Qarzga yashash — hokimiyat uchun xavf
Oʻzbekiston, Qirgʻiziston va Markaziy Osiyoning boshqa davlatlari XVFdan qancha qarzdor?
Qarzga yashash — hokimiyat uchun xavf
Xalqaro valyuta jamgʻarmasi (XVJ) inqirozlar, tashqi moliyalashtirish taqchilligi va boshqa makroiqtisodiy nomutanosibliklarga duch kelayotgan mamlakatlar uchun eng yirik moliyaviy qoʻllab-quvvatlash manbalaridan biri boʻlib qolmoqda. 2026 yil 8 sentyabr holatiga koʻra, XVJning toʻlanmagan kreditlari umumiy hajmi 124,3 mlrd SDR ga yetdi. SDR (maxsus qarz olish huquqlari) — jamgʻarmaning hisob birligi boʻlib, uning qiymati asosiy jahon valyutalari savati bilan belgilanadi. Xuddi shu sanada 1 SDR 1,37 dollarga teng edi, shu bois toʻlanmagan kreditlarning umumiy hajmini 170,6 mlrd dollar deb baholash mumkin edi.
XVJning eng yirik qarzdori boʻlib Argentina qolmoqda, uning qarzi 42,6 mlrd SDR yoki 58,4 mlrd dollarni tashkil etadi. Keyingi oʻrinlarda Ukraina (10,9 mlrd SDR yoki 14,9 mlrd dollar), Pokiston (8 mlrd SDR yoki 11 mlrd dollar), Misr (7,9 mlrd SDR yoki 10,8 mlrd dollar) va Ekvador (7,1 mlrd SDR yoki 9,8 mlrd dollar) bormoqda. Keyingi beshlikka Kot-d’Ivuar (4,1 mlrd SDR), Gana (3 mlrd SDR), Bangladesh (2,9 mlrd SDR), Keniya (2,8 mlrd SDR) va Kongo DR (2,4 mlrd SDR) kiradi. Top-10 talikka jamgʻarma oldidagi barcha qarzdorlikning qariyb 74 foizi toʻgʻri keladi, bunda 61 foizdan ortigʻi faqat dastlabki beshta davlat hissasiga toʻgʻri keladi.
Eng yirik qarzdorlar majburiyatlarining hajmi, jumladan, soʻnggi yillardagi keng koʻlamli moliyaviy barqarorlashtirish dasturlari bilan bogʻliq. 2025 yil aprel oyida XVJ Argentina uchun 20 mlrd dollarlik, 2026 yil fevralida esa Ukraina uchun 8,1 mlrd dollarlik dasturni tasdiqladi. Misr uchun amaldagi dastur hajmi 2024 yil mart oyida 3 mlrd dollardan 8 mlrd dollargacha oshirildi, Pokistonga esa oʻsha yilning sentyabr oyida 7 mlrd dollarlik moliyalashtirish maʼqullandi. Ushbu dasturlar birinchi navbatda makroiqtisodiy barqarorlikni saqlash va tashqi moliyalashtirishga boʻlgan ehtiyojlarni qoplashga qaratilgan.
Shunday qilib, XVJning yirik zayomlari hamon asosan jiddiy ichki yoki tashqi silkinishlardan keyin iqtisodiyotni barqarorlashtirish zarurati bilan izohlanadi. Markaziy Osiyoda COVID-19 pandemiyasi davrida qarzdorlikning keskin oʻsishidan keyin teskari tendentsiya kuzatilmoqda: mintaqada jamgʻarmaning toʻlanmagan kreditlari hajmi izchil kamayib bormoqda.
Uzoq muddatli dinamikada Markaziy Osiyo davlatlarining XVJ oldidagi qarzi sezilarli darajada qisqardi. 1999 yil oxirida u 693,9 mln SDR ni tashkil etgan boʻlsa, 2008 yilga kelib 116,6 mln SDR gacha kamaydi. Keyin koʻrsatkich yana oʻsib, 2013 yilda 236 mln SDR ga yetdi, shundan soʻng 2019 yil oxiriga kelib 123,7 mln SDR gacha pasaydi. Keskin oʻsish 2020 yilda yuz berdi, oʻshanda mintaqa qarzi 684 mln SDR ga yetdi. Oʻshandan beri u har yili qisqarib, 2025 yil oxiriga kelib 271,9 mln SDR ni tashkil etdi — bu besh yil oldingiga qaraganda 60,2 foizga kamdir.
Bu fonda Qozogʻiston alohida oʻrin tutadi. Mamlakat XVJ oldidagi qarzini hali 2000 yil 24 maydayoq toʻliq uzgan. Oxirgi muddatidan oldingi toʻlov 295,8 mln SDR ni yoki oʻsha paytdagi kurs boʻyicha qariyb 385 mln dollarni tashkil etgan. Jamgʻarmaning oʻzi taʼkidlaganidek, muddatidan oldin uzish tashqi iqtisodiy vaziyatning yaxshilanishi, jumladan, Qozogʻistonning asosiy eksport tovarlari — birinchi navbatda neft narxining oshishi, shuningdek, 1998 va 1999 yillardagi Osiyo va Rossiya inqirozlaridan keyin iqtisodiyotning tiklanishi tufayli amalga oshirildi.
