Yurak kasalliklari nega yosharmoqda va ularning rivojlanish xavfini qanday kamaytirish mumkin. Kardiolog maslahatlari

Nima uchun yurak va qon tomirlari «yosharmoqda» va ularning kasalliklari xavfini qanday kamaytirish mumkin. Kardiolog maslahatlari

Yurak-qon tomir kasalliklari hamon dunyoda oʻlimning asosiy sababi boʻlib qolmoqda — JSST baholashiga koʻra, 2022 yilda barcha oʻlim holatlarining qariyb 32 foizi ularning hissasiga toʻgʻri kelgan.

Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekistonda 2026 yilning birinchi yarim yilligida qon aylanish tizimi kasalliklaridan 54 081 kishi vafot etgan — bu ushbu davrda vafot etganlar umumiy sonining 62,3 foizini tashkil etadi. Bu oʻrtacha kuniga taxminan 300 kishi demakdir.

Shifokorlar yana bir tendentsiyani qayd etmoqdalar: yurak-qon tomir kasalliklari tobora yosh bemorlarda koʻproq aniqlanmoqda.

Xavfni nafaqat irsiyat, balki kamharakatlik, doimiy stress, uyqu buzilishi, chekish va notoʻgʻri ovqatlanish ham oshiradi. Xavfli tomoni shundaki, baʼzi kasalliklar uzoq vaqt davomida simptomlarsiz rivojlanib, birinchi marta infarkt koʻrinishida namoyon boʻlishi mumkin.

Butunjahon yurak kuni munosabati bilan «Gazeta» kardiolog va tibbiyot fanlari doktori Dina Arnopolskaya bilan yurak-qon tomir kasalliklari nima uchun tobora yoshlarda koʻproq uchrayotgani, xavflarni qanday qilib oʻz vaqtida aniqlash va yurak salomatligini saqlashga nima yordam berishi haqida suhbatlashdi.

Yurak-qon tomir kasalliklariga gipertoniya, yurakning ishemik kasalligi, ateroskleroz, yurak ritmining buzilishi, yurak yetishmovchiligi, shuningdek, klapanlar va yurak mushagi kasalliklari kiradi. Dina Arnopolskayaning soʻzlariga koʻra, Oʻzbekistonda ham, butun dunyoda boʻlgani kabi, dastlabki uchtasi eng koʻp tarqalgan. Infektsion va noinfektsion yalligʻlanishlar, shuningdek, yurak mushagi, qon tomirlari va klapanlarining boshqa kasalliklari kamroq uchraydi.

Gipertoniyada insonda arterial bosim barqaror ravishda koʻtariladi. Yurakning ishemik kasalligi yurak mushagining qon bilan taʼminlanishi buzilishi tufayli, koʻpincha koronar arteriyalarning torayishi natijasida rivojlanadi. Ateroskleroz arteriya devorlarida yogʻlar va boshqa moddalar toʻplanganda yuzaga keladi. Asta-sekin aterosklerotik blyashka hosil boʻlib, u qon tomirini toraytiradi va qon harakatiga xalaqit beradi. Agar u yalligʻlansa va shikastlansa, uning oʻrnida tromb hosil boʻlishi mumkin. U arteriyani butunlay toʻsib qoʻyishga qodir boʻlib, toʻqima qismining qon bilan taʼminlanishini buzadi va uni kisloroddan mahrum qiladi.

Agar tromb yurak qon tomirini toʻsib qoʻysa, infarkt, agar miya qon tomirini toʻsib qoʻysa — ishemik insult yuzaga keladi. Qon oqimining toʻxtashi sababli boshqa aʼzolar ham shikastlanishi mumkin, masalan, buyraklar, ichak yoki koʻz toʻrpardasi. Qon tomiri devorining zaiflashishi anevrizmaga — qon tomiri devorining kengayishiga olib kelishi mumkin, bu esa yorilganda xavfli ichki qon ketishini keltirib chiqarishga qodir. Ateroskleroz rivojlanishiga va qon tomirlarining shikastlanishiga yuqori arterial bosim, yuqori xolesterin, qandli diabet va surunkali yalligʻlanish yordam beradi.

