Ular Rossiyadan qochishdi, ammo Gʻarb ularni ortga qaytardi

Ular Rossiyadan qochishdi, ammo Gʻarb ularni ortga qaytardi

Dekabr oyida samolyot Moskvaga qoʻnganida, Rossiya xavfsizlik xizmatlari kutib turgan edi. Bortda AQSh tomonidan deportatsiya qilingan rossiyaliklar, jumladan, siyosiy boshpana berilishi rad etilgan faollar bor edi.

«Bu juda dahshatli edi. Qoʻrquvdan tizzalarim titrardi», deydi deportatsiya qilinganlardan biri Katya. U hali ham Rossiyada boʻlgani uchun shaxsini himoya qilish maqsadida ismini oʻzgartirdik.

Katya ikki yil oldin Rossiyani tark etib, AQShdan boshpana soʻrab murojaat qilgan edi.

Rossiya 2022 yilda Ukrainaga keng koʻlamli bosqin boshlaganida, koʻplab mamlakatlar qochayotgan rossiyaliklarni ochiq koʻngil bilan kutib oldi. Ammo toʻrt yildan ortiq vaqt oʻtib, munosabat keskinlashdi. Gʻarb mamlakatlaridan majburan ortga qaytarilayotgan urushga qarshi rossiyaliklar soni ortib bormoqda va Katyaning holati ular duch kelishi mumkin boʻlgan xavf-xatarlarni koʻrsatadi.

AQSh rasmiylari Katyaning norozilik namoyishlarida qatnashgani va muxolifat harakatiga mansubligi haqida dalillar taqdim etganini aytganidan keyin uning boshpana soʻrovini rad etdi.

Katyaning aytishicha, Moskvada FSB xavfsizlik xizmati xodimlari deportatsiya qilingan barcha erkaklarga harbiy hujjatlarni topshirib, ularni mahalliy harbiy komissariatda roʻyxatdan oʻtishga majbur qilgan, u yerdan erkaklar tez-tez Ukrainaga urushga yuboriladi. Parvozning yana bir yoʻlovchisi va bir faol uning koʻrsatmasini tasdiqladi.

Rossiya xavfsizlik xizmatlari gumon qilinayotgan «josuslar» va «xoinlar»ga qarshi maxsus operatsiyalarni tez-tez namoyish etib turadi

Xodimlar uni va boshqa koʻplab odamlarni bir necha soat davomida soʻroq qilishgan.

«Bir mahal ular telefonimdan ayblovchi maʼlumotlarni topib olishdi», deydi Katya. «Ularning yuz ifodasi bir soniyada oʻzgardi. Meni shunchaki birdaniga qayergadir olib ketishlaridan juda qoʻrqdim».

Oxir-oqibat Katya qoʻyib yuborildi va unga qarindoshlarinikida qolishga ruxsat berildi. Ammo u politsiya haligacha qoʻngʻiroq qilib, uyiga kelayotganini aytmoqda.

«Oʻzimni xuddi hayvonot bogʻidagidek, qapasda his qilyapman», deydi u. «Qachon politsiya mashinasini koʻrsam, dahshatga tushaman va 'agar ular mening ortimdan kelishgan boʻlsa-chi?' deb oʻylay boshlayman».

Katya BBCga oʻz koʻrsatmalarini tasdiqlovchi hujjatlar va fotosuratlarni koʻrsatdi, ular boshqa deportatsiya qilinganlarning xabarlariga mos keladi.

Prezident Donald Trampning ikkinchi muddati davrida deportatsiyalarning umumiy ortishi fonida AQShdan chiqarib yuborishlar soni 2023 yildagi 222 tadan 2025 yilda 1 200 tadan ortiqqa koʻpaydi. Faollarning aytishicha, deportatsiya qilingan rossiyaliklar orasida dissidentlar va Rossiya armiyasi qochqinlari bor edi, ularning baʼzilari Rossiyaga qaytgach qamaldi yoki urushga yuborildi.

Bunga bir misol — Rossiyadagi namoyishlarda hibsga olinganidan soʻng AQShdan boshpana soʻragan urushga qarshi faol Leonid Melexindir. U internetda Rossiya prezidenti Vladimir Putinning fotosuratlarini «Putin: qotil, fashist, uzurpator» soʻzlari bilan joylashtirgan edi. Oʻtgan yili uyiga deportatsiya qilinganidan soʻng, Melexinga «terrorizmni oqlash» ayblovi qoʻyildi va u olti yilga ozodlikdan mahrum etildi.

