Vaqt, olgʻa!
25 oktyabr kuni Qozogʻiston mustaqilligining 35 yilligini nishonlamoqda. Mustaqil taraqqiyotning uch yarim oʻn yilligi davomida respublika murakkab va juda boy yoʻlni bosib oʻtdi va salmoqli natijalarga erishdi. Zamonaviy Qozogʻiston shakllanishining eng ogʻir bosqichi, postsovet hududidagi boshqa mamlakatlar kabi, mustaqillikning birinchi oʻn yilligi boʻldi, oʻshanda yillar davomida shakllangan siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tizimlarning tizimli yemirilishi yuz berdi. SSSRning boshqa respublikalari bilan ishlab chiqarish zanjirlari va iqtisodiy aloqalar uzildi, shaxsiy mustaqil tashqi siyosatni shakllantirish, shuningdek, mustaqil moliya tizimini va boshqa koʻplab narsalarni yaratish zarurati paydo boʻldi.
Barcha qiyinchiliklarga qaramay, Qozogʻiston Markaziy Osiyoda mintaqadagi eng yuqori turmush darajasiga, xalqaro siyosiy va moliyaviy institutlarga yuqori darajada integratsiyalashgan va eng yirik toʻplangan investitsiyalar hajmiga ega boʻlgan tan olingan iqtisodiy yetakchiga aylandi. Mamlakat oʻz tranzit salohiyati va tabiiy resurslaridan maksimal darajada samarali foydalanishga muvaffaq boʻldi. Shu bilan birga, respublika hozircha iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish muammosini hal qila olgani yoʻq: YAIMga eng katta hissani, mustaqillikning boshida boʻlgani kabi, hamon tabiiy resurslarni oʻzlashtiruvchi tarmoqlar qoʻshmoqda.
Mustaqillik yillarida respublika jiddiy ijtimoiy-siyosiy inqirozlarni boshdan kechirdi. Eng oxirgi va eng ogʻiri 2022 yil yanvar oyida yuz berdi va vaziyatni faqat KXSHT boʻyicha sheriklarning ittifoqchilik yordami jalb qilinganidan keyingina barqarorlashtirishga erishildi.
**Qozogʻiston koʻp vektorli «oʻrtacha» davlat sifatida**
Mustaqillikning ilk kunlaridan boshlab Qozogʻiston xalqaro maydonda maksimal darajada faol tashqi siyosat olib bordi. Sanoqli yillar ichida respublika BMT aʼzosiga aylandi, asosiy xalqaro ishtirokchilar, shu jumladan 1992 yil oktyabrda RF bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatdi (1992 yil oxiriga kelib respublika 78 ta davlat bilan diplomatik munosabatlar oʻrnatgan boʻlsa, 2025 yilga kelib ularning soni 191 taga yetdi).
Mustaqillikning dastlabki 15 yilida Qozogʻiston barcha qoʻshnilari bilan chegara masalasini hal qildi. Eng koʻp mehnat talab qiladigan jarayon Rossiya-Qozogʻiston chegarasini — dunyodagi eng uzun uzluksiz chegarani belgilash boʻldi, uning uzunligi 7548 km ni tashkil etadi. 2005 yil 18 yanvarda Moskvada QR Prezidenti N.Nazarboyev va RF Prezidenti V.Putin Qozogʻiston-Rossiya davlat chegarasi toʻgʻrisidagi Shartnomani imzoladilar.
