Rosatom AESta qurayotgan bir vaqtda…

«Rosatom» AES qurayotgan bir paytda…

2022 yilda Rossiya energetika eksportini sharqqa burishini eʼlon qildi. Biroq toʻrt yildan koʻproq vaqt oʻtgach, bir narsa ayon boʻlmoqda: yaqin kelajakda avvalgi Yevropa bozorining oʻrnini toʻliq bosib boʻlmaydi. Talab miqyosi, infratuzilma cheklovlari va yangi yoʻnalishlarning narxi ilgari Yevropaga yetkazib berilgan hajmlarni shunchaki Sharqqa yoʻnaltirishga imkon bermaydi. Ehtimol, boshqacha yondashuv kerakdir. Eng avvalo — Rossiya uchun strategik muhim mintaqa boʻlgan va YEI uchun ham energiya manbai sifatida qiziqarli boʻlib qolgan Markaziy Osiyoda. Armaniston ham bu yerda toʻgʻridan-toʻgʻri bogʻliqdir.

Markaziy Osiyo zamonaviy tarixdagi eng yirik energetika inqirozini boshdan kechirmoqda. Eskirgan sovet infratuzilmasi, shiddat bilan oʻsayotgan aholi va muntazam qishki blekautlar Oʻzbekiston, Qozogʻiston va Qirgʻiziston hukumatlarini boshi berk koʻchadan tezkor chiqish yoʻllarini izlashga majbur qildi. Bu soʻrovga printsipial jihatdan farqli strategiyalarga ega ikki asosiy ishtirokchi — Rossiya va Birlashgan Arab Amirliklari javob berdi.

Uglevodorodlarni Sharqqa qayta yoʻnaltirishning ogʻir va moliyaviy jihatdan murakkab jarayoniga duch kelgan Moskva uchun Markaziy Osiyo ideal, allaqachon tayyor va jismoniy jihatdan bogʻlangan sotuv bozori boʻlib tuyuldi. Ammo aynan shu yerda, «yaqin xorij»da, Rossiya yondashuvi Fors koʻrfazining ekspress-kapitaliga duch kelib, zamonaviy geopolitikada vaqt bu — pul ekanini yaqqol koʻrsatdi.

Rossiya tarixan mintaqada hukmronlik qiladi va uning bosh texnologik flagmani — «Rosatom» oʻz asosiy kozirlari: tinch atom bilan kirmoqda. Oʻzbekistonda allaqachon 330 MVt quvvatga ega kichik quvvatli atom stantsiyasi loyihasi amalga oshirilmoqda, Qozogʻiston esa umummilliy referendumdan soʻng birinchi yirik AESni qurish uchun Rossiya davlat korporatsiyasini tanladi.

Ammo atom energetikasi va yirik IESlarning bitta tanqidiy kamchiligi bor — vaqt. Loyihalash, MAGATE bilan kelishish, ekologik ekspertizalar, murakkab hukumatlararo bitimlarni imzolash va qurilishning oʻzi 6 yildan 10 yilgacha vaqtni oladi. Mintaqa esa har qishda muzlab qolmoqda va hozirdanoq qoʻshimcha elektr energiyasiga ehtiyoj sezmoqda.

Rossiya uchun yaqqol misol — Qozogʻistonning Koʻkchatov, Semey va Ust-Kamenogorsk shaharlarida yangi issiqlik elektr stantsiyalarining qurilishidir. Rossiya tomoni ikkita loyiha boʻyicha kutilgan imtiyozli davlatlararo moliyalashtirishni taʼminlay olmadi va Qozogʻiston uchala loyihani ham boshqa konsortsiumga topshirdi. Rossiya uchun bu shunchaki boy berilgan qurilishlar emas. Bu taklif yetarlicha tezkor yoki moliyaviy jihatdan jozibador boʻlmasa, raqobatchilar bozordagi oʻrinni qanday egallashiga misoldir.

