Zamonaviy jahonnoma yoxud bir kaftda ushlangan dunyo

**Zamonaviy jahonnoma yoxud bir kaftda ushlangan dunyo**

Qadimda odam begona yurtni ko‘rish uchun yillar davomida yo‘l bosgan. Karvon ortidan chang ko‘tarilgan, quyosh qovjiratgan, dovonlarni qor bosgan. Yo‘lovchi manzilga yetganda yo qarigan, yo o‘zgargan, yo qaytib kelolmagan.

Bugun esa dunyoning narigi chekkasidagi mamlakat nomini eshitish uchun bir soniya kifoya. Ammo nom bilan bilim orasida katta masofa bor. Eshitish — bilish emas, ko‘rish — anglash emas. Bugungi odamga axborot yetishmayotgani yo‘q. Unga axborot dengizida yo‘l topadigan, to‘g‘risini yolg‘ondan, muhimini o‘tkinchidan ajratadigan, tartibli tizimga solingan bilim zarur.

Aynan shu ehtiyoj qomusiy kitoblarni har qachongidan ham qadrli qiladi. Qomus — shoshilmay, ishonchli va tizimli tarzda bilim berib boradigan “sokin ustoz”dir. Uning oldida hech kim uyalmaydi, hech kim ortda qolmaydi. Undan yosh bola ham, fan doktori ham o‘z ulushini oladi.

Siyosiy fanlar bo‘yicha falsafa doktori (PhD), O‘zbekiston Yozuvchilar va Jurnalistlar uyushmalari a’zosi Laziz Rahmatovning “Dunyo mamlakatlari” kitobi ana shunday betakror ustozlar safidan o‘rin oladi. Salohiyatli akademik Akmal Saidov bu asarni dunyo mamlakatlarini “g‘oyibona kashf etish” imkonini beruvchi salmoqli qomusiy manba sifatida ta’riflaydi. Taniqli adib Xurshid Do‘stmuhammad esa uni “o‘ziga xos jahonnoma” deb atagan.

Bu ta’rifning o‘zi katta ma’noga ega. Jahonnoma — jahon haqidagi kitob, shu bilan birga jahonga yuz tutgan kitobxonning yo‘lnomasi hamdir.

Muallif sifatida biz bu kitobga pedagog va tadqiqotchi nigohi bilan qaraymiz. Ko‘p yillik izlanishlarimiz sifatli ta’lim mezoni bo‘lgan pedagogik mahorat, nutq madaniyati, notiqlik san’ati, pedagogning germenevtik qobiliyati, shuningdek, eski o‘zbek yozuvi va o‘zbek xalq kitoblariga bag‘ishlangan. Shu nuqtai nazardan, “Dunyo mamlakatlari” oddiy ma’lumotnoma emas, balki ta’lim, tarbiya va ma’rifat jarayonining samarali vositasi sifatida katta qiziqish uyg‘otadi.

**Qomus nima: hajm emas, mezon**

Dunyo konstitutsiyalari qomusini tuzgan zabardast olim Akmal Saidov so‘zboshida o‘rinli savolni qo‘yadi: katta hajmli va juda ko‘p sahifali har qanday kitobni qomusiy manba deb atash mumkinmi? Javob — yo‘q. “Qomusiy” so‘zi arabchadan olingan bo‘lib, “keng qamrovli”, “hamma narsani o‘z ichiga olgan” degan ma’nolarni bildiradi. Qomusiy manba — insoniyat to‘plagan bilimlarning barcha sohalarini yoki muayyan bir tarmog‘ini tizimli, ilmiy va atroflicha yoritadigan fundamental asardir.

Uning birinchi mezoni — keng qamrovlilik: faktlar, tarixiy voqealar, shaxslar va tushunchalar yuzaki emas, chuqur tahlil bilan beriladi. Ikkinchi mezoni — ishonchlilik: bunday manba aniq dalillarga tayanadi.