Alohida guruhni yurak mushagi kasalliklari — kardiomiopatiyalar tashkil etadi. Ularda miokard qalinlashishi, zaiflashishi yoki elastikligini yoʻqotishi mumkin, bu esa yurakning qonni haydashini qiyinlashtiradi. Bunday kasalliklar koʻpincha aritmiya — yurak qisqarishlari chastotasi va ritmining buzilishi bilan kechadi. Aritmiyaning baʼzi turlari irsiy boʻlib, yurak hujayralari ishiga taʼsir qiluvchi genetik oʻzgarishlar bilan bogʻliq.

Yurak va qon tomirlarini infektsiyalar ham shikastlashi mumkin. Ular yurak mushagi, klapanlari va yurak qobigʻining yalligʻlanishini keltirib chiqarishga qodir. Autoimmun kasalliklarda immunitet tizimi xato ravishda organizmning oʻz toʻqimalariga hujum qiladi. Masalan, yurakning revmatik kasalligi streptokokk infektsiyasiga notoʻgʻri immun reaktsiyasi natijasida rivojlanadi va yurak klapanlarini shikastlashi mumkin.

Dina Arnopolskayaning soʻzlariga koʻra, Oʻzbekistonda revmatizm yurak klapanlari nuqsonlarining asosiy sababi hisoblanadi. Yurakning infektsion, autoimmun va irsiy kasalliklari kamroq uchraydi, biroq ular ham ogʻir asoratlarga olib kelishi mumkin.

Turli yurak-qon tomir kasalliklari natijasida yurak yetishmovchiligi rivojlanishi mumkin. Bu yurak aʼzolarni kislorod va ozuqa moddalari bilan taʼminlash uchun yetarli miqdorda qon hayday olmaydigan holatdir. U ishemik kasallik, uzoq davom etgan gipertoniya, klapanlar yoki yurak mushagining shikastlanishi fonida yuzaga kelishi mumkin.

Yurak-qon tomir asoratlari xavfi nafaqat sogʻliq holatiga, balki yosh va jinsga ham bogʻliq. 2025 yilda Oʻzbekistonda erkaklar oʻrtasida qon aylanish tizimi kasalliklaridan oʻlim koʻrsatkichi har 100 ming kishiga 313,9 ta holatni tashkil etgan boʻlsa, ayollar oʻrtasida bu koʻrsatkich 266,6 ga yetgan. Yosh va mehnatga layoqatli yoshda farq ayniqsa sezilarli: har 100 ming erkakka 112,5 ta oʻlim holati toʻgʻri kelgan boʻlsa, ayollar oʻrtasida bu koʻrsatkich 39,1 ni tashkil etgan.

«Yosh va oʻrta yoshda yurak-qon tomir kasalliklari erkaklar oʻrtasida koʻproq oʻlimga sabab boʻladi, chunki ularda bu kasalliklar ertaroq rivojlanadi. Katta yoshda ayollar bunday oʻlimlar chastotasi boʻyicha erkaklarga tez yetib olishadi. Bu, jumladan, menopauza boshlanishi va qon tomirlari elastikligini saqlash hamda xolesterin almashinuvida ishtirok etuvchi estrogenlar darajasining oʻzgarishi bilan bogʻliq. Bir vaqtning oʻzida bosim, xolesterin va qand darajasi koʻtarilishi, tana vazni ortishi mumkin», — deb tushuntiradi Dina Arnopolskaya.

Gipertoniya, infarkt va insultlar bugungi kunda tobora yosh odamlarda koʻproq aniqlanmoqda. Dina Arnopolskaya buni irsiy moyillik va oʻzgargan turmush tarzining birlashuvi bilan bogʻlaydi.

Irsiy xususiyatlar yurak va qon tomirlarini tashqi omillar taʼsiriga nisbatan zaifroq qilib qoʻyishi mumkin. Masalan, genetik xususiyatlar xolesterin almashinuviga, arterial bosimga, qonning uyuvchanligiga va yurak mushagining ishiga taʼsir qilishi mumkin. Bu inson albatta kasal boʻlishini anglatmaydi, ammo oilada erta infarkt, insult yoki toʻsatdan oʻlim holatlari kuzatilgan boʻlsa, xavf yuqoriroq boʻlishi mumkin.

