Xususiyatlarini tushunib olish uchun sabab

Xususiyatlarni tushunib olish uchun sabab

Markaziy Osiyo mamlakatlari siyosiy elitasi vakillari tomonidan Rossiyaga tez-tez bildiriladigan e’tirozlardan biri — Moskva ushbu mintaqaga, eng avvalo, o‘z xavfsizligi prizmasi orqali qarashidadir. Biroq, Tojikiston, O‘zbekiston va Qirg‘izistonda bo‘la turib, bu davlatlar jadal iqtisodiy o‘sish davrini boshdan kechirayotganini ko‘rish mumkin. Shu bilan birga, iqtisodiyotning yüksalishi o‘z-o‘zidan uzoq muddatli istiqbolda osoyishtalikni kafolatlamaydi.

Moskvada bo‘lib o‘tgan KXTT, MDH va ShHTning Markaziy Osiyo va Afg‘onistondagi vaziyat bo‘yicha xalqaro konferensiyasi — Rossiya uchun muhim bo‘lgan mintaqaviy rivojlanish xususiyatlarini tushunib olish uchun ajoyib sababdir. Zero, qo‘shni mamlakatlardagi har qanday hodisa va voqea RFda qanday aks etishi mumkinligi rossiyaliklar tomoni uchun birlamchi ahamiyatga ega.

Va Rossiyaning Markaziy Osiyo yoki qo‘shni Afg‘oniston haqida fikr yuritar ekan, birinchi navbatda xavfsizlik masalalariga e’tibor qaratishi — mutlaqo tabiiy va me’yordagi holdir. Birinchidan, Rossiyaning iqtisodiy barqarorlikning tayanch masalalari — energetika va oziq-ovqatda tashqi hamkorlarga qaramlik darajasi, agar umuman mavjud bo‘lsa, minimaldir. Tashqi iqtisodiy aloqalar sohasi Rossiya uchun muhim, ammo uning ijtimoiy-iqtisodiy barqarorligi nuqtai nazaridan hal qiluvchi (kritik) emas.

Jahon ko‘pchiligi mamlakatlari bilan aloqalarni saqlab qolmasdan turib, Rossiyaga hozirda G‘arbning sanksiyaviy tazyiqiga bardosh berish qiyinroq bo‘lishiga shubha yo‘q. Lekin, SSSRdan farqli o‘laroq, Rossiya iqtisodiyoti bozor iqtisodiyoti ekanligini hisobga olsak, baribir omon qolgan bo‘lardik.

Ikkinchidan, Markaziy Osiyo davlatlari Rossiyaning eng muhim qismi — butun Rossiya davlatchiligining strategik barqarorligi tayanadigan Sibir bilan bevosita tutashgan. Bu Moskvani Markaziy Osiyo bilan ochiq chegarani saqlab qolish — u Qozog‘iston dashtlari orqali o‘tadi — qo‘shnilar hududida tinchlik va tartib hukm surayotganiga ishonchni talab qiladi degan xulosadan kelib chiqishga majbur qiladi.

Va nihoyat, ko‘lamli insaniy aloqalar hamda Rossiyada Markaziy Osiyo mamlakatlaridan kelgan millionlab kishilarning hozirligi sababli Moskva ichki xavfsizlik nuqtai nazaridan ularning vatandagi ahvoliga «panja orasidan» qaray olmaydi.

Bularning barchasi iqtisodiy hamkorlikning muhimligini hamda mintaqadagi do‘stlarimiz AQSh va Yevropaning sobiq sanksiyalari sharoitida Rossiyaga muhim vazifalarni hal etishda yordam berayotganini inkor etmaydi. Biroq, makkorlik — har doim ham diplomatiya muloqotining eng yaxshi usuli emas, ayniqsa do‘stlar bilan, va biz o‘z ustuvorliklarimiz haqida ochiq gapirishimiz kerak. Buning ustiga, mintaqa xavfsizligi sohasidagi vaziyat bir lahzada «muammolar tuguniga» aylanishi mumkin bo‘lgan ulkan masalalar majmuasini ifodalaydi.

