Ukraina nima uchun Starlink’ga shunchalik qaram va Yevropa bu boʻshliqni toʻldira oladimi?

Nima uchun Ukraina Starlink’ga bunchalik qaram va Yevropa bu boʻshliqni toʻldira oladimi?

Ukrainaga yangi sunʼiy yoʻldosh internet xizmati zudlik bilan zarur, ammo hozircha Ilon Maskning Starlink tarmogʻi oʻrnini bosa oladigan tezkor va ishonchli muqobil yoʻq.

Oʻtgan haftada Ukrainada ushbu xizmat ishining toʻsatdan sekinlashishi Kiyevning Rossiya hujumlaridan himoyalanish qobiliyatiga taʼsir koʻrsatdi. Bu holat mamlakat qanchalik zaif ahvolda ekanini koʻrsatdi va Yevropaning oʻz harbiy sunʼiy yoʻldosh tarmogʻini yaratish zaruratini keskin oshirdi.

Baʼzi muqobillar mavjud, ammo ularning barchasi dunyodagi eng yirik sunʼiy yoʻldosh turkumi boʻlmish Starlink’dan ortda qolmoqda.

Frantsiyaning Eutelsat kompaniyasi oʻzining OneWeb internet xizmati orqali asosiy muqobil hisoblanadi, ammo unda faqat 600 ga yaqin faol sunʼiy yoʻldosh bor, Starlink’da esa ularning soni 10 000 dan oshadi.

Yevropa Ittifoqi Starlink bilan raqobatlashishga qaratilgan Iris² nomli yangi tarmoqni ishlab chiqmoqda, ammo u 2029 yilgacha ishga tushmaydi.

BBC bilan anonim tarzda suhbatlashgan Ukraina frontidagi bir necha harbiylar uchun ishonchli aloqa hayot va mamot oʻrtasidagi farqni anglatishi mumkin.

«Xudo koʻrsatmasin, agar ular buni butunlay oʻchirib qoʻyishsa, bu mutlaq halokat boʻladi», dedi ulardan biri. «Hayotimiz xavf ostida turganda muqobil variant qanchaga tushishi menga mutlaqo farqsiz».

Hozircha Ukraina uchun eng yaxshi variant Yevropa Ittifoqining sunʼiy yoʻldoshlarni boʻlishish tarmogʻi — Govsatcom’ga qoʻshilishdir, ammo undan dronlarni boshqarish kabi harbiy harakatlarda foydalanib boʻlmaydi.

Starlink va uning harbiy darajadagi muqobili Starshield Ilon Maskning SpaceX kompaniyasiga tegishli boʻlib, yillar davomida global sunʼiy yoʻldosh bozorida hukmronlik qilib kelmoqda.

Ukraina jang maydonidagi aloqa uchun Starlink’dan, dronlar bilan urush olib borish kabi harbiy topshiriqlar uchun esa Starshield’dan foydalanadi. Bu tizim mudofaa va Rossiya hujumlarini qaytarish uchun juda muhim boʻlgan tezkor va real vaqt rejimidagi aloqani taʼminlay oladi.

«Bunday yuqori tezlikdagi internet ulanishisiz dronlar bilan urush olib borib boʻlmaydi», dedi Frantsiya Xalqaro munosabatlar instituti tadqiqotchisi Vensan Turre.

«Ukraina mudofaasi Tramp yoki Maskning injiqliklariga bogʻliq boʻlib qolishi mumkin emas», deb yozdi Frantsiyalik Yevroparlament aʼzosi Kristof Grudler Tvitterda.

Starlink cheklovlariga kim ruxsat bergani noaniqligicha qolmoqda, Pentagon, Donald Tramp va Ilon Mask oʻrtasida aybni bir-biriga agʻdarish davom etmoqda.

Starlink urushda Ukrainaning eng katta ustunliklaridan biri boʻlgan boʻlsa-da, endilikda «bu qaramlikning salbiy tomoni» yuzaga chiqdi, dedi CSIS’dagi Aerokosmik xavfsizlik loyihasi direktori Kari Bingen.

«Bu Ukraina tayanadigan, ammo oʻzi nazorat qilmaydigan muhim harbiy imkoniyatdir».

Starlink Ukraina uchun mavjud boʻlgan yagona sunʼiy yoʻldosh tarmogʻi emas, shuning uchun agar u ishdan chiqsa, boshqa tanlovlar ham bor — ammo ekspertlar ular unchalik tezkor emasligini aytishmoqda va BBC suhbatlashgan harbiylar ham bunga qoʻshilishdi.

«Buyruqlarni uzatishda Starlink bizga ustunlik beradi — maʼlumot va buyruqlarni tezroq uzata olganimizda hatto bir yoki ikki soniya ham muhim ahamiyatga ega boʻladi va siz bu ustunlikni jang maydonida haqiqatan ham his qilasiz», dedi bir askar.