Kardiologning soʻzlariga koʻra, agar irsiy omillar oʻzgarishsiz qolayotgan boʻlsa, turmush tarzi sezilarli darajada oʻzgardi: odamlarning jismoniy faolligi pasaydi, axborot yuklamasi esa sezilarli darajada oshdi. U surunkali stress manbaiga aylanmoqda, bunda adrenalin, noradrenalin va kortizol darajasi koʻtariladi. Bu qonda bosim va qand miqdorining oshishiga, shuningdek, moddalar almashinuvining buzilishiga olib kelishi mumkin. Bundan tashqari, doimiy zoʻriqish koʻpincha uyqu va uygʻoqlik rejimini buzadi, uyqusizlik esa semirish, gipertoniya va qandli diabet xavfini oshiradi.

«Stress nafaqat yaqqol va oʻtkir — shartli ravishda aytganda, nafaqat „likoplarni sindirish“ koʻrinishida boʻlishi mumkin. Doimiy axborot oqimi, aloqada boʻlish va atrofda sodir boʻlayotgan voqealarni sutkasiga 24 soat davomida nazorat qilish zarurati organizmni zoʻriqish holatida ushlab turadi. Inson oʻz holatini anglamasligi mumkin, ammo gormonal tizim reaktsiya berishda davom etadi», — deb tushuntiradi Arnopolskaya.

Odamlar kamroq harakat qiladigan va tarkibida koʻp miqdorda tuz, qand va tez hazm boʻluvchi uglevodlar boʻlgan mahsulotlarni — shirinliklar, pishiriqlar, shirin ichimliklar va yuqori darajada qayta ishlangan ovqatlarni koʻproq tanlaydigan boʻlishdi. Tuzning haddan tashqari koʻpligi bosimning oshishiga, qand va kaloriyaning koʻpligi esa vazn ortishiga va moddalar almashinuvining buzilishiga yordam beradi. Chekish qon tomirlarini qoʻshimcha ravishda shikastlaydi va tromblar hosil boʻlishi xavfini oshiradi.

Bu omillarning barchasi asta-sekin endoteliy — qon tomiri devorining ichki qatlami ishini buzishi mumkin. Meʼyorda u qon tomirlarining kengayishiga yordam beradi va tromblar hosil boʻlishiga toʻsqinlik qiladi. Uning funktsiyasi buzilganda, qon tomirlari yomonroq boʻshashadi, osonroq torayadi va yalligʻlanishga, aterosklerotik blyashkalar va tromblar hosil boʻlishiga moyil boʻlib qoladi.

Semirish ham yurakka tushadigan yuklamani oshiradi va koʻpincha gipertoniya, uglevod va yogʻ almashinuvining buzilishi bilan birga kechadi. Noxush koʻrsatkichlar qatorida Arnopolskaya siydik kislotasining yuqori darajasini ham tilga oladi. Ammo uning yurak-qon tomir kasalliklari bilan bogʻliqligi yuqori bosim, qand va xolesterin bilan bogʻliqlik kabi aniq emas, shuning uchun bu koʻrsatkich boshqa xavf omillari bilan birgalikda baholanadi.

«Bir nechta omillar bir vaqtning oʻzida taʼsir qilganda, qon tomirlaridagi oʻzgarishlar ertaroq boshlanishi mumkin. Aynan shuning uchun bugungi kunda gipertoniya yoki ateroskleroz hali keksa yoshga yetmagan odamlarda aniqlanmoqda. Urbanizatsiyalashmagan hududlarda yurak-qon tomir kasalliklarining odatiy yosh manzarasi hali saqlanib qolmoqda. Shaharlarda esa axborot yuklamasi, kamharakatlik, uyqu va ovqatlanish buzilishlarining taʼsiri kuchliroq namoyon boʻladi», — deydi shifokor.

