Shaharning tinchini buzayotganlar: tunda shovqin soluvchi mototsikllar muammosiga nazar

**Shaharda tinchlikni buzayotganlar: Tungi shovqinli mototsikllar muammosi chuqur tahlil ostida**

Toshkentning asosiy ko‘chalari – Shota Rustaveli, Amir Temur va boshqa magistrallar bo‘yida yashovchi yuz minglab aholi tungi soat o‘n ikkida derazalarini ochiq qoldirib uxlaydi. Aynan shu paytda ko‘chadan o‘tayotgan mototsikllarning gumburlagan ovozi ularning uyqusini buzadi. Bu bir kechalik hodisa emas, balki yillar davomida saqlanib kelayotgan muammo. So‘nggi yillarda elektromototsikl va skuterlar sonining keskin ortishi bilan bu masala yanada dolzarblashdi.

Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, 2021–2022-yillarda xorijdan 50 mingdan ortiq mototransport vositasi olib kelingan bo‘lsa, 2023-yilning o‘zida bu raqam 2,5 barobarga oshib, 127 ming donaga yetgan.

Xo‘sh, bu muammoning ildizi nimada: nazoratning yetishmasligidami yoki mototsikl haydash madaniyatining pastligidami? Kun.uz ushbu mavzuni muhokama qilish uchun Toshkent shahar IIBB Axborot xizmati vakili Qahramon Xudayberganov, motochempion va motomaktab rahbari Islom Soatov hamda "Verum Law Firm" advokati, huquqshunos Shohjahon Shomurodovni studiyaga taklif etdi.

**Tungi reydlar samaradorligi qanday?**

Qonunchilikka ko‘ra, tungi soat 23:00 dan keyin shovqin bilan bog‘liq har qanday huquqbuzarlik, jumladan, baland ovozda musiqa tinglash yoki mototsikl shovqini uchun javobgarlik belgilangan. Zarurat tug‘ilganda fuqarolar 102 raqamiga murojaat qilishlari mumkin, shunda profilaktika inspektori tomonidan tegishli choralar ko‘rilishi lozim. Ammo amalda nazorat kutilgan natijani beryaptimi?

Qahramon Xudayberganovning ta’kidlashicha: «Har bir qilmishga qonunchiligimizda mukammal javobgarlik bor. Yurish-turishdan tortib, ko‘chada yo‘l bezoriligi qilsa ham, kerak bo‘lsa qamoq jazosi ham bor. Ayrim oilalarda tarbiya va madaniyat bo‘yicha bo‘shliq borligi, ota-ona farzandini o‘z holiga tashlab qo‘yganida gap. Bunday holatlarni tekshirganimizda, aksariyati o‘ziniki emas, boshqarib yurgan mototsikli tanishiniki, qarindoshiniki bo‘ladi. O‘zi bir qiynalib, peshona teri bilan olgan mototsiklni boshqarayotgan odam unaqa yurmaydi. U biladi, agar qoida buzsa, qonunni buzsa, uni nima kutayotganini. Lekin aytganimizdek, yoshlar orasida shunday holatlar bor. Biroq hozirgi kunda nisbatan keskin kamaygan. To‘liq Toshkent shahar hududi nazoratga olingan, hamma joyda kameralar bor. Kerak bo‘lsa, yo‘l harakati xavfsizligi xodimiga to‘xtamay qochib ketsa ham, mototsikl haydovchilarining barchasi topiladi va ularga nisbatan qonuniy chora ko‘riladi».

**Muammoning ildizi huquqiy madaniyatdami?**

Huquqshunos Shohjahon Shomurodovning fikricha, har qanday qoidabuzarlikning zamirida huquqiy ong va huquqiy madaniyat masalasi yotadi. Uning ta’kidlashicha, qonunni buzayotgan shaxs o‘z harakatining oqibatini tushunishi mumkin, biroq huquqiy madaniyat yetishmagani sababli belgilangan qoidalarga amal qilmaydi.