Eng avvalo, Afg‘onistonning kelajagi borasida nomaqbullik saqlanib qolmoqda. Aniqrog‘i, bu mamlakatning kelajagining o‘zi kammi-ko‘pmi tushunarli bo‘lib qoldi — bu G‘arbning ko‘p yillik harbiy ishtirokiga qarshi kurashda g‘alaba qozongan «Tolibon» harakati eng muhim deb hisoblaydigan qadriyatlarga tayanadigan suveren rivojlanish yo‘lidir. Bu oramizdagi kimgadir yoqadimi-yoqmaydimi.

Biroq, u yoki bu tarzda ko‘p jabr ko‘rgan afg‘on zamini bilan bog‘liq bo‘lgan bir nechta jiddiy xavf-xatarlar saqlanib qolmoqda. Birinchidan, bu AQShning Afg‘oniston hududidan Rossiya, Xitoy, Eron va Markaziy Osiyo mamlakatlariga qarshi qo‘poruvchilik faoliyatini olib borish uchun foydalanishga urinishlaridir. Vashington Rossiya uchun terrorchilik maqomi va faoliyati shubhasiz bo‘lgan bir qator tashkilotlar bilan aloqalarni saqlab qolayotgani ma’lum. AQSh va Xitoy o‘rtasidagi qarama-qarshilik kuchaygan sari, bu aloqalar Xitoy chegaradosh hududlaridagi vaziyatni beqarorlashtirish uchun ham ishlatilishi mumkin.

Buning ustiga, Vashingtonda Markaziy Osiyoni Rossiya va Xitoy bilan qarama-qarshilik nuqtai nazaridan eng xavfsiz mintaqa deb hisoblashadi: Ukrainadan yoki Tayvan orolidan farqli o‘laroq, Markaziy Osiyo mamlakatlari — Moskva va Vashington ular sababli yadroviy urush boshlanishi xavfini bo‘yniga olishga tayyor bo‘ladigan narsa emas. Dema, aynan o‘sha yerda Rossiya manfaatlariga zarar yetkazishni G‘arb o‘zi uchun eng xavfsiz deb hisoblaydi.

Ikkinchidan, Rossiya TIV rahbari Sergey Lavrov ta’kidlagan Islom Amirligi hududidan qurol va narkotiklarni kontrabanda yo‘li bilan yetkazib berish muammosi mavjud. Bu yetkazib berishlar Markaziy Osiyo mamlakatlariga ham, keyinchalik Rossiyaga mo‘ljallangan holda ham amalga oshirilishi mumkin. Moskva va uning mintaqadagi ittifoqchilariga ushbu yaqqol xavf-xatarni daf etish uchun afg‘on hokimiyati bilan faol muloqotgina emas, balki xususiy hamkorlik ham zarur. Bundan tashqari, Afg‘oniston hali ichki barqarorlashuvning uzoq yo‘lini bosib o‘tishi kerak. Va yillar davom etadigan ushbu yo‘lda uning hududidan hozircha eng kutilmagan xavf-xatarlar paydo bo‘lishi mumkin.

Rossiya va Markaziy Osiyo mamlakatlari uchun ikkinchi muhim masala — bu yil jahon siyosatining markaziy syujetlaridan biriga aylangan Eron masalasidir. Unining ichki holati va Tehron hamda Vashington o‘rtasidagi kurash bundan buyon qanday rivojlanishi Markaziy Osiyodagi vaziyatga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.