Sunʼiy yoʻldoshlarga ulanish uchun ishlatiladigan terminallar ham katta ahamiyatga ega. Starlink terminallari nisbatan kichik va yengil, shuning uchun ularni deyarli har qanday transport vositasiga yoki dronga oʻrnatish mumkin.

Eutelsat terminallari «biroz kattaroq, shuning uchun ularni mashina tomiga yoki tankalarga oʻrnatish mumkin, ammo ularni kichik dronlarga oʻrnatib boʻlmaydi», dedi Frantsiya sunʼiy yoʻldosh kompaniyasining sobiq bosh ijrochi direktori Yeva Berneke.

Uning qoʻshimcha qilishicha, ular taxminan besh baravar qimmatroq hamdir.

Oq uyning ritorikasi — shu jumladan Donald Trampning NATOni keskin tanqid qilishi va Grenlandiyaga tahdidlari — Yevropa Ittifoqida «juda jiddiy xavotir signali»ni chaldi, dedi Berneke BBC’ga.

U 2022 yilda Rossiya Ukrainaga keng koʻlamli bosqinni boshlaganida Eutelsat’da atigi bir oy ishlagan edi va Yevropa rasmiylari Starlink’ga tayanib boʻlmaydigan holatda u qoldiradigan boʻshliqlarni toʻldirishga yordam berish uchun uning kompaniyasiga murojaat qilar ekan, ular orasida bu masalaning shoshilinchligi keskin ortganini koʻrganini aytdi.

Ilon Maskning izohlari muqobil variant yaratish intilishini yanada kuchaytirdi: oʻtgan yili Polsha tashqi ishlar vaziri agar SpaceX ishonchsiz boʻlib chiqsa, «boshqa yetkazib beruvchilarni izlashini» aytganidan soʻng, Mask unga Tvitterda: «Jim boʻl, kichik odam... Starlink’ning oʻrnini bosadigan hech narsa yoʻq», deb yozgan edi.

Yevropa oʻz xavfsizligi kosmosga bogʻliqligini anglab yetdi va u «sunʼiy yoʻldosh imkoniyatlarini zudlik bilan mustahkamlashi kerak», dedi Yevropa Komissiyasi vozizi BBC’ga.

Hozirda unda YEIga aʼzo davlatlar oʻrtasida mavjud sunʼiy yoʻldoshlarni boʻlishish uchun yanvar oyida ishga tushirilgan Govsatcom tarmogʻi mavjud. Ukraina toʻlaqonli aʼzo emas, garchi u aʼzo boʻlishga intilayotgan boʻlsa-da, Komissiya Kiyev bilan Govsatcom’ga qoʻshilish boʻyicha muzokaralar olib bormoqda.

Ammo Ukraina ertagayoq ulana olgan taqdirda ham, bu tarmoqdan dronlarni boshqarish kabi harbiy harakatlar uchun foydalanib boʻlmaydi, vaholanki Starshield aynan shu maqsadda ishlatiladi.

Biroq, bu holat kelasi yil boshiga kelib oʻzgarishi mumkin, oʻshanda Yevropa Komissiyasi Eutelsat’ning OneWeb kabi tijorat kompaniyalari dasturga qoʻshilishiga umid qilmoqda. Bu Ukrainaga oʻziga kerakli harbiy tarmoq imkoniyatlarining baʼzilarini beradi, ammo hammasini emas.

Yeva Berneke BBC’ga kompaniya «Ukrainaning koʻplab asosiy harbiy ehtiyojlarini qoʻllab-quvvatlay olishiga» ishonchi komil ekanini aytdi. Ammo uning aloqa ehtiyojlarini qondirish boshqa masala, chunki aksariyat mamlakatlarda boʻlgani kabi, ular juda keng va juda katta.

Eutelsat Govsatcom boʻyicha izoh bera olmadi, ammo BBC’ga «toʻliq ishlaydigan [Past Yer orbitasidagi] turkumning yagona Yevropa operatori sifatida biz oʻzimiz xizmat koʻrsatadigan biznes, hukumatlar va jamoalarga barqaror aloqani taʼminlashga sodiqmiz» deb bildirdi.

Ukraina Govsatcom tarmogʻiga qachon qoʻshila olishi boʻyicha hech qanday muddat belgilanmagan. U qoʻshilganida, ehtimol Starlink va Starshield uchun ishonchli zaxira vazifasini oʻtaydi.

Ammo bu hech narsadan koʻra yaxshiroq, dedi Vensan Turre. «Agar Starlink oʻchirib qoʻyilsa, aloqada qolish uchun boshqa yoʻlga ega boʻlish yaxshi, ammo bu bosqichda bu zarbalar yoki hujumlarni qaytarish uchun yetarli boʻlmaydi».

Govsatcom kuchliroq va xavfsizroq Iris² tarmogʻi Yevropaning Starlink va Starshield’ga javobiga aylanguniga qadar qisqa muddatli xavfsizlik tarmogʻi sifatida koʻrilmoqda. Yevropa Komissiyasining taʼkidlashicha, bu mudofaaga yoʻnaltirilgan dastur boʻlib, eʼtibor hukumatlar, harbiylar va favqulodda xizmatlarga qaratiladi. Ukrainaga birinchi kundan boshlab kirish kafolatlangan.