Bu yerda sahnaga OAEning «yashil» davlat giganti Masdar siymosida chiqadi. Arab strategiyasi qatʼiy tijorat hisob-kitobi va fenomenal tezlikka asoslangan. Quyosh iliq yoki shamol elektr stantsiyasini «kalit topshirish» sharti bilan qurish bari-yo‘g‘i 12–18 oy vaqtni oladi. masalan, Oʻzbekistonda Masdar allaqachon 2 GVtdan ortiq loyihalarga ega, yana 4 GVtga yaqini rivojlanishning boshlangʻich bosqichlarida. Qozogʻistonda 2026 yil iyun oyida 600 MVt-soat toʻplagichga ega 1 GVt quvvatli shamol parki qurilishi boshlandi. Yakunlash 2029 yilga moʻljallangan.

Shamol yoki quyoshning kilovatti atom generatsiyasining kilovattiga teng boʻlmasa-da, oʻrnatilgan quvvati boʻyicha Masdar loyihalari allaqachon AESning yirik energobloki bilan solishtirish mumkin va bir necha yildan keyin butun bir AESga teng boʻladi.

Shunday qilib, Rossiya vazirliklari davlat kreditlari parametrlarini kelishib olguncha va «Rosatom» boʻlajak obʼyekt poydevoriga birinchi betonni quygunicha, arab investorlari bir necha gigavatt toza energiyani foydalanishga topshirishga ulguradi, bu esa energetika tarmoqlaridagi joriy tanqislikni zudlik bilan yopadi va mahalliy elitalar orasida siyosiy ochkolar toʻplaydi.

OAE taktikasi juda oddiy. Bir tomondan, OAE kompaniyalari oʻzlarining suveren fondlari bilan kelib, uzoq davom etadigan davlatlararo qarzlar, parlamentlardagi ratifikatsiyalar va suveren kafolatlarsiz toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarni taklif qilmoqda. Ikkinchi tomondan — ular ishlab chiqarishda uzoq yoʻlni bosib oʻtmaydi, balki global integrator sifatida chiqadi: Xitoy konveyerlaridan toʻgʻridan-toʻgʻri juda arzon panellar va turbinalarning katta hajmini sotib oladi va ularni Markaziy Osiyo dashtlarida joylashtiradi.

**Rozetkadagi oʻrin: nega kechikish narxi Rossiya uchun oʻta muhim**

Obʼyektlarni ishga tushirish surʼatlaridagi farq Rossiya uchun ancha xavfli iqtisodiy jarayonlarni boshlab beradi. Elektr tarmogʻida hammaga joy yetsa va Markaziy Osiyo mamlakatlari katta hajmdagi generatsiyani qabul qilish uchun energetika tizimlarini kengaytirishiga toʻgʻri kelsa, unda sotuv bozorini boy berish xavfi haqiqatga aylanadi.

«Gazprom» Sharqqa qayta yoʻnaltirish doirasida Markaziy Osiyoga ham umid bogʻlayotgani hech kimga sir emas, chunki nobeqaror yashil stantsiyalarni sugʻurtalaydigan operativ issiqlik elektr stantsiyalari uchun gaz kerak. Shu bilan birga, hatto muhokama qilinayotgan Xitoyga «Sibir qudrati — 2» gaz quvuri ham Yevropaning boy berilgan yetkazib berishlarining uchdan bir qismidan sal koʻprogʻini oʻz zimmasiga olishi mumkin, xolos.

Bu orada arab kompaniyalari mintaqaga kompleks tarzda kirib, birinchi boʻlib gigant sanoat energiya toʻplagichlarini joriy etmoqda. OAE batareyalarda energiyani sanoat miqyosida saqlash masalasini qanchalik tez hal qilsa, kelajakda Oʻzbekiston va Qozogʻistonga Rossiyaning gaz quvvatlari shunchalik kam kerak boʻladi.