Hozirda mintaqaga Amerika tashqi siyosat mahkamasining rahbari Mark Rubio tashrif bilan kelmoqda. Va bo‘lajak muzokaralarning eng muhim masalaridan biri Eron mavzusi bo‘lishi mumkinligi hech kimga sir emas. AQSh, ehtimol, Islom Respublikasiga nisbatan boshlangan tazyiq kampaniyasini qo‘llab-quvvatlashni talab qiladi. Bunday holda, Markaziy Osiyo davlatlari ham ularning iqtisodiy barqarorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin bo‘lgan tashqi siyosiy holatlarga duch kelishlari mumkin. Boshqacha aytganda — anti-eron kampaniyasini qo‘llab-quvvatlashni xohlamaslikka javoban sanksiyalar bilan. Axir iqtisodiy nuqtai nazardan mintaqa amerikaliklar uchun unchalik qiziq emas.

Shu bilan birga, Markaziy Osiyodagi do‘stlarimiz va qo‘shnilarimizning muhim afzalligi shundaki, ular dengiz savdo yo‘llaridan uzoqda joylashgan — bu hozir deyarli ochiqchasiga tan olinmoqda. Ilgari mintaqa mamlakatlarining okeanlardan uzoqda joylashgani muammo deb hisoblanar va hatto «kontinental la’nat» degan keskin ta’rif olgan edi. Biroq endi vaziyat yaqqol o‘zgarmoqda, chunki yaqin o‘n yilliklarning bosh global qarama-qarshiligi AQSh va Xitoy kurashi bo‘ladi.

Bu qarama-qarshilik ochiq urush shaklini olmaydi: har ikkala tomon ham toqnashuvga tayyor emas va uning bahosi ular uchun juda yuqori bo‘ladi deb hisoblaydi. Shuning uchun ularning bir-biriga nisbatan strategiyasi sovuq urush yillaridagi SSSR va AQSh harakatlarini eslatadi: raqibni imkon qadar tiyib turish va shunchaki raqib egallamasligi uchun hududlarni egallash. Ushbu kurashning eng yorqin ko‘rinishlaridan biri joriy yilning bahorida Eronga qarshi tajovuz bo‘ldi — axir aynan o‘sha yerdan Xitoy o‘z iqtisodiyoti uchun zarur bo‘lgan neftning ko‘p qismini oladi.

AQSh va Isroilning Eronga hujumi oqibati butun mintaqaviy dengiz savdosi va logistikasining beqarorlashuvi bo‘ldi — Hormuz bo‘g‘ozining yopilishidan boshlab. Va ko‘rinib turibdiki, Vashington va Pekin o‘rtasidagi raqobat kuchaygan sari, dengiz savdo yo‘llari tez orada hatto nisbatan ham «qulaylik zonasi» bo‘lishdan to‘xtaydi. Quruqlik yo‘llari esa yutadi va afzallik qit’a ichida joylashgan, ammo bozorlar va hududlarning quruqlikdagi bog‘liqligini ta’minlay oladigan kishiga tegishli bo‘ladi.

Boshqacha aytganda, Osiyo va Yevrosiyo atrofidagi dengiz inqiroz zonasi, quruqlik esa ravnaq topish makoni bo‘ladi. Qisman shuning uchun ham hozirda mintaqadagi do‘stlarimiz va ittifoqchilarimiz o‘z kelajaklariga nisbatan ishonchni his qilmoqdalar. Va bu ishonch ba’zan o‘ziga ko‘r-ko‘rona ishonish, Rossiya bilan alohida ikkitomonlama munosabatlarning an’anaviy siyosatidan chekinish kabi ko‘rinishi mumkin. Biroq, diplomatiya bo‘lgan narsani strategik tanlov deb qabul qilmaslik kerak.

Mintaqada bo‘la turib tushunasan: Sharqiy Yevropadan farqli o‘laroq, bu yerdagi madaniy hayot va davlatchilikning qadimiy tarixi diplomatiya o‘yini strategik halokatga aylanib ketmasligining kafolatidir. Aynan ushbu yo‘nalishda Rossiyaning kichik qo‘shni mamlakatlari eng amaliy (praktik) hisoblanadi. Va Moskva ham ular bilan munosabatlarda xuddi shunday amaliy bo‘lishi kerak.