Qomusiy kitobning uchta asosiy xususiyati ham alohida ta’kidlanadi:

O‘zbek tafakkuri uchun dunyoni tizimli bilishga intilish yangilik emas. Mahmud Koshg‘ariy “Devonu lug‘otit turk”ida turkiy xalqlar joylashuvini dunyo xaritasida ko‘rsatishga uringan. Beruniy “Hindiston” asarida begona madaniyatni xolis o‘rganishning o‘lmas namunasini qoldirgan. Bobur “Boburnoma”da ko‘rgan yurtlarini aniq kuzatuv va nozik badiiy did bilan tasvirlagan. Demak, dunyoni bilish bizning ma’naviy merosimizda azaldan mavjud bo‘lgan tashnalikdir. “Dunyo mamlakatlari”ni shu bilimga chanqoqlikning XXI asrdagi zamonaviy javoblaridan biri, deb baholash mumkin.

**Kitob tuzilishi va tarkibi**

Salkam 1200 sahifalik bu nashrda 236 ta mamlakat va o‘lka hamda hududiy birliklar haqida batafsil, sara va aniq ma’lumot berilgan. Ma’lumotlar alifbo tartibida joylashtirilgani sababli kitobxon istalgan mamlakatni topish uchun ortiqcha vaqt sarflamaydi. Matnni ixchamlashtirish maqsadida xalqaro tashkilotlar — BMT, NATO, YuNESKO, MDH, YeI, YeXHT, ShHT, KXShT kabilar — qisqartmalar bilan berilgan.

Har bir mamlakatga bag‘ishlangan fasl muayyan izchillikka ega. U qisqa umumiy ta’rifdan boshlanib, quyidagi qatlamlarni ochib beradi:

Asarning eng e’tiborli jihatlaridan biri shundaki, mamlakatimiz bilan ikki va ko‘p tomonlama munosabatlar xronologik tartibda berilgan. Bugun O‘zbekiston jahonning qariyb 170 ta davlati bilan diplomatik aloqa o‘rnatgan, xorijdagi diplomatik va konsullik vakolatxonalarimiz soni 65 taga, strategik sherik davlatlar soni 22 taga yetgan. Kitob bu davlatlar haqida kengroq to‘xtaladi. Shu tariqa u “dunyo qanday?” degan savoldan tashqari, “jahonda bizning o‘rnimiz qanday?” degan har bir vatandosh uchun muhim savolga ham javob beradi.

Kitobda kam uchraydigan ma’lumotlar ham o‘rin olgan. Ensiklopediyada turli o‘rinlarda qariyb 4000 shaxs nomi qayd etilgan, har bir mamlakat fasli oxirida esa o‘sha davlatning qiziqarli ma’lumotlari berilgan. Bu kitobning ilmiy-ommaboplik xususiyatini kuchaytiradi.

Nashr ko‘rgazmali ham: unda sayyoramizning geografik va siyosiy manzarasini ko‘z oldiga keltiruvchi taxminan 1000 ta rangli surat, bayroqlar va xaritalar joy olgan. Ta’lim nazariyasi tilida aytganda, matn bilan tasvirning uyg‘unligi axborotni yodda saqlash va anglashni sezilarli darajada yengillashtiradi.

**Afzalliklari: nima uchun aynan bu kitob?**

Kitobning afzalliklarini bir necha yo‘nalishda ko‘rish mumkin:

**Qamrov va tizimlilik.**

236 ta mamlakat va o‘lkaning har biri yagona reja asosida yoritilgan. Bu qiyoslash va taqqoslash imkonini beradi. O‘quvchi ikki davlatning boshqaruv shakli, iqtisodiy salohiyati yoki tashqi aloqalarini bir-biriga solishtirib, mustaqil xulosa chiqara oladi. Qiyos esa tafakkurni o‘stiruvchi eng samarali vositalardan biridir.

