Tramp-Si sammiti: Aytilmagan gaplar eng muhimi boʻlishi mumkin

Tramp-Si sammiti: Eng muhimi aytilmagan gaplar boʻlishi mumkin

Si va Trampning Vashingtondagi muzokaralari qoʻshma bayonotsiz va kam sonli sezilarli yutuqlar bilan yakunlandi

Dushanba kuni Xitoy oʻtgan hafta Si Tszinpin va Donald Tramp oʻrtasida boʻlib oʻtgan muzokaralarda nimalar kelishib olingani haqida batafsilroq maʼlumot berib, bir nechta aniq natijalarga oydinlik kiritdi.

Biroq qoʻshma bayonotlar berilmadi va yirik yutuqlarga erishilmadi.

Buning oʻrniga, ikki hukumat uchrashuvning alohida talqinlarini eʼlon qildi — bu Oq uyga tashriflar va iliqroq aloqalar vaʼdalariga qaramay, Vashington va Pekin hali ham bir-biriga nisbatan ehtiyotkor boʻlib qolayotganidan dalolat berishi mumkin.

Muzokaralarda nimalar sodir boʻlgani haqida biz hozirda biladigan va hali ham bilmaydigan toʻrtta jihat quyidagilardan iborat.

Pekin Vashington bilan sunʼiy intellekt (SI) boʻyicha yangi muloqotni boshlashga kelishib olganini maʼlum qildi, keyingi muhokamalar noyabr oyining oxiriga belgilangan.

Har ikki davlat ilgʻor sunʼiy intellektni rivojlantirish uchun raqobatlashar ekan, bu qadam ular biznesdan tortib harbiy rejalashtirishgacha boʻlgan barcha sohalarda tobora koʻproq qoʻllanilayotgan texnologiya atrofida maʼlum bir cheklovlar zarur deb hisoblashlarini koʻrsatadi.

Ular, shuningdek, SI bilan bogʻliq hodisalar uchun aloqa kanalini yaratishga kelishib oldilar, bu tushunmovchiliklar yoki kutilmagan voqealarning kengroq toʻqnashuvga aylanib ketishining oldini olishga qaratilgan.

Uchrashuv SI boʻyicha har qanday oʻzgarishlar yoki kelishuvlar uchun diqqat bilan kuzatilayotgan edi — ayniqsa, Anthropic kabi AQSh kompaniyalarining rivojlanishni sekinlashtirish haqidagi chaqiriqlari va Open AI Avstraliya kabi mamlakatlardagi hukumat veb-saytlariga ruxsatsiz kirish huquqini qoʻlga kiritgani hamda AQShning bir nechta davlat idoralari saytlariga «aralashgani» fosh boʻlganidan keyin.

Xitoy davlat OAVlari dushanba kuni birinchi marta savdo sulhi 10 yanvargacha uzaytirilganini tasdiqladi.

Qisqa muddatli uzaytirish ikkala yetakchining shu yil oxirida boʻlib oʻtadigan yirik xalqaro anjumanlarda yana uchrashishini anglatadi.

Tramp noyabr oyida Shenchjenda boʻlib oʻtadigan Osiyo-Tinch okeani iqtisodiy hamkorligi sammitida ishtirok etadi, Si esa dekabr oyida G20 sammiti uchun Mayamiga borishi rejalashtirilgan.

Dunyoning ikki eng yirik iqtisodiyoti yetakchilarining bunchalik tez-tez uchrashib turishi kamdan-kam kuzatiladigan holat.

Biroq Pekin sulhning ancha uzoqroq muddatga uzaytirilishini istagan edi, shu sababli ikki oylik muhlat katta yutuq emas, balki kamtarona natija boʻldi.

Xitoy AQShga kiradigan 30 milliard dollarlik (23 milliard funt sterling) tovarlar uchun boj toʻlovlarini kamaytirishga erishdi, Pekindan ham shunga yarasha qisqartirishlar kutilmoqda.

Amerika doʻkonlariga yoʻl olgan Xitoy mahsulotlari — oʻyinchoqlardan tortib kichik roʻzgʻor buyumlari va Yangi yil bezaklarigacha — kamaytirilgan bojlardan foyda koʻradi.

Tramp maʼmuriyati, shuningdek, Pekin 2027 va 2028 yillarda har yili kamida 10 million tonna koʻmir sotib olishini maʼlum qildi.

Eng eʼtiborli jihati — nimalar kiritilmaganidir.

Xitoyning nodir yer minerallarini AQShga eksport qilishni koʻpaytirish haqida hech qanday eslatma boʻlmadi, shuningdek, AQShning ilgʻor yarimoʻtkazgichlariga qoʻyilgan cheklovlar yumshatilishi haqida hech qanday belgi yoʻq.

Oq uyning maʼlumotnomasida Tayvan tilga olinmagan, biroq bu masala Si Tszinpin uchun aniq ustuvor vazifa edi.

Pekinning muzokaralar haqidagi hisobotiga koʻra, Si Donald Trampni Tayvan mustaqilligiga rasman qarshi chiqishga va bu masalani ehtiyotkorlik bilan hal qilishga chaqirgan.

