Toʻqayev nima haqida gapiradi

**Toʻqayev nimalar haqida gapiradi**

Bundan 30 yil avval Qozogʻiston xalqiga ilk Murojaatnoma eʼlon qilingan edi. Oʻtgan vaqt mobaynida vazifalar va ustuvor yoʻnalishlar oʻzgardi, biroq formatning oʻzi saqlanib qoldi, garchi vaqt oʻtishi bilan avvalgi intrigasi va alohida ahamiyat kasb etish xususiyatini yoʻqotgan boʻlsa-da. Shunga qaramay, prezident printsipial jihatdan qanday yangi gaplarni aytadi, davlat apparati faoliyatining qaysi yoʻnalishlarini tanqid ostiga oladi va eʼtiborni qanday vazifalarga qaratadi, degan savollar hamon qiziqarli boʻlib qolmoqda. Qozogʻistonlik iqtisodchilar va siyosatshunoslar mamlakat yetakchisining boʻlajak Murojaatnomasidan kutilayotgan taxmin va umidlari bilan oʻrtoqlashdilar.

**Vyacheslav Dodonov, iqtisodchi: «Hukumat qarziga yetarlicha eʼtibor qaratilmayapti»**

— Barcha murojaatnomalarning iqtisodiy qismi taxminan bir xil. Baʼzan unda nostandart tashabbuslar va qarorlar yangraydi — masalan, Milliy jamgʻarma investitsiyaviy daromadining yarmini bolalarga taqsimlash toʻgʻrisida. Ammo umuman olganda, bu doim iqtisodiyotning asosiy sohalari, jumladan, APK (agrosanoat majmui), sanoat, qurilish, moliya sektori, shuningdek, davlatning iqtisodiy siyosati — soliq, byudjet, pul-kredit siyosatidagi ahvolning oʻziga xos sharhidir. Anʼanaviy tarzda tadbirkorlik muammolariga, kichik biznesni rivojlantirishga, maʼmuriy toʻsiqlarni qisqartirishga, investitsiyalarni, shu jumladan xorijiy investitsiyalarni jalb qilishga ham eʼtibor qaratiladi.

Bu yoʻnalishlarda ham yutuqlar, ham kamchiliklar qayd etilib, ular u yoki bu qarorlar uchun asos boʻladi. Katta ehtimol bilan, ushbu Murojaatnoma ham bundan mustasno boʻlmaydi: unda ham iqtisodiyotning asosiy sohalaridagi eng dolzarb muammolar tilga olinadi.

Bundan tashqari, murojaatnomalarda koʻpincha jahon kun tartibidagi trend mavzulardan biri — iqlim, raqamlashtirish, sunʼiy intellekt va hokazolar ishtirok etadi. Shu bois, bu safar ham sunʼiy intellekt (SI) mavzusi, uning iqtisodiyot va ijtimoiy sohaga (masalan, taʼlim tizimiga) joriy etilishi, shuningdek, u bilan bogʻliq tahdidlar va ularni bartaraf etish yoʻllari koʻtarilishini kutish mumkin. Ayniqsa, hozir dunyoda eng faol muhokama qilinayotgan mavzulardan biri — SI rivojlanishi ustidan nazorat oʻrnatishdir…

Qanday yangilik eshitamiz? Taxmin qilish mumkinki, Murojaatnomada Qurultoy saylovlaridan keyin eʼlon qilingan «katta qurilish» jarayonida Milliy jamgʻarmadan faol foydalanish toʻgʻrisida yaqinda yangragan tezis batafsil bayon etiladi. Oʻshanda prezident aytganidek: «Mablagʻlarni xalq farovonligi yoʻlida ishlatish mumkin boʻlgan bir paytda, nega ularni chet elda qimmatli qogʻozlarda ushlab turibmiz?».

Bu tezisni yangi deb hisoblash mumkin, chunki u 2022 yil dekabrida qoʻyilgan vazifaga — yetti yil ichida Milliy jamgʻarmani 100 milliard dollargacha koʻpaytirishga ziddir. Yaʼni, gap kursning oʻzgarishi — jamgʻarma aktivlarini koʻpaytirishdan (ular doimo oʻsha qimmatli qogʻozlarda saqlangan) «katta qurilish» doirasida ulardan faol foydalanishga oʻtish haqida bormoqda. Ehtimol, Murojaatnomada ushbu pozitsiya va mablagʻlar qayerga hamda qaysi shaklda yoʻnaltirilishi kerakligi boʻyicha qandaydir tushuntirishlar berilishi mumkin.

Agar iqtisodiy vaziyat voqeligidan kelib chiqib, Murojaatnomada koʻtarilishi maqsadga muvofiq boʻlgan dolzarb mavzular haqida gapiradigan boʻlsak, bu birinchi navbatda davlat moliyasi tizimini, eng avvalo, hukumat qarzi va byudjet jarayonini barqarorlashtirishdir. Bu muammolar tinimsiz va tez surʼatlar bilan keskinlashib bormoqda, biroq dasturiy hujjatlar va chiqishlarda ularga yetarlicha eʼtibor berilmayapti. Ayniqsa, hajmi 75 milliard dollardan oshgan qarz va byudjetda uning xizmati uchun xarajatlar 3,5 trillion tengega yetib, byudjet xarajatlarining 13 foizidan oshib ketgan bir vaziyatda.