«Har bir noto‘g‘ri, qonunda belgilangan tartibga amal qilmaslikning tagida huquqiy ong bilan huquqiy madaniyat yotadi. Qoidabuzarliklarni sodir etayotgan har bir shaxsda huquqiy ong bo‘ladi, lekin huquqiy madaniyat yetishmaydi, ya’ni belgilangan qoidalarga amal qilish madaniyati shakllanmagan», - deydi Shomurodov.

Uning qayd etishicha, Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeksning 192-moddasida soat 23:00 dan 06:00 gacha bo‘lgan davrda maishiy shovqin chiqarganlik uchun javobgarlik belgilangan. Shuningdek, kodeksning 125-moddasi 3-qismiga ko‘ra, transport vositalarini, jumladan mototsikllarni, tegishli ruxsatnomasiz qayta jihozlaganlik uchun ham ma’muriy javobgarlik mavjud. Bu yo‘nalishda aholini shovqinning salbiy ta’siridan himoya qilishga qaratilgan yangi qonun loyihasi ham Senat tomonidan ma’qullangan.

**Poyga uchun maxsus joy bormi?**

Qizig‘i shundaki, rasmiy ravishda poyga o‘tkazish mumkin bo‘lgan joy borligi aytilmoqda.

«Toshkent viloyatining Piskent tumanida maxsus joy bor, mana shunday poyga uchun. Tegishli ruxsatnoma bilan u yerda poygada qatnashish mumkin», - deydi Qahramon Xudayberganov.

Ammo motomaktab rahbari Islom Soatov bu javobga rozi emas. Uning so‘zlariga ko‘ra, o‘sha ruxsatni olish uchun oylar kerak bo‘ladi.

«Bitta narsa bor: ikkita bola ko‘chada urishib ketsa, “bor kuchingni ringda ko‘rsat”, deyiladi-da. Bizda ikkita poygachi mototsiklda poyga o‘ynasa, “bor anavi trassada ko‘rsat”, deya olmaymiz. Chunki Piskent avtopoligoni, birinchidan, standartga javob bermaydi. Javob bersa ham, u joyga borib ruxsat olish uchun oylar kerak. Biz yaqinda avgust oyida poyga qilmoqchimiz o‘sha yerda, IIVga rasmiy xat yozganman. Iyun oyidan beri harakat qilyapman, ikki oydan oshdi... Men aytmoqchi bo‘lganim, agar davlat tomonidan maxsus poyga o‘ynash mumkin bo‘lgan joy tashkil qilib berilsa, keyin ko‘chada poyga o‘ynab yurganlarni olib kelib, “senga davlat qurib bergan joy bor-ku, bor o‘sha yerda poyga o‘yna”, deyishimiz mumkin», - deydi Soatov.

**"Glushitel" masalasi**

Ijtimoiy tarmoqlarda "pryamotok" deb ataladigan noqonuniy qayta jihozlash ko‘p tanqid qilinadi. Lekin Islom Soatovning aytishicha, muammo faqat qayta jihozlashda emas, mototsiklning o‘zi tabiatan baland ovoz chiqaradi.

«Mototsiklning uzunligi ikki metr... motori o‘rtada turgani hisobiga glushitel taxminan bir metr bo‘ladi... Zavoddan chiqqan mototsiklning ovozi ham mashinanikidan ko‘ra baland bo‘ladi», - deydi u.

U, shuningdek, YHXB xodimlari bilan o‘lchov usulida ham kelishmovchilik borligini qayd etadi. Detsibelni o‘lchash uchun motor aylanishi 3000 oborotdan oshmasligi kerak bo‘lsa-da, amaliyotda bu qoidaga har doim ham rioya qilinmaydi.

Qolaversa, mototsiklchilarni himoya qiladigan "slayder" deb ataluvchi detal (yiqilganda oyoqni himoya qiluvchi duga) ba’zan xatolik bilan "ruxsatsiz qayta jihozlash" sifatida jarimaga tortilishi ham qonunning amaliyotda noaniq qo‘llanishiga misol sifatida ko‘rsatildi.