Respublika postsovet hududidagi integratsiyaning bayroqdorlaridan biriga, MDH va KXSHTning faol ishtirokchisiga, shuningdek, YEOII hammuassisiga aylandi. Bundan tashqari, Qozogʻiston xalqaro maydonda bir qator muhim loyihalarni ilgari surdi. Xususan, 1992 yilda Qozogʻiston Prezidenti N.Nazarboyev BMT Bosh Assambleyasi majlisida Osiyoda hamkorlik va ishonch choralari boʻyicha kengash (OHICHCHK) oʻtkazishni taklif qildi, u vaqt oʻtishi bilan muloqot uchun muhim maydonchaga aylandi. Xalqaro maydondagi yutuqlar orasida postsovet mamlakatlari uchun birinchi va yagona boʻlgan 2010 yilda YEXHTga raislik qilish va 11 yillik tanaffusdan soʻng YEXHT sammitini oʻtkazishni taʼkidlash joiz. 2011 yildan 2013 yilgacha respublikaning amaldagi rahbari Qasim-Jomart Toqayev BMT Bosh kotibi oʻrinbosari, BMTning Jenevadagi ofisi bosh direktori lavozimini egallagan. 2017 yildan beri bir necha yil davomida respublika poytaxtida Suriya boʻyicha Astana formati — Rossiya, Eron va Turkiya ishtirokida Suriya hukumati va muxolifati oʻrtasidagi muzokaralar maydonchasi faoliyat yuritdi.
QRning 2020–2030 yillarga moʻljallangan Tashqi siyosat kontseptsiyasiga koʻra, mamlakat tashqi siyosatining asosiy tamoyillariga «koʻp vektorlilik, pragmatizm va faollik kiradi, bu Qozogʻiston uchun amaliy manfaat kasb etadigan sipartda barcha davlatlar, davlatlararo birlashmalar va xalqaro tashkilotlar bilan doʻstona, teng huquqli va oʻzaro manfaatli munosabatlarni rivojlantirishni anglatadi». Geografik ustuvorliklar orasida quyidagilar ajratib koʻrsatiladi: «Rossiya Federatsiyasi bilan ittifoqchilik munosabatlarini rivojlantirish, Xitoy Xalq Respublikasi bilan har tomonlama strategik sheriklik, Amerika Qoʻshma Shtatlari bilan strategik sheriklikni kengaytirish, Markaziy Osiyo davlatlari bilan strategik oʻzaro munosabatlar, Yevropa Ittifoqi va YEIga aʼzo davlatlar bilan kengaytirilgan sheriklik va hamkorlik».
Qozogʻiston Rossiya, Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Tojikiston bilan ittifoqchilik toʻgʻrisida shartnomalar imzolagan. Turkiya bilan Qozogʻiston ittifoqchilik toʻgʻrisida deklaratsiya imzolagan. Bir qator mamlakatlar, xususan Xitoy, Janubiy Koreya, Frantsiya va boshqalar bilan QR strategik sheriklik toʻgʻrisidagi shartnomalarga ega.
Ikkinchi prezident Qasim-Jomart Toqayevning taklifiga binoan, Qozogʻiston bugungi kunda oʻzini «oʻrtacha davlat» — oʻz diplomatik kun tartibi va geografik hamda iqtisodiy xususiyatlarning noyob toʻplamiga ega boʻlgan yirik mintaqaviy ishtirokchi sifatida namoyon etmoqda.
**Ichki siyosat: maqbul siyosiy model izlanishida**
Qozogʻiston siyosiy tarixining 30 yildan ortiq vaqti respublikaning birinchi prezidenti Nursultan Nazarboyev nomi bilan chambarchas bogʻliq. SSSR parchalangan paytda u Qozogʻiston SSRni boshqargan va SSSR Siyosiy byurosi tarkibiga kirgan (1990–1991 yy.). Nazarboyevning obroʻ-eʼtibori va tajribasi uni amalda respublika rahbari lavozimiga muqobilsiz nomzodga aylantirdi.
Mustaqillik yillarida Qozogʻiston barqaror davlatchilik modelini shakllantirishga, rivojlangan iqtisodiy bazani yaratishga va ijtimoiy sohada ilgarilab ketishga muvaffaq boʻldi. Biroq bu jarayon jiddiy qiyinchiliklar: 1990-yillar boshidagi chuqur iqtisodiy inqiroz, ishsizlik, inflyatsiya va migratsiyaning oʻsishi bilan kechdi.