**Marat Kairlenov, «Ulagat Konsalting Grupp» MCHJ direktori: «Fuqarolar daromadlarini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar zarur»**

— Menimcha, yangi Murojaatnomada prezident inqirozga qarshi chora-tadbirlarga urgʻu beradi va ehtimol, hukumatga maxsus dastur ishlab chiqishni topshiradi. Baribir, bugungi kundagi asosiy muammolardan biri shundaki, Qozogʻistonning eng yirik savdo hamkori boʻlgan Rossiyada jiddiy inqirozli holatlar rivojlanmoqda va bu bizning iqtisodiyotimizga tobora kuchliroq zarba bermoqda.

RFdan kelayotgan inflyatsiya toʻlqinini birinchi bosqichda Milliy bank tengeni rublga nisbatan mustahkamlash orqali (taxminan bir rubl uchun olti tengedan besh tengegacha) jilovlashga harakat qildi. Bir tomondan, bu ijobiy samara berdi, chunki umumiy inflyatsiyaning pasayishiga yordam berdi. Ammo, ikkinchi tomondan, salbiy oqibatlari ham bor: rossiyalik ishlab chiqaruvchilar tomonidan raqobat kuchaydi. Va bu bizning qayta ishlash sanoatimizga qoʻshimcha bosim yaratdi. Birinchi navbatda oziq-ovqat mahsulotlari, xususan, sut, shuningdek, boshqa tovarlar, eng avvalo, qurilish materiallari ishlab chiqaruvchilari jabr koʻrdi.

Shu munosabat bilan, prezident bir yoʻnalishga qaramlikni kamaytirish va mahalliy ishlab chiqaruvchilarni qoʻllab-quvvatlash uchun muqobil logistika yoʻllarini rivojlantirish va kuchaytirish zarurligi haqida gapirishi aniq.

Va, albatta, u real ish haqi va umuman aholi turmush darajasining tez surʼatlar bilan pasayib borayotganiga eʼtibor qaratishi kerak. Shu bois, Murojaatnomada fuqarolar daromadlarini oshirishga qaratilgan chora-tadbirlar haqida ham soʻz borishi ehtimoldan xoli emas.

**Rustem Mustafin, siyosatshunos, FFPI Raqamli ijtimoiy fanlar markazi rahbari: «Murojaatnomaning eng muhim mavzularidan biri — tartib oʻrnatish»**

— 2019 yildan buyon Qozogʻiston rivojlanishida izchil mantiq koʻzga tashlanmoqda. Avvaliga markaziy oʻrinni «Quloq soluvchi davlat» kontseptsiyasi, jamoatchilik muloqoti va «Kuchli prezident, nufuzli parlament, hisobdor hukumat» formulasi egalladi. Keyinchalik ular «Adolatli Qozogʻiston» moʻljali bilan kengaytirildi. Bundan keyin konstitutsiyaviy islohotlar, hokimiyat institutlarining yangilanishi, «Qonun va tartib» tamoyilining kuchaytirilishi, iqtisodiy islohotlar amalga oshirildi. Keyinroq fuqarolik masʼuliyatiga urgʻu beruvchi «Adal azamat» dasturi va «Taza Qazaqstan» ekologik tashabbusi qoʻshildi. Oʻtgan yili esa bu majmua raqamli transformatsiya va sunʼiy intellekt bilan toʻldirildi.

Shu tariqa Qozogʻiston modernizatsiyasining oʻz tili asta-sekin shakllanmoqda. Va, mening fikrimcha, oktyabr oyidagi Murojaatnoma ushbu kursning davomi, aniqrogʻi — uni amalga oshirishning yangi bosqichiga oʻtish boʻladi.

Bundan tashqari, mamlakatda jiddiy institutsional va meʼyoriy asos shakllantirildi — konstitutsiyaviy tuzilish oʻzgardi, yangi siyosiy mexanizmlar paydo boʻldi, qonunchilik rivojlanmoqda. Shu bilan birga, karkas qurilishi davom etmoqda, vazifalar koʻlami kengaymoqda. Butun konstruktsiyaning izchil, prognoz qilinadigan va har bir darajada bir xilda samarali ishlash qobiliyati birinchi planga chiqmoqda. Bundan boʻlajak Murojaatnomaning eng muhim mavzularidan biri — tartib oʻrnatish ekanligi kelib chiqadi. Va men bu tartibni keng davlat maʼnosida tushunaman, u boshqaruv, iqtisodiyot, moliya, qurilish, uy-joy kommunal sohasi, yer munosabatlari, taʼlim, sogʻliqni saqlash, ijtimoiy siyosat, raqamli jarayonlarni qamrab oladi.

