**Qogʻoz chidaydi**
2026 yil sentyabr oxirida Qozogʻiston, Qirgʻiziston va Oʻzbekiston Qambarota GES-1 loyihasi boʻyicha muzokaralarning uchinchi raundini oʻtkazdi. Uchrashuvda kuzatuvchi sifatida Markaziy Osiyo davlatlari rasmiylaridan tashqari Jahon banki (JB) vakillari ham ishtirok etdi. Ushbu xalqaro tuzilmaning Markaziy Osiyodagi gidrotexnik obʼyektlarga qiziqishi uzoq muddatli vazifalar bilan izohlanadi.
Loyihaning tarixi uzoq boʻlib, u SSRI davriga borib taqaladi. Oʻsha paytda turli sabablarga koʻra uni amalga oshirish imkoni boʻlmagan edi. Postsovet davrida unga bir necha bor qaytildi, biroq ish joyidan siljimadi. Energetika masalalarini kelishishdan tashqari, mamlakatlardan suv muammolarining butun bir majmuasi boʻyicha umumiy pozitsiyani ishlab chiqish talab etilardi. Gap gidroelektr stantsiyasi tomonidan oqimni tartibga solish mexanizmini yaratish haqida borayotgan edi, bunga energetika va agrar sektorning rivojlanishi bogʻliq. Shunga qaramay, 2024 yil iyun oyida Qirgʻiziston, Qozogʻiston va Oʻzbekiston energetika vazirlari loyihani birgalikda amalga oshirish toʻgʻrisidagi bitimni imzoladilar. Hukumatlararo bitim boʻyicha muzokaralarning ikki raundi 2026 yilning mart-aprel oylarida Bishkek va Toshkentda boʻlib oʻtdi.
Qambarota GES-1 — Markaziy Osiyodagi yirik va strategik muhim loyihadir. Uni Qirgʻizistonda, Norin daryosida qurish rejalashtirilgan. Stantsiyaning oʻrnatilgan quvvati 1860 MVt, yillik oʻrtacha elektr energiyasi ishlab chiqarish hajmi esa 6 mlrd kVt-soatni tashkil etishi kerak. Qirgʻiziston Qozogʻiston va Oʻzbekiston bilan birgalikda Qambarota GES-1 qurilishi boʻyicha kompaniya tashkil etdi, bunda Bishkekka 34% ulush tegishli.
Mamlakatlar hal qilishi kerak boʻlgan asosiy masalalardan biri — loyihani moliyalashtirishdir. Uning qiymati 5–6 mlrd dollar atrofida baholanmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari milliy iqtisodiyotlarining zaifligi sababli loyihani amalga oshirish uchun zarur mablagʻlarga ega emasligi boshidanoq ayon edi. Shu bois ular faqat tashqi moliyalashtirishga, birinchi navbatda, xalqaro moliya institutlariga umid qilishlari mumkin edi.
Xususan, Jahon banki Qambarota GES-1 loyihasini amalga oshirishga tayyorgarlik koʻrishda faol ishtirok etmoqda. Uning ishtirokida moliyalashtirish modeli ishlab chiqilmoqda hamda texnik, ekologik va ijtimoiy tadqiqotlar oʻtkazilmoqda. 2024 yilda JB Qirgʻizistonga 13,6 mln dollar miqdorida qoʻshimcha moliya ajratdi. Qozogʻiston ham GES qurilishi uchun JBdan taxminan 500 mln dollar olishni koʻzlab, uning resurslarini jalb qilish niyatida. 2025 yilda Bryusselda boʻlib oʻtgan Global Gateway forumida loyihaga turtki berishi kerak boʻlgan bitim imzolandi. Moliyalashtirishni muvofiqlashtirish uchun donorlik qoʻmitasi tuzildi, unga Jahon banki, Osiyo taraqqiyot banki, TRTB, YEIB va boshqa xalqaro tuzilmalar kirdi. Ular 2,4 mlrd dollargacha mablagʻ ajratish majburiyatini oldilar.
GES qurilishi Qirgʻizistonning Markaziy Osiyodagi mavqeini mustahkamlashi va energetika sektoridagi tashqi qarz muammosini kamaytirishi kerak, deb hisoblanadi. Qirgʻizistonning oʻzida GES qurilishi yaqin yillarda Markaziy Osiyoda yanada keskinlashadigan suv resurslari taqchilligi masalasini hal qilish imkoniyati sifatida koʻrilmoqda.