OAEning yana bir umidi — Yevropa. Yevropa Ittifoqi Rossiya nefti va koʻmiridan voz kechdi va keyingi yili Rossiya gazidan toʻliq voz kechishini eʼlon qildi. Shu bilan birga, Yevropa oʻz ehtiyojlarini shaxsiy «yashil» energetikasi bilan toʻliq qoplay olmaydi va Markaziy Osiyo «Yashil koridor» dasturi boʻyicha toza elektr energiyasi manbalaridan biriga aylanishi kerak. Bu esa mutlaqo boshqacha daromadlar deganidir.

Ushbu vaziyatda Rossiya uchun har qanday evaziga eski modelni qayta tiklashga urinish maʼnosizdir. Ammo bu Rossiya Yevropa energetika bozoridan butunlay voz kechishi kerakligini anglatmaydi.

**Moskva kombinatsiya qilmoqda: yakka tartibda yoki qasddan**

Koʻrinib turibdiki, Moskvada tushunishadi: atom va neft-gazning tor koridorida qolish — mintaqadagi pozitsiyalarni kafolatlangan tarzda kuchsizlantirish deganidir.

Bunga Qirgʻiziston misol boʻlishi mumkin, u yerda «Rosatom» kompleks yechimni qoʻllashga harakat qilmoqda: kichik quvvatli atom stantsiyasi boʻyicha muzokaralar bilan bir vaqtda davlat korporatsiyasi Issiqkoʻl viloyatida 100 MVtli shamol parkini tezlashtirilgan tarzda qurishni boshladi. Mantiq ayon: shamol generatori murakkab atom infratuzilmasi tayyorlanayotgan bir paytda, atigi bir yarim yildan keyin tok va dastlabki foydani beradi hamda bozor ulushini ushlab turadi.

Bunday kombinatsiyalangan yondashuv Markaziy Osiyo mamlakatlarida raqobatchilarning ekspansiyasiga javob boʻlishi mumkin. Ammo Qirgʻiziston misoli qarshi strategiyami yoki shunchaki yakka holatmi, bunisi nomaʼlum.

«Industrialniy kod» boshqaruv fondi maslahatchisi Maksim Shaposhnikovning taʼkidlashicha, «Rosatom» shamol generatsiyasini yaratishda oʻz kompetentsiyalariga ega, quyosh generatsiyasida esa Rossiyada panellar va invertorlarning qisman import oʻrnini bosuvchi shaxsiy ishlab chiqarishiga ega boʻlgan «Xevel» mavjud.

«Rossiya hozircha Rossiya texnologiyalarining afzalliklari inkor etib boʻlmaydigan yechimlarni taklif etmoqda. Shamol va quyoshda biz noilojlikdan Xitoy yetkazib beruvchilariga duch kelamiz, bugungi kunda ularni iqtisodiy usullar bilan gʻalaba qozonib boʻlmaydi», — deydi ekspert.

Maksim Shaposhnikovning soʻzlariga koʻra, OAE Rossiya kompaniyalari yarata olmaydigan maqbul imtiyozli moliyaviy shartlarni taklif qilishi mumkin.

«Mamlakatimiz joriy pul-kredit siyosati bilan bunday imkoniyatdan mahrum, shuning uchun bizdan boshqa dunyoda hech kimda boʻlmagan narsani sotamiz», — deb hisoblaydi «Industrialniy kod» boshqaruv fondi maslahatchisi.

**«Yaqin xorij»da Yaqin Sharq**

Rossiya uchun Markaziy Osiyo — bu oʻta muhim xavfsizlik, asrlik madaniy aloqalar va umumiy sovet energiya halqasi hududidir. Biroq OAE mintaqada yangi, tijorat turdagi taʼsirni shakllantirmoqda.