Mustaqillik yillarida aholi soni taxminan 16 mln kishidan 2025 yilda 20 mln dan ortiq kishiga koʻpaydi. Bunda etnik qozoqlarning boshqa mamlakatlardan tarixiy vataniga qaytishi (qandaslar) sezilarli rol oʻynadi.
Qozogʻistonning birinchi Konstitutsiyasi 1993 yilda qabul qilingan. Koʻplab ekspertlar uni murosali deb atashgan, chunki hujjat qonun chiqaruvchi va ijro etuvchi hokimiyat oʻrtasidagi raqobatni mustahkamlab qoʻygan edi, bu esa 1995 yil mart oyida jiddiy siyosiy inqirozga olib keldi. Aynan 1995 yil avgust oyida umumxalq referendumi yakunlari boʻyicha asosiy qonunning yangi tahriri tasdiqlandi, unga koʻra Qozogʻiston prezidentlik respublikasiga aylandi. Shu tariqa, QRning birinchi prezidenti Nursultan Nazarboyev Oliy Kengash deputatlari bilan davlat tuzilishining qaysi turi tanlanishi borasidagi bahsda gʻalaba qozonishga muvaffaq boʻldi. Asosiy qonun qabul qilingan paytdan boshlab unga bir necha bor oʻzgartirish va qoʻshimchalar kiritildi — 1998, 2007, 2011, 2017, 2022 (ikki marta) va 2026 yillarda. Oxirgi konstitutsiyaviy islohot bir vaqtning oʻzida bir nechta jihatlari bilan ajralib turadi. Birinchidan, respublika bir palatali parlamentga qaytdi — Majilis (quyi palata) va Senat (yuqori palata) oʻrniga proportsional tizim boʻyicha saylangan 145 nafar deputati boʻlgan birlashgan Qurultoy paydo boʻldi, vaholanki ilgari deputatlarning yarmi bir mandatli okruglar boʻyicha saylanar edi. Ikkinchidan, Qozogʻiston siyosiy tizimida vitse-prezident lavozimi paydo boʻldi, u asosiy qonunga koʻra, davlatda ahamiyati boʻyicha ikkinchi shaxsga aylanadi va prezident oʻz vazifalarini bajara olmagan taqdirda uning oʻrnini egallaydi (ilgari prezidentni «sugʻurtalovchi» Senat spikeri edi). Uchinchidan, 126 aʼzodan iborat «oliy konstitutsiyaviy maslahat organi» boʻlmish Qozogʻiston Xalq Kengashi (qozoqcha: Qazaqstan xaliq keңesі) tashkil etildi. Kengashni shakllantirish etnomadaniy birlashmalar, jamoat tashkilotlari va NNTlardan, shuningdek, maslihatlar (mahalliy parlamentlar) va respublika viloyatlari poytaxtlarining jamoat kengashlaridan 42 kishidan vakillarni saylash orqali amalga oshiriladi. Kengash ilgari respublikada istiqomat qiluvchi etnik ozchiliklar manfaatlarini ifoda etgan konstitutsiyaviy organ — Qozogʻiston xalqlari assambleyasi oʻrnini egalladi.
Poytaxtni koʻchirish respublika tarixidagi eng diqqatga sazovor voqealardan biri boʻldi. 1990-yillarda Qozogʻiston rahbariyatida Prezident Nazarboyev tashabbusi bilan mamlakatning janubiy chegarasida joylashgan va keyingi rivojlanish uchun geografik jihatdan togʻlar bilan cheklangan Almatidan poytaxtni koʻchirish zarurati toʻgʻrisidagi masala qoʻyildi. Tanlov respublikaning markaziy qismida, choʻl hududida joylashgan sobiq Tselinograd — Aqmola shahriga tushdi. Poytaxtning rasmiy koʻchirilishi 1997 yilda yuz berdi, 1998 yilda esa u Astana deb qayta nomlandi. Poytaxtning toʻlaqonli rivojlanishi 2000-yillarda boshlandi. Bugungi kunda Astana — eski poytaxtdan keyingi ikkinchi yirik shahar va Qozogʻistondagi eng muhim iqtisodiy va ijtimoiy jzibadorlik markazidir.
