Toshqinlarda oqib ketgan koʻplab nepalliklar rasman oʻlik deb hisoblanmayapti, bu esa ularning oilalarini noaniqlikda qoldirmoqda

Toshqinlarda oqib ketgan koʻplab nepalliklar rasman vafot etgan deb hisoblanmayapti, bu esa oilalarni noaniqlikda qoldirmoqda

Katmandudagi Bagmati daryosi qirgʻogʻida joylashgan Pashupatinatx maʼbadida Madan Lal Lavat oʻtgan oyda Xitoy-Nepal chegarasida sodir boʻlgan vayronkor suv toshqini paytida halok boʻlgan yaqinlari xotirasiga hurmat bajo keltirayotgan boshqa oilalarga qoʻshildi.

Hinduiylik urf-odatlariga koʻra, agar jasad topilmasa, muqaddas «kusha» oʻtidan ramziy haykalcha yasaladi, bu jasad oʻrnini bosadi va qarindoshlarga soʻnggi dafn marosimlarini oʻtkazish imkonini beradi.

5000 dan ortiq odam hanuz bedarak yoʻqolgan deb hisoblanayotgan va hukumat tomonidan qutqaruv ishlari yakunlangan bir paytda, Lavat kabi insonlar uchun marhumlar xotirasini yod etishning yagona yoʻli shu boʻlib qolmoqda.

Uning besh nafar qarindoshi, jumladan akasi ham suvda oqib ketgan va hanuz bedarak yoʻqolganlar roʻyxatida. Lavat oʻz qishlogʻi — Betravatidan tashqarida avtobus haydab yurgani sababli omon qolgan.

Lavat tirik qolganlardan eshitgan soʻnggi xabar shu boʻldiki, uning akasi Mangal odamlarni evakuatsiya qilish haqida ogohlantirish uchun uyma-uy yurgan paytda halok boʻlgan.

«Hayotni qanday qilib yangidan boshlashni bilmayapman. Politsiya jasadlarni hanuz qidirayotganini aytmoqda, lekin ular qachondir topilishiga shubham bor», deydi Lavat.

U ularning halok boʻlganiga deyarli shubha qilmaydi.

Biroq yuridik jihatdan ularning maqomi ancha murakkab. Nepalda bedarak yoʻqolgan shaxs oradan 12 yil oʻtmaguncha vafot etgan deb hisoblanmaydi.

Nepal Fuqarolik kodeksining 40-moddasi ayrim istisnolarga yoʻl qoʻyadi, biroq unda oʻtgan oydagi suv toshqini kabi ofatlar boʻyicha qoida koʻzda tutilmagan.

Lavatniki kabi oilalar BBC’ga oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnomalarni olishda qiyinchiliklarga duch kelishayotganini, bu esa toshqindan koʻrilgan zarar uchun tovon puli olishdan tortib, mulkni rasmiylashtirish va hatto meros masalalarigacha boʻlgan barcha narsaga taʼsir qilayotganini aytishdi.

Qarindoshlar dafn marosimi xarajatlari uchun 25 000 rupiygacha (122 funt sterling; 162 dollar), shuningdek, birinchi vafot etgan qarindoshi uchun taxminan 200 000 rupiy (981 funt sterling; 1 302 dollar) va keyingi har bir vafot etgan oila aʼzosi uchun 100 000 rupiy (491 funt sterling; 651 dollar) miqdorida motam tovon puli olishlari mumkin.

Ammo bunga faqat oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnoma taqdim etilgandan keyingina erishish mumkin. Shu sababli, oilalar oʻz hayotlarini tiklashga harakat qilar ekan, ularning koʻplari maʼmuriy dahshat qurshovida qolishgan.

«Hozirgi ofatni hisobga olsak, qonun eskirgan», deydi konstitutsiyaviy huquq boʻyicha ekspert Bipin Adxikari.

Uning aytishicha, qonun chet elga ketib, yillar davomida daragi boʻlmagan odamlar uchun moʻljallangan edi. «Ammo hozir texnologiya rivojlandi, axborot uzatish yoki qabul qilish u qadar qiyin emas», deb taʼkidlaydi u.