**Yangilik va dolzarblik.**

Kitobning avvalgi ixchamroq nashri 2019 yilda G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot-matbaa ijodiy uyida chop etilgan edi. O‘tgan yetti yilda sayyoramizda juda ko‘p yangiliklar yuz berdi. 2026 yil oktyabrda chop etilayotgan ushbu nashrda hatto shu oyga tegishli yangiliklar ham bayon etilgani asarni “o‘qiladigan” emas, “yashayotgan” manbaga aylantiradi. Qomus eskirsa, u bilimdan ko‘ra eskilik yodgorligiga aylanadi; muallif esa kitobning keyingi nashrlarida ham voqealar tadriji va raqamlarni yangilab borish imkonini ko‘rsatadi.

**Muallif shaxsi va tajribasi.**

Laziz Rahmatov O‘zbekiston Milliy ensiklopediyasi davlat ilmiy nashriyotida muharrir sifatida ishlagan, tashqi siyosat bobida boy amaliy tajribaga ega diplomat va siyosatshunos olimdir. Bir insonda muharrirning matn intizomi, diplomatning amaliy ko‘zi va olimning tahliliy qobiliyati uyg‘unlashgani kitob sifatiga bevosita ta’sir qiladi.

**Milliy manfaat va qadriyatlar ruhidagi yondashuv.**

Muallif har bir davlat haqida yozganda jarayonlarga milliy manfaatlarimiz, o‘z qadriyat va azaliy an’analarimiz ruhidan kelib chiqib yondashgani sezilib turadi. Qomus xolis bo‘lishi kerak, ammo bu kitob o‘zbek kitobxonining ko‘zi, qalb qo‘ri bilan yozilgan, shuning uchun u o‘zbek kitobxoniga yaqin.

**Ijodiy mehnat ko‘lami.**

Odatda bunday ishga ilmiy institutlar yoki tahririyat jamoalari safarbar etiladi. Muallif esa bu ishni 2016 yildan boshlab olib borgan, tadqiqot chog‘ida tahrir hay’ati tuzilib, 50 dan ortiq olim jalb etilgan. Bir ijodkorning shuncha yil qat’iyat bilan mazkur murakkab jarayonni oxiriga yetkazishi haqiqatan ma’rifiy yutuqdir.

**Ko‘rgazmalilik.**

Bir mingga yaqin surat, bayroq va xarita kitobni “quruq ma’lumotnoma”dan “jonli jahon ko‘zgusi”ga aylantiradi. Relef xaritalar mamlakatning qayerida bog‘, qayerida tog‘, qayerida cho‘l, qayerida suv borligini yaqqol ko‘rsatadi. Ta’lim nazariyasida “ko‘rib o‘rganish” doimo eng kuchli yo‘llardan biri sanalgan.

**Pedagogik ahamiyati**

Pedagogik mahorat nuqtai nazaridan qaraganda, sifatli ta’lim mezoni — o‘qituvchining mahorati. Mahoratli o‘qituvchi esa bilimni tayyor holda uzatuvchi emas, balki o‘quvchini bilim sari boshlovchidir. Bunday yo‘lboshchiga ishonchli va ko‘lamdor manba kerak.

“Dunyo mamlakatlari” geografiya, tarix, ijtimoiy fanlar, chet tillari, xalqaro munosabatlar, hatto adabiyot va san’at darslarini mazmunan boyitish uchun tayyor material bo‘la oladi. Masalan, o‘qituvchi o‘quvchiga “mamlakat pasporti” tayyorlash topshirig‘ini berishi mumkin: joylashuvi, boshqaruv shakli, iqtisodiy salohiyati, O‘zbekiston bilan aloqalari bo‘yicha qisqa ma’lumotnoma.

Bu topshiriq kitobning o‘z tuzilishiga aynan mos keladi va o‘quvchini manba bilan ishlashga, faktni tanlashga, qisqa va aniq ifodalashga o‘rgatadi.

**Nutq madaniyati va notiqlik san’ati nuqtai nazaridan**

Notiqlik san’atining qadimiy qoidasi bor: nutqning go‘zalligi uning mazmuniga tayanadi. Mazmunsiz nutq — quruq shovqin. Notiq uchun ishonchli va aniq dalil nutqning tayanch ustuni hisoblanadi. Qomusiy kitob aynan shunday dalil manbaidir. Diplomat, jurnalist, o‘qituvchi yoki talaba xalqaro mavzuda so‘zlaganda mamlakat nomi, rahbariyati, xalqaro tashkilotlardagi ishtiroki va sanalarni aniq aytishi shart. Xato raqam yoki noto‘g‘ri nom ishonchni yo‘qqa chiqaradi.