Shu bilan birga, davlatchilikning yana bir muhim tayanchi — intellektual va qadriyatli tayanchi shakllanmoqda. Zero, aynan qadriyatlar moddiy va huquqiy karkasga mazmun bagʻishlaydi, uni toʻldiradi. Shu bois, men jamiyatni mazmunan jipslashtirish boʻyicha ishlar davom ettirilishini ham kutaman. «Nima qilish kerak?» degan savol asta-sekin fundamentalroq savollar bilan toʻldirilishi lozim: «biz buni nima uchun qilyapmiz?», «qanday mamlakat barpo etmoqchimiz?», «qaysi qoidalar hamma uchun umumiy boʻlishi kerak?» va «fuqaro oʻz zimmasiga qanday masʼuliyatni oladi?». Boshqacha aytganda, jamiyat uchun amalga oshirilayotgan oʻzgarishlarning mazmunini tushunish va harakat yoʻnalishi, kelajak qiyofasi, birgalikda yashash tamoyillari va adolat mezonlari haqida aniq tasavvurga ega boʻlish muhimdir.

Murojaatnomada raqamlashtirish va sunʼiy intellekt mavzusi, shubhasiz, alohida oʻrin egallaydi. Bundan bir necha yil avval gap asosan elektron davlat xizmatlari haqida borgan edi. Bugungi kunda esa maʼlumotlar, algoritmlar va SI iqtisodiy siyosat, davlat boshqaruvi, taʼlim, sogʻliqni saqlash, sanoat, energetika va infratuzilmaning bir qismiga, xalqaro darajada esa raqobatning muhim omiliga aylanmoqda. Avvalgi Murojaatnomada prezident uch yil ichida Qozogʻistonni toʻlaqonli raqamli mamlakatga aylantirish vazifasini qoʻygan edi. Keyingi qonuniy bosqich amaliy samarani baholash va raqamli bozorni ishlab chiqarishga yoʻnaltirish bilan bogʻliq.

Shaxsan men davlat rahbarining ogʻzidan nimalarni eshitishni istardim? Halol, professional va qonunga itoatkor xulq-atvor tabiiy va oqilona tanlovga aylanadigan institutsional muhitni shakllantirish boʻyicha gʻoyalarni. Vijdonan mehnat qiladigan, soliq toʻlaydigan, qonunga rioya qiladigan, majburiyatlarini bajaradigan va jamiyatga foyda keltiradigan inson qoʻllab-quvvatlanishi, ragʻbatlantirilishi va rivojlanish uchun imkoniyatlarga ega boʻlishi kerak. Korruptsiya, masʼuliyatsizlik, vakolatlarni suiisteʼmol qilish, destruktiv xulq-atvor, jamiyatga, mamlakatga va tabiatga zarar yetkazish esa — aniq va muqarrar oqibatlarga hamda munosib jazoga olib kelishi lozim.

**Madi Omarov, «Strategiya» IJTM tahlilchisi, Narxoz Universiteti assotsiatsiyalangan professori va Haydelberg universiteti taklif etilgan tadqiqotchisi: «Siyosiy maydonni liberallashtirish boʻyicha islohotlar muhim»**

— Murojaatnoma Qozogʻiston siyosiy maydonidagi asosiy voqealardan biri hisoblanadi, uning doirasida odatda boʻlajak oʻzgarishlar va yangi islohotlar eʼlon qilinadi. Ammo, menimcha, bu formatning oʻzi endi unchalik dolzarb emas. Men hatto u juda eskirgan va undan voz kechish vaqti keldi, deb aytgan boʻlardim.

Albatta, har safar ushbu tadbirga eʼtiborni jalb qilish uchun maxsus yangi gʻoyalar va taʼsirli bayonotlar oʻylab topishga harakat qilish mumkin. Biroq izchil va muvofiqlashtirilgan ish ancha muhimroqdir. Yangi vazifalar va oʻzgarishlar yil davomida — ular paydo boʻlishiga qarab eʼlon qilinishi mumkin, ritual-ramziy xususiyatga ega boʻlishi shart emas. Oddiy fuqarolar, amaldorlar va ekspertlar sentyabr-oktyabr oylarida prezident qanday qiziqarli gap aytar ekan, deb fol ochib oʻtirmasliklari kerak.

Shaxsan men yangi Murojaatnomada nimani eshitishni istardim? Siyosiy maydonni liberallashtirishga qaratilgan siyosiy islohotlarning yangi bosqichi boshlanayotganini. Ammo jurnalistlarning hibsga olinishi, nodavlat tashkilotlarga boʻlayotgan bosimlar va hokazolar bilan bogʻliq soʻnggi voqealarni hisobga olsak, buning sodir boʻlishi dargumon. Bundan tashqari, men buning aksi boʻlishini — mustaqil ishtirokchilar (OAV, NNT, blogerlar va h.k.) uchun imkoniyatlarni yanada cheklaydigan qandaydir chora-tadbirlar eʼlon qilinishini ham istisno etmayman.