha chiqarilgan qarorga ana shunday jumlani kiritdi.

Gender eksperti va Oʻzbekistonda zoʻravonlikka qarshi Nemolchi.uz loyihasi asoschisi Irina Matviyenkoning hisoblashicha, bunday ifoda viktimbleymingni — zoʻravonlik uchun javobgarlikni jabrlanuvchining oʻziga yuklashni kuchaytirishi mumkin. U «Gazeta» uchun yozgan maqolasida sud qarorining tili gender stereotiplarni qayta ishlab chiqishga va davlatning zoʻravonlikni qanday tasvirlashiga taʼsir qilishga qodirligini taʼkidlaydi.

Ish materiallariga koʻra, 2023 yilda Asal (ismi oʻzgartirilgan) va Shertoy Boymurodov nikohdan oʻtishgan. Er vaqti-vaqti bilan Rossiyaga ishlashga ketgan, Asal esa tuman shifoxonasiga hamshira boʻlib ishga kirgan. 2025 yil iyul oyida qaynotasi uni shahar markazidagi doʻkonda qaysidir erkak bilan koʻrganini aytib, xiyonatda ayblagan va bu haqda oʻgʻliga xabar bergan, shundan soʻng Asalni uydan haydab yuborishgan.

Ayol tuhmatdan karaxt ahvolga tushib, eriga qoʻngʻiroq qilgan va qaytib kelishini soʻragan. Ammo u yoʻlkiraga puli yoʻqligini aytgan, shundan soʻng ayol u kelganida ajrashishga qaror qilgan. U kutayotgan vaqtda Asalga boshqa bir erkakdan sovchi kelgan va ota-onasining roziligi bilan 2025 yil oktyabr oyida ular diniy marosim (nikah) oʻtkazishgan.

2025 yil 10 noyabr kuni Asal otasi bilan birga nikohni bekor qilish uchun FHDYo boʻlimiga kelgan. U yerga eri ham otasi bilan kelgan. Boymurodov oʻz koʻrsatmasida Asalni koʻrgach, xotinining aybi bilan Rossiyada boshidan kechirganlari yodiga tushganini, unga yaqinlashib, yuziga oyogʻi bilan tepganini aytgan. Ularni otalari ajratib olgan. Sudda ayblanuvchi pushaymonligini va xotinini yaxshi koʻrishini aytgan. U xotinining isbotlanmagan ehtimoliy xiyonatidan, shuningdek, endi u boshqasi bilan ekanligidan gʻazabga kelganini bildirgan.

Shunday qilib, shunchaki xiyonatdagi ayblov ayolni uydan haydab yuborishga, keyin esa jismoniy zoʻravonlikni oqlashga sabab boʻlgan.

Bunday pozitsiyaning sud qarorida aks etishi ayniqsa xavotirlidir, unda «jabrlanuvchining oʻz harakat yoki harakatsizligi mazkur jinoyatni kelib chiqishiga zamin yaratganligini» deb yozilgan. Minglab sud qarorlarini oʻrganib chiqib, jabrlanuvchi erkak boʻlganida yoki xotini eri bilan uning xiyonatlari tufayli nizolashganida, qarorning asoslantiruvchi qismida bunday ifodani hech qachon uchratmaganman.

Sudning «jabrlanuvchining harakati (harakatsizligi) jinoyat sodir etilishiga zamin yaratdi» degan jumlasi gender tenglik va ayollarning odil sudlovdan foydalanish imkoniyatlari boʻyicha xalqaro standartlar nuqtai nazaridan savollar tugʻdiradi.

Konventsiyaning 2(d)-moddasi davlatlardan davlat organlari tomonidan ayollarga nisbatan har qanday kamsitish harakatlari yoki amaliyotlaridan tiyilishni talab qiladi, 5(a)-moddasi esa bir jinsning ikkinchisidan pastligi yoki ustunligi gʻoyasiga hamda erkaklar va ayollarning stereotiplashtirilgan rollariga asoslangan ijtimoiy va madaniy xulq-atvor modellarini oʻzgartirish choralarini koʻrishni talab qiladi.

CEDAW Qoʻmitasi Oʻzbekistonning oltinchi davriy maʼruzasi boʻyicha yakuniy mulohazalarida sud tizimidagi gender noxolisligini va barqaror gender stereotiplarini bartaraf etish uchun sudyalarni oʻqitishni va xabardorlikni oshirishni tavsiya etgan edi.

2022 yilda qoʻllanma yangilandi va Janubiy hamda Janubi-Sharqiy Osiyo uchun kengaytirildi. Bu sudyalar uchun tavsiyaviy amaliy vosita boʻlib, unda gender yondashuvi sud ishida qanday qoʻllanilishi mumkinligi aniqlashtirilgan.

Qoʻllanma sudyalarga muayyan ishda teng boʻlmagan hokimiyat munosabatlari yoki jins yoxud gender belgisi boʻyicha teng boʻlmagan munosabat mavjudligini hisobga olishni hamda ishlarni koʻrish va hal qilishda gender stereotiplaridan foydalanishdan qochishni tavsiya qiladi.