Lavat uchun bu yuridik chigalliklar shundoq ham ogʻir boʻlgan yoʻqotish azobini yanada kuchaytirdi.

Oʻtgan hafta u oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnomani olish uchun borganida, mahalliy munitsipalitet idorasi rasmiylari uni qaytarib yuborishgan. «Ular hali ham oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnoma masalasini muhokama qilishayotganini aytishdi. Endi nima qilishni bilmayapmiz. Noaniqliklar juda koʻp», deydi u bizga.

Hatto jasadlar topilgan taqdirda ham, ularning shaxsini aniqlash sekin va qiyin jarayondir. Hozirgacha 1400 dan ortiq jasad topilgan boʻlib, Nepal bunday miqyosdagi DNK tahlillari bilan ishlashda kam tajribaga ega. Baʼzi hollarda rasmiylar DNK namunalarini yigʻib olib, oilalari murojaat qilgan taqdirda topishlari uchun jasadlarni yerga belgilar qoʻyib dafn etishgan.

Vayronagarchilik va yoʻqotishlar koʻlamini hisobga olgan holda, oilalar tovon puli zudlik bilan zarurligini aytmoqdalar.

Nepalning soʻnggi baholashiga koʻra, 7570 ta xususiy bino shikastlangan yoki vayron boʻlgan, aholini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, ularda 33 000 ga yaqin odam yashagan.

BBC muxbirlari Rasuva tumaniga olib boradigan yoʻllar tozalanganidan soʻng, ofatdan bir necha kun oʻtib Lavatning qishlogʻi — Betravatiga tashrif buyurishdi. Bir necha kun davomida bu hudud Katmandudan uzilib qolgan va benzin bilan birga asosiy zarur mahsulotlar tanqisligidan aziyat chekayotgan edi.

Qishloqdagi vayronagarchilik dahshatli edi. Yer faqat qotib qolgan loy va loyqa bilan qoplangan. Toshqin videosi u bir necha daqiqa ichida qishloqning katta qismini yutib yuborganini koʻrsatdi. Gavjum bozordan asar ham qolmagan, mahalliy Uttargaya maktabi vayronaga aylangan, uylar oqib ketgan, maktab avtobuslari esa agʻdarilib yotgan edi.

Rasuva va Nuvakot tumanlari chegarasida joylashgan va Bidur munitsipaliteti tarkibiga kiruvchi ushbu hududda hukumat hisob-kitoblariga koʻra, 3000 dan ortiq bino shikastlangan yoki vayron boʻlgan. Bu istalgan boshqa munitsipalitetdagidan eng yuqori koʻrsatkichdir.

Mahalliy hokimiyat organlari endilikda bosh vazir devonidan oʻlimni tasdiqlash masalasini hal qilish yoʻlini topishni soʻramoqda.

«Hamma narsa toʻxtab qolgan», dedi Bidur meri Rajan Shrestxa BBC’ga.

Uning aytishicha, qarindoshlar oʻzlariga tegishli boʻlgan mablagʻlarni olishlari uchun 12 yilgacha vaqt ketishi mumkin.

Janubiy Osiyoning eng kichik iqtisodiyotlaridan biri uchun tovon puli uchun mablagʻ topish qiyin, taklif qilinayotgan summalar esa yoʻqotishlar koʻlami bilan solishtirganda juda kam.

Suv toshqinidan keyin 5000 dan ortiq odam hanuz bedarak yoʻqolgan boʻlib, bu oilalarni qaygʻuga solmoqda

Hukumat faqatgina 8300 dan ortiq xonadonning shaxsiy buyumlariga yetkazilgan zararni 123 million funt sterling (165 million dollar) deb baholamoqda.

Bu har bir xonadonga oʻrtacha 14 800 funt sterling (20 000 dollar) atrofida zarar yetganini anglatadi, garchi bu raqam faqat aholini roʻyxatga olish maʼlumotlari va modellashtirishga asoslangan boʻlib, har bir oila uchun aniq xarajatlarni aks ettirmaydi.

Moliyaviy qiyinchiliklar ofatdan keyin oʻzini tiklashga harakat qilayotgan oilalar uchun oʻlim toʻgʻrisidagi guvohnomalarni juda muhim qilib qoʻyadi.

