Samolyot derazalarining oʻta murakkab muhandisligi
Ishlab chiqarilishi tobora murakkablashib borayotgan samolyot derazalarini tayyorlash texnologiyasiga ega kompaniyalar juda kamchilikni tashkil etadi.
**Samolyot oynalarini ishlab chiqarishning oʻta murakkab muhandisligi**
Los-Anjeles janubida sanoat favqulodda vaziyati yuzaga keldi.
May oyi oxirida 7000 gallondan (taxminan 26 500 litr) ortiq zaharli modda saqlanadigan kimyoviy rezervuar tez qiziy boshladi. Rezervuar aviatsiya detallari, jumladan, samolyot oynalari yetkazib beruvchi GKN Aerospace kompaniyasiga tegishli edi.
Yaltiroq metall idish ichidagi harorat koʻtarilar ekan, ishchilar jiddiy muammo yuzaga kelganini tushunishdi. Rezervuar portlab ketishi va atrofdagi mahallalarga plastik ishlab chiqarishda qoʻllaniladigan, teri va oʻpkani zararlashi mumkin boʻlgan metilmetakrilat (MMA) birikmasini sochib yuborishi mumkin edi.
Rezervuar ichidagi harorat 100°F (38°C) ga yetdi — va ehtimol undan ham yuqoriroq boʻlgan, chunki 100°F ichkaridagi harorat oʻlchagich koʻrsata oladigan eng yuqori daraja edi.
50 000 dan ortiq Garden Grouv aholisi evakuatsiya qilindi va oʻt oʻchirish guruhlari haroratni pasaytirish uchun rezervuarga suv sepa boshladi. Mahalliy oʻt oʻchirish xizmati boshligʻining soʻzlariga koʻra, bir bosqichda idish «haqiqatan ham shishib ketgan».
Xayriyatki, portlash yuz bermadi. Bir necha oy oʻtgach, avgust oyida GKN va mahalliy rasmiylar hodisa paytida evakuatsiya qilingan aholiga tovon toʻlash uchun 100 million dollarlik (£74 million) dasturni eʼlon qilishdi. Ammo ushbu hududda toʻxtatib qoʻyilgan samolyot oynalari ishlab chiqarish hali ham toʻliq tiklangani yoʻq.
Bu uzilish samolyotsozlik sohasida kichik toʻlqinlanishni keltirib chiqardi, chunki GKN butun dunyo boʻylab samolyotlar uchun yuqori muhandislik va xavfsizlik jihatidan oʻta muhim boʻlgan oynalarni ishlab chiqaradigan hayratlanarli darajada kam sonli kompaniyalardan biridir.
Uning Buyuk Britaniyadagi bosh kompaniyasi Melrose Industries kompaniyasining ommaviy bayonotlariga koʻra, GKN’ning Garden Grouvdagi zavodida ishlab chiqarish hali ham odatiy quvvatning taxminan 50 foizi bilan cheklangan. Maqsad — 28 sentyabrgacha ishlab chiqarishni toʻliq tiklash. GKN BBC’ga intervyu berishni rad etdi.
«Ular oʻta muhim oynalarni yetkazib beruvchi sanoqli — haqiqatan ham barmoq bilan sanarli — kompaniyalardan biridir», deydi aviatsiya sohasi tahlilchisi Marisa Garsiya. «Aviatsiyada taʼminot zanjirining zaif nuqtalaridan biri shundaki, sizda biror ishni bajarishga qodir juda kam sonli kompaniyalar bor va biror narsa notoʻgʻri ketsa, bu butun tizimni izdan chiqaradi».
Boeing kompaniyasi BBC’ga «har qanday potentsial taʼsirni yumshatish choralarini koʻrayotganini» maʼlum qilib, ishlab chiqarishdagi taqchillikni «butun sohaga tegishli» muammo deb atadi.
«Biz yetkazib beruvchimizni qoʻllab-quvvatlayapmiz», deya qoʻshimcha qildi kompaniya vakili. Airbus vakilasi esa: «Biz vaziyatni diqqat bilan kuzatib boryapmiz va normal holatga qaytish borasida ijobiy siljishlarni koʻryapmiz», dedi.
Bu aviakompaniyalar «yangi samolyotlarni yetarlicha tez ololmayotgan» bir paytda yuz bermoqda, deydi AeroDynamic Advisory konsalting kompaniyasidan Mayk Stengel. «Ular samolyotlardan uzoqroq muddat foydalanishga majbur boʻlishmoqda».
Samolyot oynalarini faqat bir nechta kompaniya ishlab chiqarsa-da, yangi raqobatchilarning bozorga kirishi qiyin, chunki bu soha juda qattiq tartibga solinadi, deya qoʻshimcha qiladi Stengel. «Yangi yetkazib beruvchiga oʻtish uchun vaqt kerak boʻlishi mumkin».