Andrey Pivovarov «nomaqbul tashkilot faoliyatini amalga oshirgani» uchun toʻrt yilga jazo koloniyasiga qamalgan edi

«Bizda [Rossiya] chegarasini kesib oʻtganida sakkiz yilga qamalgan odamlarning bir nechta misoli bor», deydi Rossiyaning surgundagi muxolif Urushga qarshi qoʻmitasidan Andrey Pivovarov.

Deportatsiyalar Yevropada ham sodir boʻlmoqda. Inson huquqlari tashkiloti Rossiyadan qochayotgan dissidentlarga beradigan maslahatini oʻzgartirdi: YEI endi xavfsiz emas va boshqa joydan boshpana izlagan maʼqul.

Germaniya deportatsiya qiladigan Rossiya fuqarolari sonini keskin oshirdi. Germaniya hukumati maʼlumotlariga koʻra, 2023 yilda yetti kishi ortga qaytarilgan boʻlsa, 2025 yilda bu koʻrsatkich 110 dan oshgan. 2022 va 2025 yillar oraligʻida 21 000 dan ortiq rossiyalik Germaniyadan boshpana soʻrab murojaat qilgan, ammo ijobiy qarorlar ulushi 2023 yildagi 29% dan 2025 yilning birinchi oʻn bir oyida atigi 6,8% ga tushib ketdi.

«Himoya faqat taʼqib qilinish boʻyicha haqiqiy, asosli xavf mavjud boʻlgandagina beriladi», maʼlum qildi Germaniyaning migratsiya va boshpana agentligi (BAMF) BBCga.

Oʻtgan yili Berlin rossiyaliklar uchun gumanitar viza dasturini toʻxtatdi va YEI maʼlumotlariga koʻra, Butun Yevropa Ittifoqi boʻylab boshpana himoyasining biror shakli berilgan rossiyalik arizachilar ulushi 2024 yildagi 23% dan 2025 yilning birinchi toʻqqiz oyida taxminan 17% ga kamaydi.

Repressiyalardan qochayotgan rossiyalik muxolifat faollari kengroq immigratsiya cheklovlari qurboniga aylandi, chunki Butun Yevropa va AQSh hukumatlari noqonuniy migrantlar va boshpana soʻrovlarining yuqori soni, shuningdek, xavfsizlik xavotirlari boʻyicha siyosiy bosim fonida qoidalarni kuchaytirmoqda.

Urushga qarshi rossiyaliklarga mamlakatni tark etishga yordam beruvchi «Kovcheg» (Kema) huquqni himoya qilish guruhi asoschisi, huquqshunos Anastasiya Burakovaning aytishicha, Gʻarb hukumatlari «gumanitar dasturlar va boshpana soʻrovchilarni cheklashga eʼtibor qaratmoqda». Chegaralanishlar «jamoatchilik xavotirlari va oʻngchi populistik partiyalarni qoʻllab-quvvatlashning ortishiga javobdir», deya qoʻshimcha qiladi u.

Basra rad etilgan boshpana qaroridan soʻng, Rossiya fuqarolariga koʻpincha oʻz xohishi bilan tark etish imkoniyati beriladi, ammo tobora koʻproq odamlar Rossiyaga majburan, odatda uchinchi mamlakatlar orqali kuzatib qoʻyilgan holda qaytarilmoqda.

Surgundagi bir nechta rossiyalik faollar BBCga immigratsiya mulozimlari ularga Rossiyada «hech qanday xavf-xatar yoʻqligini» aytishganini va mulozimlar koʻpincha faollar duch keladigan xavflarni toʻgʻri tushunmasligini maʼlum qilishdi.

«Agar meni ortga qaytarishsa, qamalishimni yoki oʻldirilishim mumkin boʻlgan urushga yuborilishimni tushuntirishga harakat qildim», deydi 2022 yilda zobitlar uni Ukrainaga yuborish bilan tahdid qilganidan keyin Rossiya armiyasidan qochgan sobiq harbiy Artyom. «Ular shunchaki menga ishonishmadi».

Artyom 2022 yilda Rossiya armiyasidan qochgan, ammo Misr orqali yana Rossiyaga deportatsiya qilingan

Uning aytishicha, u AQSh rasmiylariga Rossiyada unga qarshi harbiy xizmatdan qochgani uchun jinoiy ish ochilgani haqida dalil taqdim etgan. Ammo u Misr orqali Moskvaga qaytadigan deportatsiya reysiga oʻtqazilgan.

«Men oʻlimga tayyorlanayotgan edim», deydi sobiq harbiy. «'Qanday qilib azoblanmasdan oʻlishim mumkin?' deb oʻylardim».

Moskvaga qaytgach, Artyom harbiy hibsxonada ushlab turilgan, ammo qochishga muvaffaq boʻlgan. U hozirda xorijda yashirinmoqda.