Shrestxa federal hukumatni bu masalani imkon qadar tezroq hal qilishga chaqirmoqda. Ungacha esa uning qoʻl-oyogʻi bogʻliqligini aytadi.

«Biz dafn marosimlarini oʻtkazib boʻlgan oilalarning ruhiy azoblarini tushunamiz, ammo rasmiylar kelajakdagi masʼuliyatdan qochish uchun qonuniy chegaralarda ishlashlari kerak».

Hukumat BBC’ga ushbu masalaga yechim topishga harakat qilayotganini maʼlum qildi.

Bosh vazir devoni bayonotida aytilishicha, u qonunning «favqulodda vaziyatlarda, jumladan, ofatlarda» oilalar uchun keltirib chiqarishi mumkin boʻlgan «qiyinchiliklardan xabardor». Ichki ishlar vazirligi hukumat bu masalaga jiddiy yondashayotganini va agar talab etilsa, qonunga oʻzgartirish kiritishga tayyorligini bildirdi.

Oilalar duch kelayotgan huquqiy toʻsiqlar Nepal qayta tiklash uchun katta xarajatlarga duch kelayotgan bir paytga toʻgʻri keldi, hukumat bu xarajatlar 3,6 milliard funt sterlingga (4,8 milliard dollar) yetishi mumkinligini aytmoqda.

Nyu-Yorkdagi BMT Bosh Assambleyasida Bosh vazir Balen Shah mamlakatni qayta tiklash uchun yalpi ichki mahsulotning 10 foizidan koʻprogʻi talab etilishini, bu esa iqtisodiyotga juda katta bosim ekanini aytdi.

Suv toshqini oqibatida oʻnlab jamoat binolari, jumladan maktablar, tibbiyot klinikalari va shifoxonalar vayron boʻlgan. Yoʻllar, koʻpriklar, oqova suvlarni tozalash inshootlari va gidroenergetika loyihalari ham shikastlangan.

Shah endi yangi kreditlar emas, balki grant asosidagi xalqaro yordam soʻramoqda. Nepal dunyodagi issiqxona gazlarini eng kam chiqaradigan mamlakatlardan biri boʻlsa-da, global isishdan eng koʻp zarar koʻradigan davlatlardan biridir.

«Iqlim oʻzgarishi oqibatidagi ofat kambagʻal mamlakat infratuzilmasini vayron qilganda, buning javobi shunchaki navbatdagi yirik kredit yoki kichik grantlar toʻplami boʻla olmaydi», dedi u dunyo yetakchilariga.

Bu Nepal vayronkor tabiiy ofatdan keyin qayta tiklanishi kerak boʻlgan birinchi holat emas.

Tisum Gxale uchun oʻtgan oy ogʻriqli darajada tanish tuyuldi.

U va uning oilasi 2015 yilgi zilzilada uyidan ayrilgan va oylab sarson boʻlishgan edi. Ular oxir-oqibat Betravatiga joylashishgandi.

Ammo bir paytlar boshpana boʻlib xizmat qilgan bu joyda oʻtgan oydagi suv toshqini oqibatida uning 19 nafar qarindoshi, jumladan besh nafar opa-singlisi halok boʻldi. U qishloqdan tashqarida qurilish ishlarida boʻlgani uchun omon qolgan.

U yana uysiz qoldi.

«Men hamma narsamni yoʻqotdim», dedi u.

Hozirgacha u hech qanday tovon puli olmagan. Uyi oqib ketganidan keyin unga zudlik bilan pul kerak, u opa-singlisidan qolgan sakkiz nafar bolaga gʻamxoʻrlik qilmoqda. U Nepal shimolidagi 37 ta vaqtinchalik saqlash markazida yashayotgan minglab uy-joysiz qolganlardan biridir.

Lavati va boshqa minglab oilalar kabi, Gxale ham yaqinlarining jasadlarisiz dafn marosimini oʻtkazishni rejalashtirmoqda.

U qonun oxir-oqibat u allaqachon bilgan haqiqatni tan olishiga umid qilmoqda: uning yaqinlari uyga qaytishmaydi.