Shu bilan birga, 1999 yil dekabr oyida XVJ Qozogʻiston uchun 329,1 mln SDR miqdoridagi kengaytirilgan moliyalashtirish dasturini maʼqullagan edi. Biroq mamlakat ushbu mablagʻlardan foydalanmadi, dasturni preventiv sifatida koʻrib chiqdi va 2000 yil may oyida qarz uzilganidan keyin jamgʻarmaning yangi kreditlarini jalb qilmadi. XVJ maʼlumotlariga koʻra, hozirgi vaqtda Qozogʻistonning jamgʻarma kreditlari boʻyicha toʻlanmagan qarzi yoʻq.
Qozogʻistondan farqli oʻlaroq, Qirgʻiziston, Tojikiston va Oʻzbekiston keyingi yillarda XVJning kredit koʻmagidan foydalanishda davom etdilar. Ayniqsa, pandemiya fonida 2020 yilda ularning umumiy qarzi keskin oʻsdi, oʻshanda jamgʻarma mamlakatlarga toʻlov balansi va byudjetning shoshilinch ehtiyojlarini qoplash uchun favqulodda moliyalashtirish taqdim etgan edi. Oʻzbekiston 275,6 mln SDR (yoki oʻsha davr kursi boʻyicha qariyb 375 mln dollar), Tojikiston — 139,2 mln SDR (yoki qariyb 189,5 mln dollar) oldi. Qirgʻizistonga umumiy qiymati qariyb 242 mln dollar boʻlgan ikkita favqulodda moliyalashtirish paketi ajratildi. Shu tariqa, mintaqaning 2020 yil oxiriga kelib toʻplangan qarzining salmoqli qismi pandemiya davridagi inqirozga qarshi koʻmak bilan bogʻliq edi.
«Koronainqiroz» sakrashidan keyin mintaqa qarzi tez surʼatlar bilan kamaya boshladi. Bu ayniqsa Oʻzbekistonda sezilarli darajada qisqardi: 2020 yil oxirida mamlakat qarzi 275,6 mln SDR ni tashkil etgan va 2022 yilgacha shu darajada saqlanib qolgan, shundan soʻng 2023 yilda 229,7 mln SDR gacha, 2024 yilda 137,9 mln SDR gacha va 2025 yil oxiriga kelib 82,8 mln SDR gacha kamaygan. Besh yil ichida koʻrsatkich qariyb 70 foizga qisqardi.
2026 yil 8 sentyabr holatiga koʻra, Markaziy Osiyoda XVJ oldidagi qarzdorlik faqat Tojikiston, Oʻzbekiston va Qirgʻizistonda saqlanib qolgan edi. Ularning umumiy majburiyatlari 239 mln SDR ni yoki qariyb 328 mln dollarni tashkil etgan. 2020 yil oxiriga nisbatan mintaqaning umumiy qarzi taxminan 65 foizga kamaydi. Qozogʻiston, taʼkidlanganidek, jamgʻarmaning toʻlanmagan kreditlariga ega emas. Taʼkidlab oʻtamiz: Turkmaniston boshidanoq XVJ bilan hech qanday tranzaktsiyalarga ega boʻlmagan, jamgʻarma ushbu mamlakat boʻyicha maʼlumotlarga ega emas va ularni keltirmaydi.
Markaziy Osiyo davlatlari orasida eng katta qarzdorlik Tojikiston hissasiga toʻgʻri keladi: 111,4 mln SDR yoki qariyb 152,9 mln dollar. Keyingi oʻrinda Oʻzbekiston bormoqda: 73,6 mln SDR yoki 101,1 mln dollar. Qirgʻizistonda XVJning toʻlanmagan kreditlari hajmi 54 mln SDR ni yoki qariyb 74,2 mln dollarni tashkil etadi.
Kreditlarning yoʻqligi XVJ bilan hamkorlik toʻxtaganini anglatmaydi. Qozogʻiston jamgʻarma aʼzosi boʻlib qolmoqda, XVJ esa IV modda boʻyicha maslahatlashuvlar doirasida mamlakat iqtisodiyoti holatini muntazam ravishda baholab boradi. Oxirgi shunday maslahatlashuv jamgʻarma ijroiya kengashi tomonidan 2026 yil yanvarida yakunlandi.
Natijada, Markaziy Osiyo bugungi kunda XVJning kredit koʻmagiga oʻtgan yillardagi inqirozli davrlarga qaraganda sezilarli darajada kamroq qaramdir. Shu bilan birga, mintaqa ichidagi vaziyat bir xil emas: mamlakatlarning bir qismi avval olingan mablagʻlarni uzishda davom etmoqda, Qozogʻiston esa koʻp yillardan buyon jamgʻarma bilan kreditlar jalb qilmasdan hamkorlik qilib kelmoqda. Bu maʼnoda qarzdorlik dinamikasi XVJ bilan hamkorlik koʻlamini emas, balki koʻproq mamlakatlarning uning moliyaviy koʻmagiga boʻlgan ehtiyoji darajasini koʻrsatadi.