Qolaversa, kitob tili lo‘nda va aniq. Bu lo‘ndalik nutq madaniyatini o‘stirishning amaliy mashqiga aylanadi: o‘quvchi bir sahifalik faslni o‘qib, uni bir daqiqalik og‘zaki taqdimotga aylantirishi mumkin. Qisqa, tartibli, dalilga boy nutqni shakllantirishning bundan yaxshi usuli kam.

**Germenevtik yondashuv nuqtai nazaridan**

Germenevtika — matnni tushunish va sharhlash san’ati. Pedagogning germenevtik qobiliyati matn ortidagi ma’noni, voqea ortidagi sababni, raqam ortidagi jarayonni ko‘ra olishida namoyon bo‘ladi. Qomusiy matn o‘zining lo‘ndaligi tufayli sharhga muhtoj. “Strategik sherik”, “xalqaro muloqot markazi”, “islohot dasturi” kabi iboralarning ortida katta tarixiy va siyosiy kontekst turadi. O‘qituvchi bu kontekstni ochib berib, qisqa jumlani keng tushunchaga aylantiradi. Shu tariqa o‘qish matn bilan muloqotga, muloqot esa mustaqil fikrlashga aylanadi.

Yana bir jihat: qomus shaxsiy hissiyotlardan xoli bo‘lishi kerak. Bu o‘qituvchiga qo‘shimcha imkoniyat beradi — xolis matnni o‘quvchi bilan birga tahlil qilish, faktni talqindan ajratishga o‘rgatish. Bugungi axborot toshqini davrida eng zarur ko‘nikmalardan biri shu: faktni o‘qib, uning ortidagi ma’noni mustaqil anglash, ko‘r-ko‘rona ergashish emas, balki o‘z manfaatini teran anglay olish salohiyatidir.

**Tarbiyaviy ahamiyati**

Boshqa xalqni bilgan kishi o‘z elini ham chuqurroq anglaydi. O‘zbekistonning jahon siyosatida faol va tashabbuskor subyektga aylangani, dunyoning boshqa mamlakatlari bilan aloqalari xronologik tarzda berilgani yoshlarda vatan bilan faxr hissini uyg‘otadi.

Davlatlarning Yangi O‘zbekiston bilan munosabatlarini o‘qir ekansiz, bugun yurtimiz xalqaro muloqot, tinchlik va diplomatiya markaziga aylanib borayotganiga guvoh bo‘lasiz. Kitobxon mamlakatimizning tobora o‘sib borayotgan o‘rnini dunyoda o‘z ko‘zi bilan ko‘radi.

**Kitobxonlar toifalari**

**Xulosa**

“Dunyo mamlakatlari” — hajmi katta bo‘lgani uchun emas, mezonlarga javob bergani uchun chinakam qomusiy kitobdir. Unda tizimlilik, xolislik, lo‘ndalik va qamrov tamoyillari amalda namoyon bo‘ladi; u yangilik, ko‘rgazmalilik va milliy manfaatlarga mos yondashuv bilan boyitilgan. Pedagogik nuqtai nazardan esa u o‘qituvchiga ishonchli tayanch, o‘quvchiga dunyoga ochilgan darcha, notiqqa dalil xazinasi, germenevtik o‘qish uchun boy matn bo‘la oladi.

Tezkor dunyoda inson butun dunyoni kezib chiqa olmasligi mumkin. Ammo ushbu muhtasham asar orqali tafakkur ila olamni kezish hammaga ochiq. Bu kitob ana shu yo‘lning ishonchli yo‘lnomasidir. Uni yoshlar qo‘liga tutqazish — ularning tafakkuriga keng ufq, qalbiga o‘z yurtiga muhabbat va dunyo oldidagi mas’uliyat hissini bag‘ishlashdir.