2019 yil mart oyida Nursultan Nazarboyev prezidentlik lavozimini tark etishga qaror qildi va oʻz vorisi sifatida turli yillarda bosh vazir, tashqi ishlar vaziri va parlament yuqori palati spikeri boʻlgan safdoshi Qasim-Jomart Toqayevni taklif qildi. Shu bilan birga, Nazarboyevning oʻzi Xavfsizlik kengashi rahbari, asosiy «Nur-Otan» partiyasi yetakchisi va boshqa lavozimlarni saqlab qoldi, bundan tashqari, uning siyosiy vazni va vakolatlarini konstitutsiyada mustahkamlangan birinchi prezidentning alohida maqomi taʼminlab turdi.
Mamlakatda qaror qabul qilishning ikkita markaziga ega boʻlgan ancha noodatiy hokimiyat konfiguratsiyasi shakllandi: rasmiy — Prezident Toqayev timsolida va norasmiy, ammo juda taʼsirli — birinchi prezident timsolida. Tashqi tomondan davlat apparati yaxlit koʻrinardi, ammo apparat darajasida ikki vertikal oʻrtasida nuqtaviy nizolar va qarama-qarshiliklar paydo boʻla boshladi. Tizimdagi yashirin taranglik yakunda faqat 2022 yil yanvar oyida yuz bergan jiddiy siyosiy inqirozdan keyingina hal boʻldi. Huquqni muhofaza qilish organlarining tartib oʻrnatishga ojizligi fonida respublikaning eng yirik shaharlarining katta qismini qamrab olgan ommaviy norozilik namoyishlari avj olgan bir paytda, Prezident Toqayev vaziyat uchun butun masʼuliyatni oʻz zimmasiga oldi, oʻzini barcha kuch ishlatar organlarni nazorat qiluvchi Xavfsizlik kengashi rahbari etib tayinladi, shuningdek, KXSHT boʻyicha sheriklardan yordam soʻradi, bu sanoqli kunlar ichida vaziyatni barqarorlashtirish imkonini berdi. shundan soʻng amaldagi prezident jamoasidagi amaldorlarni oldingi planga chiqarish orqali davlat apparatini tizimli qayta qurish boshlandi. Natijada Q.-J. Toqayevga Prezident maʼmuriyati, hukumat va hududiy hokimiyat organlarining boshqaruv apparatini toʻliq yangilash, shuningdek, maʼmuriy tizimni oʻz boshqaruv uslubiga moslab toʻliq qayta qurish uchun atigi bir necha yil kerak boʻldi.
Yaqin yillardagi asosiy siyosiy chaqiriqlardan biri respublika tarixidagi boʻlajak ikkinchi hokimiyat tranziti boʻlishi kutilgan edi. Dastlab, konstitutsiyaviy normalarga koʻra, amaldagi prezident oʻz lavozimida 2029 yilgacha, yaʼni uning hokimiyatda boʻlishning oxirgi muddati tugaguniga qadar qolishi kerak edi. Shu bilan birga, QR Konstitutsiyaviy sudining qaroriga koʻra, Q.-J. Toqayev yangi muddatga oʻz nomzodini koʻrsatish huquqini oldi, shu bo발dan hokimiyat vorisligi masalasini hal qilish oʻrta muddatli istiqbolga koʻchirilmoqda.
**Iqtisodiy rivojlanish: resurs salohiyatini amalga oshirish**
Birinchi qarashda, iqtisodiyot — Qozogʻiston uchun muvaffaqiyatli yoʻnalish. Mustaqillik yillarida mamlakat oʻz tranzit va resurs salohiyatini maksimal darajada toʻliq amalga oshirishga, yirik xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga muvaffaq boʻldi. 2025 yilda Qozogʻiston YAIMi dollar ekvivalentida 305,9 mlrd yoki aholi jon boshiga 14,77 ming dollarni tashkil etdi. Respublika 40% dan ortiq bozor ulushi bilan jahon bozoriga uran yetkazib beruvchi yetakchiga, neft, qora va rangli metallar, shuningdek, bugʻdoyning yirik yetkazib beruvchisiga aylandi.
