Umid Rogʻuni
Tojikistondagi Rogʻun GESning yana bir agregati 2027 yil sentyabr oyida ishga tushiriladi
**Umid Rogʻuni**
Tojikiston Prezidenti Emomali Rahmon Rogʻun GESning uchinchi ishlab turgan agregati ishga tushirilishi mamlakat aholisi va iqtisodiyotini elektr energiyasi bilan toʻliq taʼminlash imkonini berishi kerakligini maʼlum qildi. Shu bilan birga, butun stantsiya qurilishi 2027 yildan keyin ham davom etadi. Bu haqda Tojikiston rahbari Tojikiston davlat mustaqilligining 35 yilligi munosabati bilan qilgan chiqishida aytib oʻtdi.
Tojikiston 2027 yilda ichki elektr energiyasi taqchilligi muammosini toʻliq bartaraf etishni va eʼlon qilingan energetika mustaqilligi maqsadiga yaqinlashishni rejalashtirmoqda. Emomali Rahmon ushbu maqsadga erishishni, eng avvalo, Rogʻun GES qurilishining davom ettirilishi va navbatdagi gidroagregatning ishga tushirilishi bilan bogʻladi.
**Yangi agregat sentyabrda ishga tushishi kerak**
Rahmon qurilishning hozirgi surʼatlari saqlanib qolsa, Rogʻun GESning navbatdagi agregati 2027 yilda ishga tushishiga ishonch bildirdi. Aniqroq muddatni rasmiylar avvalroq — 2027 yilning sentyabr oyi deb atashgan edi. Bu muddat prezidentning 2025 yil dekabrdagi murojaatnomasida belgilangan va joriy yilning avgust oyida qurilish maydoniga tashrif chogʻida tasdiqlangan edi.
Hozirda stantsiyada 2018 va 2019 yillarda ishga tushirilgan ikkita vaqtinchalik energoblok — № 5 va № 6 ishlab turibdi. Shu bois, № 4 agregat foydalanishga topshirilgan uchinchi agregat boʻladi. Biroq, uchinchi ishlab turgan turbinaning ishga tushirilishi Rogʻun GES loyihasi toʻliq yakunlanganini anglatmaydi.
Jahon bankining amaldagi baholashiga koʻra, stantsiya toʻliq ishga tushirilgandan soʻng uning oʻrnatilgan quvvati 3 780 MVt ni tashkil etadi va u yiliga taxminan 14 400 GVt·soat yoki 14,4 mlrd kVt·soat elektr energiyasi ishlab chiqarish imkoniyatiga ega boʻladi.
Asosiy ishlarning toʻliq yakunlanishini Jahon banki taxminan 2033 yilga toʻgʻri kelishini moʻljallamoqda.
Shu tariqa, Rahmonning 2027 yildagi energetika mustaqilligi haqidagi bayonoti rasmiylar oraliq bosqichdayoq — ishlab turgan GESlar, yangi quyosh stantsiyalari va energiya tizimini modernizatsiya qilish bilan birga — ichki talabni qoplash uchun yetarli miqdorda qoʻshimcha generatsiya olishni kutayotganini anglatadi.
Xalqaro kreditorlar umuman olganda Rogʻun mamlakatning energiya balansini tubdan oʻzgartirishga qodirligini tasdiqlamoqdalar. Jahon banki baholashiga koʻra, loyiha yakunlangach, u Tojikistonning qariyb 10 million aholisini yanada ishonchli va arzon elektr energiyasi bilan taʼminlashi hamda surunkali qishki taqchillikni bartaraf etishi kerak. Shu bilan birga, kelajakdagi generatsiyaning bir qismini Qozogʻiston va Oʻzbekistonga eksport qilish rejalashtirilgan.
Iyun oyida Jahon banki Rogʻunni moliyalashtirishning ikkinchi bosqichini — Xalqaro taraqqiyot uyushmasining 300 million dollarlik grantini maʼqulladi. Birinchi bosqichni hisobga olgan holda, Jahon bankining loyihani moliyalashtirish umumiy hajmi 650 million dollarga yetdi.
Qurilish surʼatlari 2026 yilda sezilarli darajada oshdi. Avgust oyida obʼyektga tashrifi chogʻida Rahmonga Rogʻun GESda 20 mingdan ortiq quruvchi va muhandis-texnik mutaxassislar ishlayotgani, jalb etilgan mashina va mexanizmlar soni esa qariyb 4 ming birlikka yetgani haqida hisobot berildi.
Stantsiya qurilishi uchun 2026 yilgi davlat byudjetida 11,4 milliard somoniy koʻzda tutilgan. Yilning dastlabki yetti oyida barcha moliyalashtirish manbalaridan qurilish-montaj ishlariga qariyb 8,4 milliard somoniy yoʻnaltirildi.
Umuman olganda, 2008 yildan buyon davlat Rogʻun GES qurilishi va tiklash ishlariga qariyb 60,3 milliard somoniy yoʻnaltirdi.