Koʻpgina yurak-qon tomir kasalliklari uzoq vaqt davomida sezilarli simptomlarsiz kechishi mumkin. Bu, birinchi navbatda, koʻpincha ogʻriq yoki boshqa xarakterli hislarni keltirib chiqarmaydigan, ammo asta-sekin qon tomirlarini shikastlaydigan va yurak, miya hamda buyraklarga tushadigan yuklamani oshiradigan gipertoniyaga tegishli. Gipertoniyasi bor inson asoratlar paydo boʻlgunga qadar ijtimoiy faol boʻladi va sogʻligʻidan shikoyat qilmaydi. Shuning uchun JSST uni «jimjit qotil» deb ataydi: kasallikning birinchi sezilarli namoyon boʻlishi baʼzan infarkt yoki insult boʻlishi mumkin. Shu bois, faqat oʻzini his qilishga tayanish mumkin emas.

Xarakterli ogʻriqsiz baʼzan hatto infarkt ham kechishi mumkin. Bu ogʻriq sezish chegarasi yuqori boʻlgan odamlarda, shuningdek, asab tizimining shikastlanishi bilan kechishi mumkin boʻlgan qandli diabet yoki buyrak yetishmovchiligida sodir boʻlishi mumkin. Bunday hollarda toʻsatdan paydo boʻlgan hansirash, holsizlik yoki sovuq ter bosishi hushyor tortishi kerak.

«Yurak-qon tomir kasalliklari profilaktikasini bolalikdan, sogʻlom odatlarni shakllantirishdan boshlash kerak. Tekshiruvlar hajmi va chastotasi esa yoshga, irsiyatga va individual xavf omillariga bogʻliq», — deb tushuntiradi Dina Arnopolskaya.

Oilasida erta infarkt, insult yoki toʻsatdan oʻlim holatlari boʻlgan odamlar ertaroq va tez-tez tekshiruvdan oʻtishlari kerak. Kuchaytirilgan nazorat, shuningdek, semirish, qandli diabet, xolesterin almashinuvining buzilishi va allaqachon aniqlangan yuqori bosimda ham zarur. Homiladorlik paytida gipertoniya, gestatsion diabet yoki boshqa asoratlar boʻlgan ayollarning yurak salomatligiga alohida eʼtibor qaratish lozim — ular kelajakda yurak-qon tomir kasalliklarining yuqori xavfi bilan bogʻliq.

Bazaviy tekshiruv vazn, bosim va pulsni nazorat qilishni, shuningdek, glyukoza va lipid spektri — umumiy xolesterin, past va yuqori zichlikdagi lipoproteinlar hamda triglitseridlar uchun tahlillarni oʻz ichiga oladi. 40 yoshdan kichik, xavf omillari boʻlmagan odamlarga Arnopolskaya bosimni yiliga kamida bir marta, qand va lipid spektrini esa taxminan besh yilda bir marta oʻlchashni tavsiya qiladi. 40 yoshdan keyin bosimni har uch-olti oyda, qon tahlillarini esa bir-uch yilda bir marta tekshirish lozim. Muntazam oʻlchovlar, hatto inson oʻzini yaxshi his qilsa ham, koʻrsatkichlarning barqaror ravishda koʻtarilishini payqashga yordam beradi. Shuning uchun, kardiologning fikricha, tonometr har bir xonadonda boʻlishi kerak.

«Agar insonda allaqachon ogʻishlar aniqlangan boʻlsa yoki unda semirish, diabet yoxud yurak-qon tomir kasalliklarining oilaviy tarixi boʻlsa, tekshiruvlardan tez-tez oʻtib turish kerak. Individual davriylikni kuzatuvchi shifokor belgilaydi», — deydi u.

Kardiolog hayotida loaqal bir marta lipoprotein (a) ni tekshirishni maslahat beradi — bu genetik jihatdan belgilangan marker boʻlib, uning koʻtarilishi ateroskleroz, infarkt va insult xavfi bilan bogʻliq. Uning darajasi asosan irsiyat bilan belgilanadi va odatda nisbatan barqaror boʻlib qoladi, shuning uchun koʻpchilik odamlar uchun bir martalik tahlil yetarli. Koʻrsatkich yuqori boʻlganda, boshqa xavf omillarini diqqat bilan nazorat qilish kerak.

Agar shikoyatlar yoki ogʻishlar paydo boʻlsa, shikoyatlarga qarab shifokor qoʻshimcha tekshiruvlarni tayinlashi mumkin. EKG yurakning elektr faolligini baholaydi, sutkalik monitoring ritmning vaqti-vaqti bilan buzilishini aniqlashga yordam beradi, UTT (UZI) esa yurak tuzilishini, klapanlar holatini va nasos funktsiyasini koʻrsatadi. Gipertoniyada koʻz toʻrpardasi qon tomirlari shikastlanishi belgilarini shifokor koʻz tubini koʻzdan kechirish paytida payqashi mumkin.

