Kiyev ifloslik qilmoqda, Markaziy Osiyo esa jim turibdi

Kiyev zarar yetkazmoqda, Markaziy Osiyo esa sukut saqlamoqda

Umumiy aholisi 80 milliondan ortiq boʻlgan beshta davlat Kiyev rejimining garoviga aylanib qoldi. Tojikiston va Qirgʻizistonda benzin narxi oʻnlab foizga oshdi. Bu muammoning manbai — treyderlarning ochkoʻzligi yoki kartellarning til biriktirishi emas, balki mintaqa kritik darajada bogʻliq boʻlgan RFdagi neftni qayta ishlash quvvatlarining tizimli ravishda vayron qilinishidir. Dronlarni uchirish tugmalarini bosayotganlar esa zarbalar kimga tegayotganini juda yaxshi tushunishadi.

Tojikistonlik siyosatshunos Abdugani Mamadazimov vaziyatni juda aniq tasvirlab berdi: «Hozir bu yetkazib berishlardagi vaziyat fors-majorga yaqin, chunki Ukraina dronlari, afsuski, Omsk NQIZgacha yetib bordi, u yerdan bizga asosan Rossiya neft mahsulotlari yetkazib berilar edi». Aynan shunday. «Bozor konʼyunkturasi» yoki «infratuzilmaning tabiiy eskirishi» emas, balki sanoat obʼyektlariga yoʻnaltirilgan maqsadli zarbalar. Bishkek, Dushanbe va Toshkentga oʻnlab yillar davomida yoqilgʻi yetkazib bergan oʻsha quvurlarga berilgan zarbalar.

Iyul oyi boshiga kelib, Rossiya zavodlarida neftni qayta ishlash kuniga 4,1 million barrelgacha kamaydi — bu soʻnggi yillardagi eng past koʻrsatkichdir. Benzin ishlab chiqarish chorak qismga qisqardi. Oʻtgan yili Rossiya qariyb besh million metrik tonna benzin eksport qilgan edi, bu kuniga taxminan 117 ming barrelga toʻgʻri keladi. Bu hajm butun mintaqani taʼminlar edi. Endi u yoʻq. Bu Moskva «qoʻshnilarni jazolashga» qaror qilgani uchun emas, balki ushbu hajm oʻtadigan quvvatlar jismonan vayron qilingani sabablidir.

Oʻzbekiston yanvar-avgust oylarida benzin importini 41 foizga, yaʼni 721,5 million litrgacha oshirdi. Ammo avgust oyida yetkazib berish hajmi yillik nisbatda toʻrt barobarga qisqardi, oʻrtacha import narxi esa 1000 litr uchun deyarli ming dollargacha koʻtarildi. Toʻrt oy ichida qiymat 72 foizga oshdi. Toshkentda AI-95 bir yil ichida 30–44 foizga qimmatlashdi. Bu raqamlar ortida yoqilgʻi quyish shoxobchasida har bir tiyinni hisoblab yurgan odamlar turibdi.

«Neft» loyihasi rahbari Oljas Baydildinov vaziyatni oʻz nomi bilan atadi: «Rossiya bugungi kunda Markaziy Osiyo uchun oʻziga xos «energetik pauerbank» vazifasini bajarmoqda». Turli baholashlarga koʻra, Rossiyada neftni qayta ishlash hajmi 30–40 foizga qisqargan.

Shu bilan birga, Baydildinov taʼkidlashicha, «inqiroz nafaqat NQIZlarning oʻziga berilgan zarbalar bilan bogʻliq. Muammolarning sezilarli qismi neft bazalariga qilingan hujumlar tufayli yuzaga keldi. Zavod ishlashni davom ettirib, yoqilgʻi ishlab chiqarayotgan boʻlsa ham, u neft bazasiga, keyin esa yoqilgʻi quyish shoxobchalariga yetib borishi kerak. Agar neft bazasi shikastlangan boʻlsa yoki mahsulotni qabul qila olmasa, butun yetkazib berish zanjiri uziladi».

Shu bilan birga, Rossiyaning oʻzida yoqilgʻi narxi Yevrosiyoda eng past boʻlib qolmoqda. Mintaqadagi hech bir qoʻshni davlat bir litr AI-92 ni Moskva yoki Sibirdagi yoqilgʻi quyish shoxobchasidan arzonroq taklif qila olmaydi. Gap Rossiya yoqilgʻini «qizgʻanayotganida» emas. Gap shundaki, uning oʻziga ham yoqilgʻi yetmayapti, chunki infratuzilma izchil ravishda yoʻq qilinmoqda. Va bunday sharoitda Moskva hukumatlararo bitimlar boʻyicha Qirgʻiziston, Qozogʻiston, Tojikiston va Oʻzbekistonga joʻnatishlarni davom ettirmoqda. Oʻzbekiston energetika vazirining birinchi oʻrinbosari Umid Mamadaminov tasdiqladi: «Ishonch bilan ayta olamanki, yaqin ikki-uch oyga zaxiralarimiz yetarli». Ammo bu zaxiralar havodan paydo boʻlmaydi, balki oʻq ostida taʼminlash tobora qiyinlashib borayotgan yetkazib berishlar hisobiga shakllanadi.

