Tardidanuvchi mavjudotmizmi yoki hokimiyat manbaimi?
Sizga yozishimga Toshkentning Mirzo Ulugʻbek tumanidagi mahallalardan birida deraza panjaralarining olib tashlanishi bilan bogʻliq voqea turtki boʻldi. Mening nazarimda, bu hokimiyatga ega boʻlganlar mamlakatimizda fuqarolarni umuman kim oʻrnida koʻrishi haqida yana bir bor oʻylab koʻrishga sababdir
Biz titrayotgan jonzotmizmi yoki hokimiyat manbaimi?
Ushbu matnga Toshkentning Mirzo Ulugʻbek tumanidagi mahallalardan birida deraza panjaralarining olib tashlanishi bilan bogʻliq voqea sabab boʻldi. Nazarimda, bu hokimiyatga ega boʻlganlar mamlakatimizda fuqarolarni umuman kim deb bilishi haqida yana bir bor oʻylab koʻrishga bahonadir. 12 oktyabr kuni eʼlon qilingan xabardan koʻrinishicha, aholi ularning deraza panjaralari olib tashlanayotganini aytgan, shundan soʻng ishlar toʻxtatilgan, poytaxt hokimligi esa masʼul shaxslarning harakatlari qonuniyligi tekshirilayotganini maʼlum qilgan.
Shahar maʼmuriyati demontaj tashabbuskori oʻzi emasligini va bunday harakatlarga qarshi ekanini, aholi xavfsizligi, ularning huquqlariga rioya qilinishi va mulkining daxlsizligi goʻyoki ustuvor vazifa boʻlib qolayotganini taʼkidlashga shoshildi.
Lekin nega bizda koʻpincha avval kimningdir derazalari, uylari, mulki va odatiy turmush tarzi nomaʼlum boshliqlarning farmoyishlari obʼyektiga aylanadi-da, keyin, odamlar norozi boʻlgachgina, amaldorlar qonunni, fuqarolarning huquqlarini va vaziyatni oʻrganib chiqish zarurligini eslab qolishadi? Nega inson avval oʻzboshimchalikka duch kelishi, keyin esa oʻz uyida yashashga, oʻz mulkini tasarruf etishga va oʻziga qanday xavfsizlik choralari kerakligini mustaqil hal qilishga haqli ekanini isbotlashi kerak?
Agar toʻsatdan amaldorlarning shahar hududi qanday koʻrinishda boʻlishi kerakligi haqidagi tasavvurlariga zid kelib qolsa, oddiy odamlarning manfaatlari oxirgi oʻringa tushib qolishi birinchi marta kuzatilayotgani yoʻqligi ayniqsa tashvishlidir. Koʻpchilik toshkentliklar «prezident trassasi» deb ataladigan yoʻl boʻyida joylashgan koʻp qavatli uylardagi xonadonlar balkoni bilan bogʻliq voqeani eslashadi. Balkonlar davlat birinchi shaxsining xavfsizligini taʼminlash bahonasida kesib tashlangan edi.
Keng jamoatchilik aks-sadosi yuz bermadi. Odamlar norozi boʻlishdi, sodir boʻlgan voqeani oʻzaro muhokama qilishdi, ammo hokimiyatni fuqarolarga jiddiy quloq solishga majbur qiladigan ommaviy norozilik yuzaga kelmadi. Koʻpchilik ochiqchasiga rozi boʻlmaslikning oqibatlaridan qoʻrqib, oshkora norozilik ularning oʻziga qarshi qatagʻonlarga aylanishidan xavfsiradi. Ular bugun ham qoʻrqishadi.
Balki kechagidan ham koʻproqdir. Inson oʻz huquqlarini qanday himoya qilish haqida emas, balki shikoyat yoki chiqishdan soʻng uning ortidan kelish-kelmasligi haqida oldindan oʻylasa, tolaqonli fuqarolik jamiyati haqida gapirish qiyin. Yomon aylana shunday shakllanadi: amaldorlar fuqarolar sukut saqlashni afzal koʻrishiga koʻnikadi, fuqarolar amaldorlar bilan tortishish xavfli yoki befoyda degan fikrga koʻnikadi, davlat apparati esa uyatsizlarcha va oʻziga ishonch bilan harakat qilish imkoniyatiga ega boʻladi.
Menga soʻnggi oltmish yil ichida aholi va hokimiyat oʻrtasidagi munosabatlar sezilarli darajada yomonlashgandek tuyuladi. Gap har bir alohida fuqaroning har kuni davlat organlari bilan mojaroga kirishishida emas, balki toʻplanib qolgan tuygʻu haqida bormoqda: qarorlar qayerdadir yuqorida qabul qilinadi, ular uchun badalni esa hech kim soʻramaganlar toʻlashiga toʻgʻri keladi. Insondan sabr-toqat, tushunish va moslashishga tayyorlik talab qilinadi, amaldordan esa koʻpincha vaziyat nazoratga olingani haqidagi rasmiy bayonotning oʻzi kifoya qiladi. Shu bilan birga, vaziyatni oʻrganib chiqish vaʼdasi fuqaroning aniq javob olishini, aybdorlar jazolanishini va bunday holat boshqa takrorlanmasligini anglatmaydi.
Aynan shuning uchun men «Xalq davlat idoralariga emas, davlat idoralari xalqimizga xizmat qilishi kerak» degan shiorga hech qachon ishonmaganman, uni populistik va hokimiyatning haqiqiy niyatlariga mos kelmaydigan deb hisoblaganman. Va hokimiyatning harakatlari ushbu ishonchsizlikni muntazam ravishda tasdiqlab kelmoqda. Bu kabi hodisalar rahbariyati muntazam ravishda islohotlar, ochiqlik, inson qadr-qimmatini himoya qilish va aholi manfaatlariga xizmat qiladigan davlat barpo etish haqida gapiradigan mamlakatda yuz berayotgani ayniqsa achinarlidir.
Demokratiya aytilgan toʻgʻri soʻzlar soni bilan ham, rasmiy bayonotlarning qanchalik zamonaviy koʻrinishi bilan ham emas, balki xalq farovonligi yoʻlidagi amaliy ishlar bilan oʻlchanishini eslatib oʻtish ortiqcha emas. Hokimiyat nihoyat bir oddiy narsani tushunib yetishi kerak: xalq uning qulayligi uchun mavjud emas, u hokimiyatning malayi va, albatta, quli emas. Aks holda, demokratiyalashtirish haqidagi har qanday bayonotlar oʻzgarishlar vaʼdasi kabi emas, balki real hayot eʼlon qilingan tamoyillardan qanchalik uzoqlashib ketganini eslatishdek yangraydi.
Koʻngildan shunday savol oʻtadi: biz titrayotgan jonzotmizmi yoki hokimiyat manbaimi?