Yevropa Ittifoqi kosmik dasturining bir qismi sifatida Yevropaning Eutelsat, SES va Hispasat sunʼiy yoʻldosh kompaniyalari SpaceRISE deb nomlangan konsortsiumda loyihaga rahbarlik qilmoqda.

Unda baribir Starlink’ga qaraganda ancha kam sunʼiy yoʻldosh boʻladi — past va oʻrta Yer orbitasida 348 ta — ammo buni kamchilik deb hisoblamaslik kerak, dedi Kari Bingen.

«Pastga nur sochayotgan chiroqni tasavvur qiling — bu sunʼiy yoʻldoshlar Yerning kattaroq qismini qamrab ola oladi, shuning uchun ulardan kamroq kerak boʻladi», deb tushuntirdi u. «Bularning barchasi muvozanat masalasi — Iris² kamroq sunʼiy yoʻldosh rejalashtirayotganini salbiy holat deb qabul qilmagan boʻlardim».

Turre koʻproq shubha bilan qaradi: «Qoʻrqamanki, bu oʻyinni oʻzgartiruvchi yoki buyuk xaloskor emas».

YEI Kosmik siyosati veb-saytidagi yuqori darajada tayyorlangan videoda shunday deyiladi: «Iris² bilan Yevropa sunʼiy yoʻldosh aloqasi boʻyicha endi boshqalarga qaram boʻlmaydi».

Xoʻsh, bu Ukraina Starlink’ni oʻchirib qoʻyishi mumkinligini anglatadimi? Yoʻq — bu oqilona boʻlmagan boʻlardi.

«Foydalanuvchilar aloqaning barqarorligi haqida oʻylashlari kerak», dedi Bingen. «Shuning uchun agar bir tizimga nimadir boʻlsa, sizda aloqani saqlab qalishning boshqa yoʻllari boʻladi».

Yeva Berneke buni uyuli telefonlarga qiyosladi: «Agar sizda 5G boʻlmasa, 4G’ga qaytasiz. Agar 4G boʻlmasa, 3G’dan foydalanishingiz mumkin, shuning uchun sizda barqarorlik uchun bir nechta tarmoqlar mavjud. Urushda ham xuddi shunday gʻoya amal qiladi».

Ammo telefon 3G’da rasmlarni tez yuklamasligi mumkin boʻlsa-da, dron operatori uchun bu oʻlimga olib kelishi mumkin: «Urush qilayotganingizda bunday vaziyatda boʻlish yoqimli emas».

Iris² yagona imkoniyat emas.

Yevropaning Airbus, Leonardo va Thales sunʼiy yoʻldosh ishlab chiqaruvchilarining Project Bromo nomli qoʻshma korxonasi ham SpaceX’ga yana bir raqib boʻlishi kutilmoqda, ammo u hali juda erta bosqichda.

Kosmik loyihalar juda koʻp vaqt talab etadi, dedi Berneke, va «juda koʻp pul» talab qiladi.

Dasturni loyihalash, sunʼiy yoʻldoshlarni yasash, ularni uchirish va keyin toʻliq qamrov uchun orbitaga yetarlicha sunʼiy yoʻldoshlarni chiqarish koʻp yillar oladi.

«Hozir menga 8 milliard yevro bersangiz ham, 2032-2033 yillardan oldin u yerga biror narsa chiqara olaman deb oʻylamayman», dedi u.

Kosmosdagi harbiy faoliyat yangilik emas va 1950-yillarda kosmik era boshlanganidan beri mavjud. Ammo Ukrainadagi urush bu zamonaviy urush uchun qanchalik markaziy oʻrin tutishini koʻrsatdi.

«Aloqa juda muhim va yerdagi aloqa platformalari, xoh u 5G boʻlsin, xoh tolali optik, yerda hujumga uchrashi mumkin», dedi Berneke. «Butun bir sunʼiy yoʻldosh tarmogʻini urib tushirish esa ancha qiyin. Bu hozircha hech bir harbiy kuch qila oladigan narsa emas».

Shu bilan birga, eʼtibor osmonga qaratilayotgan boʻlsa-da, dunyodagi aloqaning katta qismi hali ham dengiz osti kabellari orqali oʻtadi — amalda taxminan 99 foizi. Ammo ular hujumga zaifdir va shu haftada Buyuk Britaniya hukumati Rossiya kemalarining shubhali faolligi ortganidan soʻng oʻz kabellarini himoya qilish boʻyicha yangi choralarni eʼlon qildi.

«Inqiroz yoki nizo paytida dengiz osti kabellari kesib tashlanishi boʻyicha jiddiy xavotirlar bor... shuning uchun agar bu sodir boʻlsa, zaxira sifatida sunʼiy yoʻldosh aloqasiga ega boʻlish yaxshidir», dedi Kari Bingen.