**Toʻgʻonni koʻtarish davom etmoqda**
Stantsiya quvvatini oshirishning eng muhim sharti nafaqat yangi turbinalarni montaj qilish, balki toʻgʻon va suv ombori darajasini izchil koʻtarishdir. Avgust oyida prezident 2027 yil davomida toʻgʻon belgisini dengiz sathidan 1 185 metrgacha yetkazishni, suv omboridagi suv darajasini esa 1 165 metrdan kam boʻlmagan darajada ushlab turishni topshirdi. Aynan suv bosimining oshishi agregatlarning bosqichma-bosqich yuqoriroq quvvatga chiqishiga imkon beradi.
Toʻliq qurib bitkazilgandan soʻng, tosh-toʻkma toʻgʻonning balandligi qariyb 335 metrni tashkil etishi kerak, bu esa uni dunyodagi shu turdagi eng baland toʻgʻonlardan biriga aylantiradi.
**Mustaqillik yillarida 2,3 GVt dan ortiq quvvat qoʻshildi**
Rahmon, shuningdek, mamlakat butun energetika sohasi rivojlanishi yakunlarini sarhisob qildi. Uning soʻzlariga koʻra, mustaqillik yillarida sohada qiymati 30 milliard somoniy boʻlgan 36 ta davlat investitsiya loyihasi amalga oshirildi. Hozirda qariyb 23 milliard somoniylik yana 20 ta loyiha davom etmoqda.
Ushbu davrda rasmiylar 2 300 MVt dan ortiq yangi energetika quvvatlari ishga tushirilgani haqida xabar berishdi, buning natijasida Tojikiston energiya tizimining umumiy quvvati qariyb 6 700 MVt ga yetdi.
Eng yirik loyihalar qatorida quyidagilar tilga olindi:
- Sangtoʻda GES-1;
- Sangtoʻda GES-2;
- Dushanbe IEM-2;
- Rogʻun GESning dastlabki agregatlari;
- kichik gidroelektrstantsiyalar;
- quyosh generatsiyasi.
Prezident keltirgan maʼlumotlarga koʻra, birgina Sangtoʻda-1 va Sangtoʻda-2 loyihalari tegishli ravishda 8,5 milliard va 3,2 milliard somoniyga tushgan.
Parallel ravishda ishlab turgan gidroelektrstantsiyalarni rekonstruktsiya qilish ishlari olib borilmoqda. Qayroqqum GES allaqachon keng koʻlamli modernizatsiyadan oʻtdi, Norak va Sarband stantsiyalarida ishlar davom etmoqda.
Yana bir muhim oʻzgarish «Janub – Shimol» yuqori kuchlanishli elektr uzatish liniyasi va yangi podstantsiyalar qurilishi boʻldi. Bu Tojikistonning ilgari boʻlingan qismlarini yagona milliy energiya tizimiga birlashtirish imkonini berdi.
**Tarmoqlarni modernizatsiya qilmasdan turib, birgina Rogʻunning oʻzi yetarli boʻlmaydi**
Shu bilan birga, qoʻshimcha generatsiya quvvatlari energiya taqchilligi muammosini hal qilishning faqat bir qismidir.
2025 yil dekabr oyida Rahmonning oʻzi energiya tizimidagi elektr yoʻqotishlari yiliga 3 milliard kVt·soatdan oshayotganini koʻrsatib oʻtgan edi. Shu bilan birga, ichki talab ham oʻsib bormoqda: hukumat baholashiga koʻra, 2030 yilga kelib elektr energiyasiga boʻlgan ehtiyoj 2025 yildagiga nisbatan 31 foizga yuqori boʻladi.
Shu bois, Tojikiston parallel ravishda intellektual hisobga olish tizimlarini joriy etmoqda, tarmoqlarni modernizatsiya qilmoqda va quyosh elektr stantsiyalarini qurmoqda. Aynan yangi generatsiya va yoʻqotishlarni kamaytirishning uygʻunligi belgilangan muddatga kelib mavsumiy taqchillikni haqiqatda bartaraf etish imkoni bor-yoʻqligini belgilab berishi kerak.
Gidroelektrstantsiyalardan tashqari, rasmiylar quyosh energetikasining tezkor rivojlanishiga umid qilmoqdalar. Oʻzining bayram chiqishida Rahmon 2026 yilning noyabr oyiga qadar Asht va Jayhun tumanlarida umumiy quvvati 500 MVt boʻlgan ikkita quyosh stantsiyasini ishga tushirish rejalashtirilganini maʼlum qildi.
Avvalroq prezident bir necha yil ichida mamlakatda 1 500 MVt gacha quyosh quvvatlarini ishga tushirish uchun toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarni jalb qilish niyatida ekanligini ham bayon qilgan edi.
Bu Tojikistonning gidroenergetika tizimi uchun juda muhim, chunki unda ishlab chiqarish daryolarning mavsumiy suvliligiga kuchli darajada bogʻliqdir.