Bu samolyot ishlab chiqaruvchilar va ular turli detallar boʻyicha qaram boʻlgan kompaniyalar oʻrtasida «muvozanat saqlash oʻyini»ni yuzaga keltiradi, deydi Stengel.
Samolyot oynasini ishlab chiqarish jarayoni qanday kechishini bilish uchun men Frantsiyaning Saint-Gobain Aerospace kompaniyasi bosh menejeri Jan-Erik Vermont bilan suhbatlashdim.
«Biz asosan tijorat samolyotlari, mintaqaviy samolyotlar va vertolyotlarga eʼtibor qaratamiz», deydi u. Biroq, Vermont oʻz kompaniyasi samolyot oynalari — yoki sohada aytilishicha, «shaffof detallar» bozorining qancha ulushiga egalik qilishini aytishni rad etdi.
Yoʻlovchilar oʻrindiqlari yonidagi ovalsimon kabina oynalari odatda plastik asosidagi materiallardan tayyorlanadi, deydi Vermont. «Siz akril varagʻidan boshlaysiz», deb tushuntiradi u. «Keyin uni kerakli oʻlchamda kesib, shakl berasiz».
Saint-Gobain vakili BBC’ga kompaniya GKN kabi MMA moddasini saqlamasligi yoki qayta ishlamasligini, balki tayyor polimerlangan MMA yoki akril varaqlarini sotib olishini tasdiqladi.
Samolyot ishlab chiqaruvchilar tobora kattaroq kabina oynalariga buyurtma berishmoqda, deydi Vermont, toki yoʻlovchilar tashqarini kengroq kuzata olsinlar. Bu oʻziga xos jozibador xususiyatdir, ammo bu kattaroq oynalarning kichikroqlari kabi chidamli ekanligini aniqlash uchun qoʻshimcha sinovlarni talab qiladi.
Saint-Gobain oʻz oynalarini samolyot yuqori balandlikda uchganda odatda duch keladiganidan bir necha barobar koʻproq bosimga duchor qilish orqali sinovdan oʻtkazadi.
Ushbu akril kabina oynalari odatda ikki qatlamdan iborat boʻladi va Saint-Gobain ushbu qatlamlardan biri shikastlangan taqdirda ham oyna butun qolishini tekshirish uchun sinovlar oʻtkazadi.
Uchuvchilar kabinasi (kokpit) oynalari esa, Vermontning soʻzlariga koʻra, «butunlay boshqacha».
Ular odatda kaliy qoʻshish orqali kimyoviy jihatdan mustahkamlangan shishadan tayyorlanadi. Bu kichikroq natriy ionlarini kattaroq kaliy ionlari bilan almashtirishni anglatadi, bu shishaning molekulyar tuzilishini toʻldirishga yordam beradi va ishlab chiqarish jarayonida sovishi bilan uni oʻta mustahkam, zich shakllangan materialga aylantiradi.
Baʼzi eng yangi samolyotlarning uchuvchilar kabinasi oynalari egilgan shaklga ega boʻlib, bu samolyotning aerodinamikasini yaxshilashga va yoqilgʻi tejamkorligini oshirishga yordam beradi. Ammo egilgan kokpit oynalarini ishlab chiqarish qiyin — hatto eng kichik buzilish yoki nuqson ham uchuvchiga yaqqol koʻrinib turadi.
Tayyor mahsulotda bunday nuqsonlar qolmasligini taʼminlash uchun sifat nazorati tekshiruvlaridan foydalaniladi.
Barcha samolyot oynalari zarbalarga bardosh berishi kerak, ammo samolyotning old qismidagi kokpit oynalari ayniqsa qushlar bilan toʻqnashuv xavfiga duchor boʻladi, deydi Vermont: «Muammo qushning tezligida emas, muammo samolyotning tezligida».
Saint-Gobain oʻz oynalarini ushbu xavfga qarshi baholash uchun raqamli simulyatsiyalar va «katta qush zarbasini ifodalovchi jismoniy sinovlar»dan foydalanadi.
«Odatda, agar siz doʻl boʻronidan oʻtsangiz yoki yetarlicha katta qushga urilsangiz, tashqi qatlam yoriladi», deydi Vermont. «Kokpit oynasi aynan shuning uchun loyihalangan».
Garchi havoda favqulodda vaziyat eʼlon qilingan boʻlsa-da, samolyot xavfsiz qoʻndi. «Bunday holatlar boʻlishi mumkin», deydi Vermont, garchi u Saint-Gobain oynalari yaqin orada bunday hodisalarda ishtirok etmaganini qoʻshimcha qilsa-da.
«Siz ikki xil muhit bilan toʻqnashadigan yuza bilan ishlayapsiz», deydi Stengel. «Shuning uchun ham bular yuqori muhandislik talab qiladigan mahsulotlardir».