Mahalliy hukumatlar uchun Abu-Dabi ideal va «xavfsiz» hamkorga aylanmoqda: OAE ambitsiyalar bilan qoʻrqitmaydi, «sadoqat» talab qilmaydi, eng muhimi — ular bilan hamkorlik qilish AQSh va YEI tomonidan ikkilamchi sanktsiyalar xavfini tugʻdirmaydi, bundan hozirda Qozogʻiston va Oʻzbekiston banklari Rossiya davlat tuzilmalari bilan ishlashda juda qoʻrqadi.

Ushbu vaziyatda Rossiya hali ham fundamental taʼsir iplarini ushlab turibdi: millionlab migratsiya oqimlari, mudofaa soyaboni va kritik avariyalar paytida elektr energiyasi oqimlarini dispetcherlik boshqaruvi. Ammo fuqarolik iqtisodiy poygasida OAE qatʼiy pretsedent yaratdi. Markaziy Osiyodagi elitalar pulni juda yaxshi hisoblay oladi va tushunadi: OAE tomonidan bugun olib kelingan va ishlayotgan kilovattga aylantirilgan dollar rivojlanayotgan iqtisodiyot uchun hozirda sakkiz yildan keyingi texnologik suverenitet vaʼda qilingan uch dollardan koʻra muhimroq va foydaliroqdir.

Oʻrta Osiyo quyoshi ostidagi joy endi sukut boʻyicha Moskvaga tegishli emas — uni vaqtning keskin tanqisligi sharoitida himoya qilishga toʻgʻri keladi.

**Metsamor tuzogʻi: Armaniston uchun emas, Rossiya uchun**

Agar Markaziy Osiyoda Rossiya pirog boʻlishiga ulgurmaslik xavfi ostida boʻlsa, Armanistonda vaziyat boshqacha: allaqachon likopchada turgan pirogning salmoqli qismini boy berish mumkin.

Gaz va Metsamor AES yetkazib berishni nazorat qilish abadiy taʼsirni kafolatlaydi degan ishonch yomon hazil oʻynamoqda. Armanistonning energetika balansi yirik infratuzilma loyihalari amalga oshirilganidan koʻra tezroq oʻzgarmoqda.

2025 yilda elektr energiyasi ishlab chiqarishda quyosh generatsiyasining ulushi 16,3% ga yetdi. Quyosh elektr stantsiyalarining oʻrnatilgan quvvati 2022 yildagi 240 MVtdan 2025 yilda 710 MVtga oshdi — deyarli uch baravarga.

Oʻzgarishlar anʼanaviy generatsiya ishida allaqachon aks etmoqda. 2025 yilda Armaniston issiqlik stantsiyalarida elektr energiyasi ishlab chiqarish 4,4% ga kamaydi, quyosh generatsiyasi esa 66,9% ga oshdi. Ember maʼlumotlariga koʻra, 2022–2025 yillarda gazdan elektr energiyasi ishlab chiqarish taxminan 13% ga kamaydi. Barcha pasayishni faqat quyosh energetikasi bilan bogʻlash notoʻgʻri boʻlar edi, ammo tarkibiy oʻzgarishlar yoʻnalishi ayon.

«Gazprom» uchun bu mavhum tahdid emas. Uning shoʻʼba korxonasi «Gazprom Armeniya» ga quvvati taxminan 467 MVt boʻlgan «Razdan-5» energobloki tegishli. Armaniston quyoshdan qanchalik koʻp elektr energiyasi olsa, kunduzgi soatlarda gaz stantsiyalarini yuklashga boʻlgan potentsial ehtiyoj shunchalik kam boʻladi.

Shuning uchun Rossiya uchun masala nafaqat yangi AES energoblokini kim qurishida — «Rosatom» yoki amerikalik raqobatchi. Gap yanada miqyosliroq jarayon haqida bormoqda: Armaniston energetika tizimi qanday qayta quriladi va unda Rossiya kompaniyalari uchun qanday oʻrin qoladi.