Sudyalar farqlay olishi kerak boʻlgan stereotiplar qatorida, masalan, quyidagilar keltirilgan: «erkak oila boshligʻi hisoblanadi va oilaviy qarorlarni qabul qilishi kerak», «ayol esa itoatkor va boʻysunuvchi boʻlishi kerak».

Qoʻllanmada alohida tarzda zoʻravonlikdan jabrlanganlarning reviktimizatsiyasiga (qayta jabrlanishiga) yoʻl qoʻymaslik hamda sud muhokamalari, qarorlari va boshqa sud hujjatlarida inklyuziv va gender jihatdan sezgir tildan foydalanish tavsiya etiladi. Jinsiy va gender zoʻravonligiga oid ishlarda u sudyalarni sud qarorlarini tayyorlashda alohida eʼtiborli boʻlishga chaqiradi.

Xalqaro standartlar sudga ish holatlarini hisobga olishni taqiqlamaydi. Ular ayolning shaxsiy hayotini, uning qarorlarini yoki xotin roli haqidagi anʼanaviy tasavvurlarga mos kelmasligini unga nisbatan sodir etilgan zoʻravonlikning tushuntirishi yoki oqloviga aylantirmaslikni talab qiladi. Sud ayblanuvchining ayrim holatlar tufayli gʻazablanganini aniqlagan taqdirda ham, bundan jabrlanuvchi oʻz harakatlari bilan oʻziga nisbatan zoʻravonlik sodir etilishiga «zamin yaratgan» degan xulosa chiqmasligi kerak. Bu nizoning kontekstini tasvirlashi mumkin, ammo zoʻravonlik xulq-atvorining gender boʻyoqdor tushuntirishi yoki oqloviga aylanmasligi lozim.

Odil sudlovdagi gender kamsitish nafaqat jazo prizmasi orqali baholanadi. Sudning dalillari, dalillarga bergan bahosi va sud jabrlanuvchi hamda sodir boʻlgan voqeani tasvirlashda foydalanadigan til ham juda muhimdir.

CEDAW Qoʻmitasi stereotiplashtirish qonunning notoʻgʻri qoʻllanilishiga olib kelishi va aybdorlarni javobgarlikka tortishga toʻsqinlik qilishi mumkinligini taʼkidlaydi. Bangkok qoʻllanmasi esa, oʻz navbatida, sud qarorlari tilini gender jihatdan sezgir odil sudlovni amalga oshirishning bir qismi sifatida koʻrib chiqadi va gender stereotiplari hamda reviktimizatsiyadan qochishni tavsiya qiladi. Shuning uchun, ayblanuvchi qonun doirasida jazo olgan boʻlsa ham, bu qarorning asoslantiruvchi qismi odil sudlovga gender jihatdan sezgir yondashuvni aks ettirishini anglatmaydi.

2026 yil 9 yanvar kuni jinoyat ishlari boʻyicha Urgut tumani sudi sudyasi G. Negmatov Shertoy Boymurodovni Oʻzbekiston Jinoyat kodeksining 126−1-moddasi 3-qismida (oilaviy (maishiy) zoʻravonlik) nazarda tutilgan jinoyatni sodir etganlikda aybdor deb topdi va unga ikki yil muddatga axloq tuzatish ishlari jazosini tayinladi. Shu bilan birga, qarorda jabrlanuvchining harakati yoki harakatsizligi jinoyat sodir etilishiga «zamin yaratganligi» ham qayd etilgan.

Buning oqibatida viktimbleyming — zoʻravonlik uchun javobgarlikni undan jabr koʻrgan ayolga oʻtkazish yuzaga kelishi mumkin. Viktimbleyming nafaqat «oʻzi aybdor» jumlasida, balki davlat institutlari zoʻravonlikni tasvirlaydigan tilda ham namoyon boʻlishi mumkin. Bu ayolga nisbatan sodir etilgan jinoyat uning xulq-atvori, turmush tarzi yoki ayol kishi oʻzini qanday tutishi «kerakligi» haqidagi kimningdir tasavvurlariga mos kelmasligi bilan tushuntirilganda sodir boʻladi.

Sudya ish holatlarini baholaydi va davlat nomidan qaror chiqaradi. Shu sababli, sudyaning jabrlanuvchining harakati yoki harakatsizligi jinoyatga «zamin yaratganligi» haqidagi ifodasi davlat darajasida ayol oʻziga nisbatan sodir etilgan zoʻravonlik uchun maʼlum darajada javobgardir degan tasavvurni mustahkamlashi mumkin. Biroq, adliya tizimida ishlaydigan har bir kishi yodda tutishi muhim: zoʻravonlik uchun javobgarlik uni sodir etgan shaxs zimmasidadir.

Ayol kimgadir yoqmaydigan qarorlar qabul qilishi, kimningdir «toʻgʻri» haqidagi tasavvurlarini buzishi, munosabatlarni tugatishi yoki yangisini boshlashi mumkin — bularning hech biri zoʻravonlik uchun oqlov boʻla olmaydi. Sud qarori sodir etilgan jinoyat uchun javobgarlikni belgilashi kerak, jabrlanuvchining oʻzi zoʻravonlikka «zamin yaratgan» degan stereotipni qayta ishlab chiqmasligi lozim.