Sekinlashtirilgan harakatdagi mina: Rogʻun GESi Markaziy Osiyoga nima bilan tahdid solmoqda?
22 oktyabr kuni Tojikistonda qurilayotgan Rogʻun GESida jiddiy hodisa yuz berdi. Vaxsh daryosining oʻng sohilida toʻsatdan suv, qum va shagʻal aralashgan kuchli loy-tosh oqimi sodir boʻldi. Bagʻrda boʻlgan ishchilar soʻnggi soniyalarda yaqinlashib kelayotgan massadan qochib qutulishga ulgurdilar.
Sekin harakat qiluvchi mina: Rogʻun GES Markaziy Osiyoga nima bilan tahdid solmoqda?
Rasmiy talqinga koʻra, hodisaga tsementlash ishlari vaqtida texnik suv rezervuarining yorilishi sabab boʻlgan. Hokimiyat organlari jiddiy jabrlanganlar yoʻqligini taʼkidlamoqda. Biroq Radio Ozodi guvohlarga tayanib yozishicha, hodisa oqibatida beshdan ortiq ishchi jarohat olgan.
FAVQULODDA HODISALAR XRONIKASI VA DARYONING PASKI OQIMI UCHUN IKKI STSENARIY
Rogʻun GES qurilishidagi hodisalar statistikasi jiddiy xavotir uygʻotmoqda. 2024 yilda ogʻir platformaning qulashi oqibatida uch nafar ishchi halok boʻldi, yana biri jarohat oldi. 2025 yilda rasman sakkizta baxtsiz hodisa qayd etildi. 2026 yilning birinchi yarmida esa obʼyektda uch nafar xorijiy mutaxassis — ikki nafar Xitoy va bir nafar Eron fuqarosi halok boʻldi.
Oktyabr oyidagi yangi hodisa mintaqadagi eng yirik gidroenergetika loyihasi qurilishi xavfsizligi masalasini yana kun tartibiga qoʻydi. Ammo xavf-xatarlar maydonchaning oʻzidan juda uzoqqa chiqib ketishi mumkin. Bugungi sonmizda Rogʻun toʻgʻoni bilan bogʻliq mumkin boʻlgan ikkita halokatli stsenariy va ularning Oʻzbekiston, Afgʻoniston hamda Turkmaniston uchun oqibatlarini tahlil qilamiz.
Birinchi stsenariy: Toʻgʻonning yorilishi
Rogʻun GES dunyodagi eng baland toʻgʻon — 335 metr, hajmi 13 kub kilometrdan ortiq boʻlgan suv ombori bilan loyihalashtirilmoqda. Uning ehtimoliy vayron boʻlishi keng koʻlamli suv toshqinini keltirib chiqarishi mumkin, uning oqibatlari Tojikiston, Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Turkmanistonga taʼsir qiladi.
Toʻgʻon yorilgan stsenariyda suv Vaxsh oʻzani boʻylab pastga otilib, quyida joylashgan gidrouzellar va infratuzilmaga zarar yetkazishi mumkin boʻlgan kuchli oqimni hosil qiladi. Vaxshning Pyandj bilan qoʻshilishi va Amudaryoning hosil boʻlishidan soʻng Oʻzbekiston va Afgʻonistonning chegara hududlari, jumladan Surxondaryo viloyati, Termiz va Afgʻonistonning shimoliy viloyatlari xavf ostida qoladi.
Soʻng oqibatlar Turkmanistonga, shuningdek Buxoro, Navoiy, Xorazm viloyatlari va Qoraqalpogʻistonga tarqalishi mumkin. Asosiy xavf-xatarlar qatorida aholi punktlarini suv bosishi, koʻpriklar, yoʻllar, elektr uzatish tarmoqlari, gaz quvurlari va irrigatsiya tizimlarining vayron boʻlishi bor.
Inson qurbonlari va iqtisodiy zarardan tashqari, bunday ofat keng koʻlamli ekologik inqirozni keltirib chiqarishi mumkin: ichimlik suvining ifloslanishi, qishloq xoʻjaligi yerlarining yoʻq qilinishi va yuqumli kasalliklarning tarqalishi. Shu bilan birga, mumkin boʻlgan suv bosishning haqiqiy miqyosi va toʻgʻon vayron boʻlishining oqibatlari alohida muhandislik hisob-kitoblari va modellashtirishni talab qiladi.