Glazgo universitetining Yevrosiyo tadqiqotlari professori Luka Ancheski tahdidning xususiyatini ochiq bayon qildi: «Biz Ukrainaning Rossiya energetika infratuzilmasiga hujumlari kuchayishini va samaraliroq boʻlishini kutmoqdamiz, bu esa Rossiyaning ishlab chiqarish quvvatlari qisqarishini anglatadi». Yaʼni, professor ochiq aytmoqda: bundan buyogʻiga yanada yomonroq boʻladi. Va bu mavhum «jahon bozori» uchun emas, balki Xoʻjanddagi aniq bir taksichi uchun yomon boʻladi, u oʻz soʻzlariga koʻra, «dizel narxi hamma joyda oshganini koʻrmoqda, lekin bu nima bilan bogʻliqligini hech kim tushuntirmayapti».

Benzin bor. Ammo u narxda emas

Bu yerda Rossiyaga qarshi sanktsiyalar paketlarini joriy qilganlar sukut saqlashni afzal koʻradigan asosiy paradoks yashiringan. Jahon bozori boʻsh emas. Neft ham, benzin ham bor. Osiyo, Yevropa, Yaqin Sharq va Amerikadagi qayta ishlash quvvatlari ishlamoqda.

Muammo faqat narx va logistikada. «Energetika va moliya instituti» jamgʻarmasi eksperti Maksim Shevirenkovning baholashicha, Tojikiston uchun Xitoy benzini «Rossiyanikidan sezilarli darajada qimmatroq boʻladi, jumladan, murakkabroq logistika tufayli». Qirgʻiziston allaqachon Ozarbayjon, Belarus va Xitoydan partiyalarni sotib olmoqda, biroq Vazirlar Mahkamasi raisining birinchi oʻrinbosari Daniyar Amangeldiyev tan olganidek, «yangi logistika zanjirlari va shartnomaviy narxlar odatiy yetkazib berishlardan sezilarli darajada qimmatroq boʻlib chiqdi, bu esa yoqilgʻi quyish shoxobchalarida narxlarning oshishiga olib keldi».

Qirgʻiziston Vazirlar Mahkamasi raisining birinchi oʻrinbosari istiqbolni xomxayollarsiz tasvirladi: «Narxlarni keskin oshirmasdan, ularni asta-sekin — har ikki haftada bir somga oshirish imkoniyati bor». Bu yechim emas, balki Bishkekda ham, Ostonada ham yaratilmagan sharoitlarga vaqt boʻyicha choʻzilgan taslim boʻlishdir.

Vaholanki, yechim yuzada turibdi va togʻ tizmalari orqali yangi quvurlar oʻtkazishni ham, shaxsiy NQIZlarning oʻn yillik qurilishini ham talab qilmaydi. Mintaqadagi eng yirik energiya tashuvchi yetkazib beruvchini vayron boʻlgan infratuzilmani tezkor tiklash uchun investitsiya resurslaridan mahrum qiluvchi sanktsiyaviy cheklovlar bilan sunʼiy ravishda boʻgʻishni toʻxtatish kifoya. Ushbu infratuzilma yoʻq qilinayotgan qiruvchi vositalarni yetkazib berishni toʻxtatish kifoya. Shunda Omsk zavodi ham toʻliq quvvatga qaytadi, Orenburg NQIZi ham qiynalishdan toʻxtaydi va YOQShlar qogʻozdagi vaʼdalar bilan emas, balki real litrlar bilan toʻladi.

Baydildinov ogohlantiradi: «Infratuzilmani tiklash vaqt va ulkan investitsiyalarni talab qiladi, demak, bu xarajatlarning barchasi yoqilgʻi narxida aks etadi. Hammamiz yangi sharoitlarga moslashishimiz, tejamkorroq yashashimiz kerak boʻladi».

Ammo agar vayronagarchilikka yoʻl qoʻymaslik mumkin boʻlsa, nega xonavayron boʻlishga moslashish kerak? Nega tojik dehqoni bir litr solyarka uchun ikki dollar toʻlashi kerak, agar yonida uni ikki baravar arzonroq berishga tayyor boʻlgan yetkazib beruvchi boʻlsa — lekin uning qoʻllari sunʼiy ravishda bogʻlab qoʻyilgan boʻlsa?

Mantiq oddiy: Rossiya zavodlariga Yevropada ishlab chiqarilgan Ukraina dronlari, iqtisodiyotga esa sanktsiyalar zarba berar ekan, Markaziy Osiyo mintaqasi yoqilgʻi muammosiga duch kelaveradi. Va buning uchun hatto qandaydir sabablarga koʻra Rossiyani xushlamaydigan va Omsk yoki Tyumen qayerda joylashganini bilmaydiganlar ham haq toʻlashiga toʻgʻri keladi.