Tarqalishga buyruq berildi

Tarqoqlashishga buyruq berildi

Rossiya prezidentining oʻtgan haftada hukumat aʼzolari bilan oʻtkazgan yigʻilishida Vladimir Putin yirik davlat kompaniyalarining bosh ofislarini Rossiya Federatsiyasi hududlariga koʻchirish mavzusini koʻtardi.

Iqtisodiy rivojlanish vazirligi rahbari Reshetnikovning maʼlum qilishicha, hozirda sakkizta yirik davlat xoldingi — «RJD», «Aeroflot», «Pochta Rossii», «Transneft», «Rosseti», «Rosneft», «Inter RAO», «Zarubejneft» koʻchib oʻtish masalasini koʻrib chiqmoqda. Gap, xususan, ushbu tuzilmalarga kiruvchi va ularda 270 ming kishi mehnat qilayotgan 250 ga yaqin Moskva kompaniyalari haqida ham bormoqda.

Hukumatning relokatsiya roʻyxatiga Moskvadagi shtati ikki ming xodimdan ortiq boʻlgan va mamlakat mudofaa-sanoat majmuasiga tegishli boʻlmagan tashkilotlar kiritildi. Reshetnikovning soʻzlariga koʻra, bunday koʻchish juda istalmagan holat, chunki «ular obʼyektiv ravishda boshqa vazifalar bilan band» va «ularning ish maromini buzish xavfli».

Rossiya prezidenti nima uchun aynan hozir bu masalani yana maxsus koʻtarganini tushunish qiziq.

Putinning ushbu mavzudagi taqvim boʻyicha oxirgi topshirigʻi shu yilning iyun oyida boʻlib oʻtgan Sankt-Peterburg iqtisodiy forumi yakunlari boʻyicha berilgan edi. Oʻshanda «Moskva shahridan Rossiya Federatsiyasining boshqa subʼyektlariga koʻchirilayotgan davlat korporatsiyalari va davlat ishtirokidagi kompaniyalar xodimlarining soni va umumiy ulushi toʻgʻrisidagi maʼlumotlarni taqdim etish», shuningdek, bunday koʻchirishning aniq muddatlarini belgilash talab qilingan edi. Ijro muddati — 2026 yil 30 sentyabr, yaʼni jarayon jadval boʻyicha ketmoqda.

Bugungi kunda koʻplab kompaniyalar alohida boʻlinma va xizmatlarni koʻchirish bosqichida turibdi, baʼzilari esa koʻchib oʻtishni yakunlab boʻldi. Masalan, Birlashgan kemasozlik korporatsiyasi bosh ofisini 2021 yilda Sankt-Peterburgga koʻchirdi, «Gazprom» u yerga koʻchib oʻtishni 2024 yilda yakunladi, «Rusgidro» — 2025 yilda Krasnoyarskka, PSB banki — 2025 yilda Yaroslavlga koʻchib oʻtdi.

Loyihaning asosiy vazifasi — hududlar iqtisodiyotini qoʻllab-quvvatlash: yangi oʻsish nuqtalari, ish oʻrinlari, mahalliy byudjetlarga qoʻshimcha soliq tushumlari.

Mutaxassislarning baholashicha, bugungi kunda Moskvada yirik kompaniyalar bosh ofislarining haddan tashqari toʻplanishi kuzatilmoqda, bu esa jiddiy nomutanosiblikni keltirib chiqarmoqda: amalda, masalan, Sibirda, Uzoq Sharqda yoki Arktikada, hatto butun mamlakat boʻylab ishlaydigan kompaniyalar faoliyatidan olinadigan soliqlarning salmoqli qismi poytaxtda qolmoqda. Boshqacha aytganda, «katta koʻchish» hududlarning rivojlanish darajasi va odamlar hayoti sifatidagi koʻpincha juda jiddiy boʻlgan tafovutni sezilarli darajada qisqartirishga qodir.

Lekin bu ham asosiysi emas.

Davlat korporatsiyalarini butun Rossiya boʻylab yupqa qatlam bilan «yoyish» birinchi navbatda hududlarning ofati boʻlgan — chekka joylardan aql-idrok, isteʼdodlar va malakali ishchi kuchini supurib olib ketuvchi «Moskva changyutgichi»ni yoʻqotadi. Yaʼni, hududlar qudratli iqtisodiy turtkidan tashqari, poytaxtga ketmasdan oʻzlarini namoyon qilish imkonini beruvchi ijtimoiy liftlarga ega boʻladi. Avgust oyida, Buryatiyaga amaliy tashrifi chogʻida Vladimir Putin hududlarning depopulyatsiyasiga (aholi kamayishiga) yoʻl qoʻyib boʻlmasligi haqida gapirgan va hududlarda aholini saqlab qolish uchun qulay hayot sharoitlarini yaratishga chaqirgan edi. Binobarin, davlat kompaniyalarini koʻchirish loyihasi juda jiddiy ijtimoiy ahamiyatga ham ega.