May oyidagi avvalgi uchrashuvlaridan soʻng, Tramp Si undan agar Xitoy hujum qilsa, AQSh Tayvanni himoya qiladimi-yoʻqmi deb toʻgʻridan-toʻgʻri soʻraganini aytgan edi.

U jurnalistlarga: «Buni biladigan yagona odam bor, u ham boʻlsa menman», degan va AQSh kuchlarining bu masala tufayli «urush qilish uchun 9500 mil yoʻl bosib oʻtishi» mantiqqa toʻgʻri kelishini shubha ostiga qoʻygan edi.

Bu safar Tramp ancha kam gapirdi.

«Biz bu haqda koʻp gaplashmadik», dedi u dam olish kunlari jurnalistlarga.

«Hozircha hammasi yaxshi. Shunchaki oʻz oqimi bilan ketmoqda», dedi Tramp. «U mening bu boradagi fikrimni juda yaxshi tushunadi».

Bu sukut maʼnoli boʻlishi mumkin.

Tramp avvalroq Tayvan uchun taklif qilingan 14 milliard dollarlik AQSh qurol-yarogʻ paketini Pekin bilan muzokaralarida «juda yaxshi savdolashish vositasi» deb atagan edi. Qurol-yarogʻ paketi bir necha oydan beri toʻxtatib qoʻyilgan.

Shubha-gumonlarni yanada oshirib, AQShning Xitoydagi elchisi Devid Perdyu Fox News telekanaliga Tramp sammit davomida Siga qurol sotishni taklif qilganini aytdi.

Keyinroq Davlat departamenti AQSh qonunchiligi Xitoyga qurol sotishni taqiqlashini va bunday rejalar yoʻqligini tushuntirdi.

Pekin oʻzini oʻzi boshqaradigan orolni Xitoyning bir qismi deb hisoblaydi. Koʻpgina davlatlar, jumladan, AQSh ham Tayvanni mustaqil davlat sifatida tan olmaydi, biroq Vashington orolni kuch bilan tortib olishga qaratilgan har qanday urinishga qarshi chiqadi va uni qurol-yarogʻ bilan taʼminlash majburiyatini olgan.

Xitoy koʻproq xorijiy moliyaviy firmalarga, jumladan, Amerika tomonidan qoʻllab-quvvatlanadigan banklar, investitsiya kompaniyalari va sugʻurtalovchilarga Xitoyda biznes yuritish va vakolatxonalar ochish uchun ariza topshirishga ruxsat berishini aytmoqda. Biroq har qanday ruxsatnomalar baribir Xitoy qonunlari va qoidalariga boʻysunadi.

Bu oxirgi nuqta juda muhim. Xitoy eshikni ochmoqda, lekin undan kim oʻtishini baribir oʻzi hal qiladi.

Xorijiy moliyaviy firmalar anchadan beri tartibga soluvchi toʻsiqlar, litsenziyalash qoidalari va mamlakatdan chiqish taqiqlari boʻyicha xavotirlar, hatto bozorga kirishga texnik jihatdan ruxsat berilgan taqdirda ham, Xitoyda kengayishni qiyinlashtirishini aytib kelishadi.

Pekin, shuningdek, ikki davlat oʻrtasidagi parvozlar sonini koʻpaytirish yoʻllarini muhokama qilayotganini bildirdi, biroq hech bir tomon buning qanday amalga oshirilishini tushuntirmadi.

Dunyoning 75 dan ortiq davlatidan kelgan mehmonlarga vizasiz kirishni taqdim etganiga qaramay, Xitoy bu taklifni amerikaliklarga nisbatan qoʻllamadi.

Shu bilan birga, AQSh Davlat departamenti hali ham Xitoyga sayohatni 2-darajali ogohlantirish sifatida tasniflab, sayohatchilarni oʻzboshimchalik bilan qonun ijro etilishi, chiqish taqiqlari va hibsga olish xavfi tufayli «yuqori ehtiyotkorlik koʻrsatishga» chaqirmoqda.

Shunday qilib, har ikki tomon biznes va sayohatni ragʻbatlantirish haqida gapirayotgan boʻlsa-da, eng katta toʻsiqlarning baʼzilari hamon oʻz joyida turibdi.

Bu sammit koʻproq muloqot olib keldi — lekin hozircha qarorlarda juda kam oʻzgarishlar boʻldi. Ilgʻor texnologiyalardan tortib Tayvangacha boʻlgan eng bahsli masalalar hal etilmay qolmoqda.

Biroq har ikki yetakchi uchun bu tanish natijadir — koʻproq aloqa kanallari vaʼdasi, kamtarona iqtisodiy yon berishlar va munosabatlarni barqarorlashtirish boʻyicha kamtarona takliflar.

Har ikki tomon barqaror munosabatlarga sodiq qolsa-da, AQSh-Xitoy muloqotini davom ettirish ikkala superdavlatdan birini murosaga kelishga majburlashdan koʻra ancha osonroq koʻrinadi.