Murakkabroq tekshiruvlar — kompyuter va magnit-rezonans tomografiya, stsintigrafiya, angiografiya va koronarografiya — aniq koʻrsatmalar boʻyicha tayinlanadi.

«Tekshiruv har doim oddiy va hammabop usullardan boshlanadi va zarurat boʻlganda murakkabroqlariga oʻtiladi. 40 yoshdan keyin EKGni yiliga bir marta qilish tavsiya etiladi. Agar insonda shikoyatlar va ilgari aniqlangan yurak-qon tomir kasalliklari boʻlmasa, muntazam ravishda yurak UTTdan oʻtish shart emas», — deb maslahat beradi Dina Arnopolskaya.

Uyda nazorat qilish uchun yelkaga taqiladigan, oʻlchami mos keladigan ishonchli avtomatik tonometrdan yoki bilakka taqiladigan tonometrdan foydalangan maʼqul.

Aritmiyasi bor odamlar mexanik tonometrdan foydalanishlari kerak — barmoqdagi bosimni oʻlchaydigan qurilmalar bugungi kunda bosimni monitoring qilish uchun validatsiya qilinmagan.

Oʻlchashdan 30 daqiqa oldin chekmaslik, kofe yoki tarkibida kofein boʻlgan boshqa ichimliklar ichmaslik, jismoniy mashqlar bilan shugʻullanmaslik kerak. Muolajadan oldin qovuqni boʻshatish va kamida besh daqiqa gaplashmasdan va telefondan foydalanmasdan dam olish lozim.

Bosim oʻtirib oʻlchanadi: orqa suyanchiqqa tayanishi, oyoq kaftlari polda turishi kerak, oyoqlarni chalkashtirish mumkin emas. Qoʻl stolga shunday qoʻyiladiki, manjeta yurak darajasida boʻlsin. U kiyim ustidan emas, balki yalangʻoch yelkaga taqiladi. Oʻlchash paytida gaplashish yoki harakatlanish mumkin emas.

«Birinchi marta bosimni ikkala qoʻlda oʻlchash kerak. Keyinchalik koʻrsatkich yuqoriroq boʻlgan qoʻldan foydalanish lozim», — deb maslahat beradi Dina Arnopolskaya.

Bir safarda bir-ikki daqiqalik oraliq bilan ikki marta oʻlchash amalga oshirilishi va oʻrtacha qiymat hisoblanishi kerak. Agar shifokor uyda kuzatishni tayinlagan boʻlsa, bosim odatda ertalab va kechqurun taxminan bir vaqtda, kamida uch, yaxshisi ketma-ket yetti kun davomida oʻlchanadi. Natijalarni yozib borish va keyin mutaxassisga koʻrsatish lozim.

Diagnoz qoʻyish uchun bitta yuqori koʻrsatkich yetarli emas. Tibbiyot muassasasida oʻlchaganda 140/90 mm simob ustunidan yoki uydagi oʻrtacha bosim 135/85 mm simob ustunidan boshlab gipertoniya haqida gapirish mumkin. Davolash toʻgʻrisidagi qarorni shifokor nafaqat bosim darajasiga qarab, balki yosh, hamroh kasalliklar va umumiy yurak-qon tomir xavfini hisobga olgan holda qabul qiladi.

«Asosiy tavsiyalar anchadan beri maʼlum: kun tartibi, toʻlaqonli tungi uyqu, Oʻrta yer dengizi parheziga yaqin ovqatlanish va muntazam oʻrtacha jismoniy faollik. Psixoemotsional stressni nazorat qilish, chekish va boshqa qaramliklardan voz kechish ham muhimdir», — deydi Dina Arnopolskaya.