Iqtisodiyot haqida gapiradigan boʻlsak, masalan, birgina «Gazprom» bosh qarorgohining Sankt-Peterburgga koʻchirilishi hudud byudjetini 20 foizdan koʻproqqa oshirdi. Ayrim hisob-kitoblarga koʻra, 15 ta yirik davlat kompaniyasining koʻchib oʻtishi hududiy byudjetlarga yiliga qoʻshimcha 250-300 milliard rubl olib kelishi mumkin, bu esa qabul qiluvchi hududlar oʻz daromadlarining oʻrtacha 12-18 foizini tashkil etadi, shuningdek, 50-70 ming toʻgʻridan-toʻgʻri va turdosh sohalarda 200 minggacha ish oʻrinlarini yaratadi.

Oʻz vatanimizda, maʼlumki, paygʻambarlar doim yetishmasligi sababli, xotirjamlik uchun xorij tajribasiga — xususan, markaziy hukumat shtatining bir qismini Londondan Birlashgan Qirollikning boshqa hududlariga koʻchirish boʻyicha Britaniyaning Places for Growth dasturiga murojaat qilish mumkin. U 2022 yilda ishga tushirilgan. Asosiy maqsad — 2030 yilgacha davlat xizmatlarining 22 ming ish oʻrnini Londondan hududlarga koʻchirish. Parallel vazifa — 2030 yilgacha Londondan tashqarida barcha (!) rahbarlik lavozimidagi britan davlat xizmatchilarining 50 foizini joylashtirish. Natija: 2024 yilning II choragi holatiga koʻra, Londondan toʻliq bandlikdagi 23 249 ta pozitsiya koʻchirildi, koʻchishdan koʻrilgan iqtisodiy foyda esa xarajatlardan 3,9 baravar oshib ketdi.

Shunga oʻxshash loyihalar Janubiy Koreyada ham — 2012-2019 yillarda davlat muassasalarini Seul poytaxt mintaqasidan provintsiyalarga koʻchirish, — shuningdek, Yaponiyada, 2015-2023 yillarda «hududiy qayta tiklanish» siyosati doirasida davlat organlari va muassasalari Tokiodan prefekturalarga koʻchirilganda amalga oshirilgan. Ikkala holatda ham koʻchib oʻtish «mahalliy byudjet, bandlik va innovatsion samara» bergani aniqlangan.

Rossiya prezidentining hukumat aʼzolari bilan uchrashuvida bu dalil yangramagan boʻlsa-da, yirik davlat kompaniyalarini turli hududlarga koʻchirishning yana bir muhim samarasi bor — bu mudofaa samarasidir.

Ukraina dronlarining Rossiya ichkarisiga bergan zarbalarini sharhlar ekan, gʻarblik tahlilchilar aniqlangan zaifliklarni mamlakatning «gipermarkazlashuvi» bilan toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻlamoqdalar. Bu haqda shu yilning iyul oyida Britaniyaning Toni Bler instituti maʼruza qilgan edi, shundan soʻng Gʻarb hukumatlariga bundan buyon «infratuzilma himoyasi, institutsional barqarorlik va energetik uzluksizlikni harbiy istisnolar emas, balki xavfsizlikning doimiy funktsiyalari sifatida koʻrib chiqish» tavsiya etildi. Qizigʻi shundaki, AQShda allaqachon FEMA (Amerika FVV) tomonidan «federal ijroiya hokimiyati faoliyatining uzluksizligi va barqarorligini taʼminlash» uchun ishlab chiqilgan Federal Continuity Directives tizimi amal qilmoqda, unda asosiy bandlardan biri «xodimlar, funktsiyalar, obʼyektlar va resurslarni turli jismoniy lokatsiyalar oʻrtasida taqsimlagan holda geografik tarqoqlashtirish» hisoblanadi.

Rossiya raqiblarida uzoq masofaga zarba beruvchi vositalarning faol rivojlanishini hisobga olgan holda, Rossiyaning muhim boshqaruv va iqtisodiyot tugunlarini geografik jihatdan tarqoqlashtirish — bu shunchaki oqilona ehtiyotkorlik emas, balki bizga bir vaqtning oʻzida kritik zarar yetkazish vazifasini sezilarli darajada qiyinlashtiradigan yaqqol qadamdir.

Ogohlantirilgan — qurollangandir.

P.S. Eslatib oʻtish joizki, 90-yillarda Oʻzbekiston rahbariyatida ham respublika poytaxtini Toshkentdan Samarqandga koʻchirish gʻoyasi muhokama qilingan edi.