Hozircha esa GES qurilishi uchun zarur boʻlgan mablagʻlar loyihani iqtisodiy jihatdan qimmatga tushirmoqda, chunki xarajatlarni qoplash muddatlari noaniqligicha qolmoqda. Markaziy Osiyo davlatlari rasmiylari, aftidan, qilingan xarajatlarni energiya tariflarini oshirish va suv uchun toʻlov joriy etish orqali aholi zimmasiga yuklaydi. Bu choralar xarajatlarni qisman qoplashi mumkin.
JB anchadan beri Markaziy Osiyodagi turli loyihalarni muhokama qilish va moliyalashtirishda faol ishtirok etib kelmoqda. Bankning qiziqishi elektr energiyasini ishlab chiqarish va eksport qilish bilan bogʻliq suv-energetika obʼyektlariga qaratilgan. Xususan, JB GES qurilishidan manfaatdor, chunki u Qirgʻiziston va Tojikistondan Afgʻoniston tranziti orqali Pokistonga elektr energiyasini yetkazib berish boʻyicha CASA-1000 loyihasini moliyalashtirgan.
CASA-1000 mintaqaviy loyihasi 2018 yilda boshlangan. U elektr energiyasini eksport qilish uchun Markaziy va Janubiy Osiyo energetika tizimlarini birlashtirishni nazarda tutadi. Liniyalarning umumiy uzunligi 1,2 ming km ni tashkil etadi, loyiha qiymati esa 1 mlrd dollardan ortiq baholanmoqda. Uni amalga oshirish uchun mablagʻlarni Jahon banki, Islom taraqqiyot banki, Yevropa investitsiya banki va Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki ajratgan.
Oʻz infratuzilma qismini qurishni deyarli yakunlagan Qirgʻiziston, Tojikiston va Pokistondan farqli oʻlaroq, Afgʻoniston hozircha jadvaldan sezilarli darajada orqada qolmoqda. Afgʻoniston hududidagi ishlar 2026 yil oxirigacha yakunlanishi, loyihaning oʻzi esa 2027 yil boshida foydalanishga topshirilishi kutilmoqda.
Loyiha ishlab chiquvchilarining fikriga koʻra, CASA-1000 xalqaro loyihasi doirasida Qirgʻizistondan Afgʻoniston va Pokistonga elektr energiyasi yetkazib berish mintaqaviy elektr energiyasi bozorini shakllantirishi kerak. Muzokaralar bosqichida Pokiston qish mavsumida Qirgʻiziston va Tojikistonga elektr energiyasini revers (qayta) yetkazib berishga qiziqish bildirgan edi. Biroq bu takliflar rivojlantirilmadi va loyiha amalga oshirilgan taqdirda, tizim bir yoʻnalishda va koʻpi bilan yarim yil ishlaydi. Loyiha samaradorligini oshirish uchun investorlar mintaqa mamlakatlari ichida tariflarni oshirishni talab qilishlari mumkin.
Hal etilmagan texnik masalalar va Markaziy Osiyo mamlakatlarida gidroenergetika loyihalarini moliyalashtirish uchun mablagʻ yoʻqligiga qaramay, xalqaro moliyaviy tuzilmalar pul ajratishdan voz kechmayapti. Bundan tashqari, Markaziy Osiyo mamlakatlarida tez orada energetik mustaqillikka erishilishiga ishonch saqlanib qolmoqda, bu goʻyoki ularning tashqi siyosatdagi mustaqilligini kuchaytirishi kerak. Shu bilan birga, tashqi qarz bilan bogʻliq vaziyat, jumladan, elektr energetikasida ham, mintaqaning suv-energetika sohasidagi muammolari real hal etilishiga umid qilish uchun asos bermaydi.
JBning Qambarota GES-1 qurilishi loyihasida ishtirok etishga boʻlgan yuqori qiziqishi gʻarb davlatlarining uzoq muddatli vazifalari bilan bogʻliq. AQSh va II Markaziy Osiyo mamlakatlarining Rossiya bilan energetik hamkorligi darajasini pasaytirishga erishishni koʻzlamoqda. Ular yirik loyihalarning amalga oshirilishi, jumladan, gidroelektr stantsiyasining ishga tushirilishi Qirgʻizistonga Rossiya elektr energiyasi importini qisqartirish yoki undan butunlay voz kechish imkonini beradi, deb kutishmoqda.