Oʻrta yer dengizi parheziga yaqin boʻlgan ratsion koʻproq sabzavotlar, mevalar, dukkaklilar, butun donli mahsulotlar, yongʻoqlar, baliq va oʻsimlik yogʻlarini oʻz ichiga oladi. Qizil va qayta ishlangan goʻsht, shirinliklar, pishiriqlar va yuqori darajada qayta ishlangan mahsulotlarni kamroq isteʼmol qilish maqsadga muvofiqdir. Bunda ovqatlanish toʻlaqonli, xilma-xil boʻlishi va organizmning kaloriya, oqsil, yogʻ, uglevod, vitamin va minerallarga boʻlgan ehtiyojiga mos kelishi kerak.

Ratsiondagi tuz va qand miqdoriga eʼtibor qaratish lozim. Tuzning haddan tashqari koʻpligi arterial bosimning oshishiga yordam beradi, bunda uning sezilarli qismi tuzdonlardan emas, balki kolbasalar, konservalar, souslar, tayyor taomlar va sneklardan kiradi. Qand va tez hazm boʻluvchi uglevodlarning — shirin ichimliklar, desertlar va pishiriqlarning koʻpligi vazn ortishiga va moddalar almashinuvining buzilishiga yordam berishi mumkin.

Jismoniy faollik ham kam ahamiyatga ega emas. Kardiolog kattalarga haftasiga kamida 150 daqiqa oʻrtacha aerob yuklamaga vaqt ajratishni tavsiya qiladi. Bu tez yurish, velosiped haydash, suzish yoki nafas olish va pulsni biroz tezlashtiradigan boshqa faollik boʻlishi mumkin. Ayniqsa, uzoq tanaffusdan keyin asta-sekin boshlash kerak. Allaqachon aniqlangan yurak kasalliklari boʻlgan odamlar mashgʻulotlarning xavfsiz intensivligini shifokor bilan muhokama qilganlari maʼqul.

Toʻlaqonli uyqu ham yurak-qon tomir kasalliklari profilaktikasiga kiradi. Koʻpchilik kattalarga yetti soatdan toʻqqiz soatgacha uyqu kerak boʻladi. Nafaqat uning miqdori, balki rejimi ham muhim: taxminan bir vaqtda yotish va turish maqsadga muvofiq. Doimiy uyqusizlik va nomuntazam grafik bosimning oshishi, vazn ortishi va glyukoza almashinuvining buzilishi bilan bogʻliq.

Yurak uchun tamaki va nikotin isteʼmol qilishning barcha shakllari, jumladan, elektron sigaretalar ham xavflidir.

Chekishdan voz kechish har qanday yoshda, jumladan, koʻp yillik stajga ega odamlarda ham infarkt va insult xavfini kamaytiradi. Alkogol isteʼmolini ham cheklash zarur — undan «qon tomirlarini himoya qilish» uchun foydalanish usuli mavjud emas.

Stressni hayotdan butunlay chiqarib tashlash imkonsiz, ammo doimiy psixoemotsional yuklamani kamaytirish mumkin. Buning uchun ish va dam olishni navbatma-navbat almashtirish, uzluksiz axborot oqimini cheklash va uyqu, harakat hamda tiklanish uchun vaqt qoldirish muhimdir.

Foydali odatlar koʻrsatkichlarni nazorat qilishni bekor qilmaydi. Hatto oʻzini yaxshi his qilganda ham vazn, arterial bosim, qand va xolesterin darajasini kuzatib borish muhim. Agar qiymatlar meʼyordan chiqib ketsa, faqat turmush tarzini tuzatishning oʻzi yetarli boʻlmasligi mumkin — davolash zaruratini shifokor belgilaydi.

«Profilaktika va davolashda bemorlar koʻpincha ikkita xatoga yoʻl qoʻyishadi: oʻzlariga oʻzlari mustaqil ravishda dori tayinlashadi yoki shifokor bilan maslahatlashmasdan preparatlarni qabul qilishni toʻxtatishadi. Tanishlarning maslahatlari yoki internetdagi maʼlumotlarga qarab davolanishni tanlamaslik kerak. Bosim, qand yoki xolesterinning meʼyorlashishi odatda davolash taʼsir qilayotganini anglatadi, uni bekor qilish mumkinligini emas», — deb taʼkidlaydi kardiolog.

U profilaktika oʻzgarishlar oddiy hayotning bir qismiga aylangandagina ish berishini qayd etadi.