«Boshqa mamlakat meni yaxshiroq tekshirib, boshpana berishi mumkin edi. Nima uchun ular menga bu imkoniyatni berishmadi? Buning oʻrniga meni aynan Rossiyaga deportatsiya qilishdi», deydi qochqin. «Bu mening hayotimni barbod qildi».

AQSh Ichki xavfsizlik vazirligi BBCga shunday dedi: «Barcha noqonuniy migrantlar tegishli huquqiy jarayondan oʻtadi. Agar sudya noqonuniy migrantning bu mamlakatda boʻlishga huquqi yoʻq deb topsa, biz ularni chiqarib yuboramiz».

Boshpana berishni cheklash Rossiya ichidagi repressiyalar «beshikda koʻrilmagan darajaga» yetgan bir paytda yuz bermoqda, deydi Nobel mukofoti laureati boʻlgan «Memorial» Rossiya inson huquqlari guruhi. Uning siyosiy mahbuslar roʻyxati 2025 yil davomida 803 tadan 1 265 taga yetdi, bu rekord darajadagi oʻsishdir.

Urushga qarshi faol Mixailning aytishicha, u va ayoli Dasha Finlyandiyadan «har kuni» deportatsiya kutishmoqda. Mixail vatandagi qarindoshlari uchun xavotirda boʻlgani sababli, ularning shaxsini himoya qilish maqsadida ismlari oʻzgartirilgan.

Rossiya rasmiylari urushga qarshi postlar sababli uning ijtimoiy tarmoqlardagi hisoblarini blokka oldi, politsiya esa onasinikiga borib, uni «soxta maʼlumotlar» tarqatishda aybladi.

Ukrainadagi saflarni toʻldirish uchun yangi safarbarlik toʻlqini boʻlishi mumkinligi haqida mish-mishlar yuribdi

Dasha — Rossiyada «ekstremistik» deb taqiqlangan «Iyegova shohidlari» tashkiloti aʼzosi. Er-xotin Finlyandiya rasmiylariga BBC tomonidan koʻrib chiqilgan dalillarni, jumladan, Rossiya politsiyasi uning onasiga 300 dan ortiq post Rossiya qonunchiligini buzganini aytayotgan videoni taqdim etdi. Bittagina post ham uzoq muddatli qamoq jazosiga olib kelishi mumkin.

Finlyandiya Immigratsiya xizmati er-xotin ortga qaytarilsa, jiddiy huquq buzilishlariga duch kelishiga «haqiqiy asoslar yoʻq» deb topib, ularning boshpana soʻrovini besh marta rad etdi.

«Biz bu yerda oʻtiribmiz va istalgan daqiqada kimdir eshigimizni qoqib, bizni Rossiya chegarasiga olib borishi va shunchaki Rossiya xodimlariga topshirishi mumkin», deydi Mixail. «Biz hayotimiz uchun qoʻrqamiz!»

«Biz Finlyandiyaga yordam soʻrab keldik, ular esa bizga rad javobini berishyapti», deya qoʻshimcha qiladi u. «Ayolim toʻxtovsiz yigʻlaydi».

Er-xotinni qoʻllab-quvvatlayotgan Amnesty International tashkilotining bildirishicha, ular qaytarilsa, hibsga olinish, taʼqib qilinish, qamalish va qiynoqqa solinish kabi «haqiqiy xavf»ga duch kelishlari mumkin.

Finlyandiya Immigratsiya xizmati boshpana boʻyicha barcha qarorlar qochqinlar huquqi boʻyicha xalqaro standartlarga asoslanganini va boshpana berilgan Rossiya fuqarolarining ulushi YEI oʻrtacha koʻrsatkichlariga mos kelishini maʼlum qildi.

Mixail va Dasha uchun deportatsiya tahdidi yanada koʻproq rossiyaliklar mamlakatni tark etish haqida oʻylayotgan bir paytda paydo boʻlmoqda.

Vladimir Putin Ukrainadagi armiyasi saflarini toʻldirish uchun yangi safarbarlik toʻlqinini eʼlon qilishi mumkinligi haqida mish-mishlar tarqalmoqda, Kreml buni rad etadi. 2022 yildagi oxirgi safarbarlik yuz minglab rossiyaliklarni qochishga majbur qildi, ularning koʻpchiligi Armaniston va Gruziya kabi sobiq sovet davlatlariga yoʻl oldi.

Anastasiya Burakova tashkilotining bildirishicha, mamlakatdan chiqib ketishni istovchi rossiyaliklardan kelgan yordam soʻrovlari may oyiga nisbatan avgustda oʻn baravarga ortgan. Hozir qochishga harakat qilayotganlar uchun savol shundaki: Gʻarb ularga boshpana beradimi — yoki ortga qaytaradimi?