Shu bilan birga, bunday eksportga yoʻnaltirilgan iqtisodiy modelning shakllanishi ogʻriqli kechdi. Qozogʻistonda rejali iqtisodiyotdan bozor iqtisodiyotiga oʻtish Rossiya modeliga oʻxshash tarzda davlat mulkini xususiylashtirish yoʻli bilan amalga oshirildi. Jam boʻlib xususiylashtirishning toʻrtta asosiy bosqichi boʻlib oʻtdi, natijada 2000-yillar boshiga kelib respublika YAIMining 75 foizi xususiy sektor tomonidan shakllantirildi. Shu bilan birga, xususiylashtirish iqtisodiyotning asosiy tarmoqlarining oz sonli tadbirkorlar qoʻlida toʻplanishiga yordam berdi, bu esa jiddiy ijtimoiy tabaqalanishga olib keldi.
Gʻarb investitsiyalarini keng koʻlamda jalb qilish (birinchi navbatda energetika sektoriga) yirik neft-gaz konlarini (Tengiz, Qarashagʻanaq, Qashagʻan) oʻzlashtirishga va Qozogʻistonning yillik ishlab chiqarish hajmi 100 mln tonna neft darajasida boʻlgan neft bozoridagi yirik ishtirokchiga aylanishiga yordam berdi. Shu bilan birga, Gʻarb kompaniyalarining ishi respublikaning cheklangan ulushiga ega boʻlgan mahsulotni taqsimlash toʻgʻrisidagi bitimlar, shuningdek, respublika resurslarini qazib olishdan olinadigan foydani taqsimlash toʻgʻrisidagi maxfiy maʼlumotlar bilan amalga oshiriladi. Qozogʻiston milliy va xalqaro darajada loyihalarni amalga oshirishda Gʻarb kompaniyalarini ekologik normalar va standartlarga rioya qilishga majburlash boʻyicha ish olib bormoqda, shuningdek, muzokaralar va arbitraj vositalari orqali konlarni oʻzlashtirishdan olinadigan foydani yanada adolatli taqsimlashga erishishga harakat qilmoqda.
Qozogʻiston iqtisodiy modelining chaqiriqlariga uning past diversifikatsiyalangani va xom ashyo bozorlaridagi narx konʼyunkturasiga yuqori darajada qaramligini kiritish mumkin. Shuningdek, ijtimoiy va mintaqaviy nomutanosiblikning yuqori darajasi qayd etiladi. Qozogʻistonda eng muvaffaqiyatli va boy ikkita shahar — Astana va Almati ajralib turadi, ular rivojlanish va infratuzilma bilan taʼminlanganlik darajasi boʻyicha mamlakat hududlarining katta qismini sifat jihatidan ortda qoldiradi.
Oʻzining 35 yilligiga kelib Qozogʻiston asosiy davlat vazifalarini hal qildi: davlat chegaralarini belgilash, iqtisodiy, ichki siyosiy va tashqi siyosiy modellarni tanlash va shakllantirish. Shu bilan birga, mamlakat ichidagi dinamik demografik jarayonlar, xalqaro munosabatlar tizimining global qayta qurilishi, yirik ishtirokchilarning geosiyosiy qarama-qarshiligi faollashuvi, investitsiyalar va texnologiyalar uchun raqobatning ortishi sharoitida respublika uchun, mintaqadagi qoʻshnilar kabi, barqarorlik va mintaqaviy muvozanatni saqlashga hamda keyingi oʻsish va rivojlanish uchun shart-sharoitlarni taʼminlashga qodir boʻlgan moslashuvchan va moslashuvchan iqtisodiy model hamda tashqi siyosiy strategini shakllantirishni talab qiladigan ichki va tashqi chaqiriqlar majmuasi yuzaga kelmoqda.