Qanchalik uzoq boʻlsa, shunchalik yomon
Markaziy Osiyo ekologiyasi: alarmistik bashoratlarga qarshi real tahdidlar
Qanchalik uzoq boʻlsa, shunchalik yomon
Markaziy Osiyoda atrof-muhitni muhofaza qilish masalalari tobora balandroq jaranglamoqda. «VES 24» qaysi chaqiriqlar haqiqiy, qaysilari esa shunchaki sunʼiy ravishda oshirib koʻrsatilayotganini bilish uchun Mintaqaviy integratsiyani tadqiq qilish instituti (Qozogʻiston) rahbari Taisiya Marmontovaga murojaat qildi.
Markaziy Osiyodagi ekologik qiyinchiliklar — bu toʻqima emas, ular haqiqatan ham mavjud. Biroq obʼyektiv xavf-xatarlarni ularning tez-tez haddan tashqari vahimali tus oladigan siyosiy talqinlaridan ajratish juda muhimdir.
Jiddiy muammolar qatoriga suv resurslarining yetishmasligi, yerlarning yomonlashuvi, muzliklarning erishi, havoning ifloslanishi, Orol dengizi halokatining oqibatlari, shuningdek, bugungi kunda shiddatli yukka duch kelayotgan va antropogen bosimga bardosh bera olmayotgan Kaspiy muammolarini kiritish kerak. Bu koʻlamlarning barchasi statistik maʼlumotlar bilan tasdiqlanadi.
Masalan, Yevraziya taraqqiyot banki hali 2020 yildayoq Markaziy Osiyoda isteʼmol qilinadigan suvning 79 foizi sugʻorishga sarflanishini qayd etgan edi. Jahon banki maʼlumotlariga koʻra, havoning mayda zarrachalar bilan ifloslanishi 2021 yilning oʻzidayoq 60 mingdan ortiq kishining oʻlimiga olib kelgan.
Muzliklarning erishi muammosi alohida eʼtiborni talab qiladi, chunki muzlik oqimining oʻzgarishi suvning mavsumiy mavjudligiga taʼsir qilishi mumkin, bu esa qishloq xoʻjaligi va gidroenergetika uchun juda muhimdir. Suvga kelsak, Markaziy Osiyo haqiqatan ham suv tanqisligini boshdan kechirayotgan sakkizta mintaqa qatoriga kiradi, ammo bu yerda muhim bir jihat bor. Markaziy Osiyodagi ekologik qiyinchiliklarni faqat iqlim oʻzgarishiga taqab qoʻyish mumkin emas. Muammolarning bir qismi suvdan nontsional foydalanish, eskirgan infratuzilma, eskirgan ishlab chiqarish texnologiyalari va xoʻjalik siyosatining sust muvofiqlashtirilgani bilan bogʻliq.
Tahdidlarning oshirib koʻrsatilishi haqida gapiradigan boʻlsak, men birinchi navbatda Markaziy Osiyoda «suv urushlari»ning muqarrarligi haqidagi tezisni tilga olgan boʻlardim. Suv tanqisligi haqiqatan ham davlatlar oʻrtasida qarama-qarshiliklar uchun zamin yaratadi, lekin oʻz-oʻzidan qurolli mojarolarni belgilab bermaydi. Bundan tashqari, mamlakatlarning suv sohasidagi — oqimning yuqori va quyi qismida joylashganlar oʻrtasidagi — oʻzaro qaramligi nafaqat ehtimoliy kelishmovchiliklar manbai, balki hamkorlikni rivojlantirish uchun ragʻbat sifatida ham xizmat qiladi.
Soddalashtirilgan qarashning yana bir misoli — Markaziy Osiyodagi ekologik muammolarni faqat global iqlim oʻzgarishining oqibati sifatida taqdim etishdir. Muammoga bunday yondashuv xoʻjalik boshqaruvi, davlat institutlarining samaradorligi va tabiiy resurslardan foydalanish uchun javobgarlik masalalarini muhokama qilishdan uzoqlashtiradi. Bu yerdagi asosiy xavf ekologik muammolarni oshirib koʻrsatishda emas, balki ularni hissiyotga boy prognozlar bilan almashtirib qoʻyishdadir.
Bu, ehtimol, jurnalistlarga beriladigan savoldir, chunki men feyk xabar oʻqish hissiy munosabat uygʻotadigan joyda tugʻiladi, degan firga qoʻshilaman. Bu esa, oʻz navbatida, manipulyatsiyalar uchun qurolga aylanadi.
Ekologik tahdid — bu obʼyektiv jarayon. Ekologik xavf — bu salbiy oqibatlarning yuzaga kelish ehtimoli. Siyosiy mojaro — bu xavfga munosabat bildirishning mumkin boʻlgan stsenariylaridan biri. Shunga koʻra, sof metodologik jihatdan ushbu uchta kategoriyani tenglashtirish umuman notoʻgʻri. Shu sababli Markaziy Osiyoga hozirda ancha koʻp boʻlgan halokatli prognozlar raqobati emas, — men oʻzim ham ularni doimo koʻraman va hozir qayerdadir biz siz bilan bu haqda gaplashyapmiz, — balki maʼlumotlarga asoslangan pragmatik mintaqaviy ekologik siyosat kerak.
Potsdam iqlim oʻzgarishini oʻrganish instituti buni 2026 yil 22 oktyabrda eʼlon qildi: stsenariy baholashlariga koʻra, 2050 yilga kelib iyul — sentyabr oylarida daryo oqimi hajmi muayyan sharoitlarda 50% gacha kamayishi mumkin. Yaʼni, bu moslashish foydasiga jiddiy dalildir, ammo, aytaylik, butun Markaziy Osiyo suv resurslarining yarmini muqarrar ravishda yoʻqotadi, deb taʼkidlash uchun asos emas.