Propan narxlari bilan nima sodir boʻlmoqda va nima uchun Energetika vazirligi importga stavka qilmoqda

Propan narxlari bilan nima sodir boʻlmoqda va nega Energetika vazirligi importga stavka qilmoqda

Sentyabr oyida Oʻzbekistonda suyultirilgan gaz bozori birjada narxlar oʻsishiga qoʻyilgan cheklov bekor qilinganidan keyin narxlar dinamikasini keskin oʻzgartirdi.

2024 yilning noyabr oyidan sentyabr oyi oʻrtalarigacha birjada suyultirilgan gaz qiymatining oʻsishi maksimal spred bilan ushlab turilgan edi — sotish narxi sotuvchining boshlangʻich narxidan 20% dan ortiq chetga chiqishi mumkin emas edi.

12 sentyabr kuni prezident suyultirilgan gaz taʼminoti tizimiga bozor mexanizmlarini bosqichma-bosqich joriy etish toʻgʻrisidagi qarorni imzoladi. Hujjatda Oʻzbekistonda ishlab chiqariladigan va import qilinadigan suyultirilgan gaz, ishlab chiqaruvchilar va import qiluvchilar tomonidan oʻzlarining yoqilgʻi quyish shoxobchalari orqali sotiladigan hajmlar bundan mustasno, birja orqali sotilishi nazarda tutilgan.

Shu bilan birga, birja narxining tovarni sotuvga qoʻyish narxiga nisbatan oʻsish chegarasini — spredini — belgilash bekor qilindi. Qarorda aynan ushbu normaning kuchga kirishi uchun alohida muddat koʻrsatilmagan. Hujjatning oʻzi 15 sentyabrdan kuchga kirdi.

17 sentyabr kuni propanning birja narxi 60% dan koʻproqqa oshib, bir tonna uchun 7,412 mln soʻmdan 11,904 mln soʻmgacha koʻtarildi.

Ushbu sakrashdan keyin avtomobillarga gaz quyish shoxobchalarida ham suyultirilgan gaz xuddi shunday keskin qimmatlashishi mumkinligi haqida xavotirlar paydo boʻldi.

Biroq «Gazeta»ning suyultirilgan gaz sotish bozori bilan tanish boʻlgan suhbatdoshi sentyabr oyi oxiriga kelib aksariyat hududlarda bunday oʻsish kuzatilmaganini taʼkidladi. Uning maʼlumotlariga koʻra, janubiy viloyatlarning ayrim tumanlarida propan litri taxminan 11 ming soʻmdan, baʼzi hududlarda esa 9000−10000 soʻmdan sotilgan. Markaziy va sharqiy hududlarda narx asosan taxminan 8000−9000 soʻm atrofida qolgan.

Suhbatdosh buni spred bekor qilingunga qadar xaridorlarning haqiqiy xarajatlarining bir qismi birja narxida toʻgʻridan-toʻgʻri aks etmagan boʻlishi mumkinligi bilan bogʻlaydi. Uning taʼkidlashicha, bozorning ayrim ishtirokchilari birjadan tashqari sotuvchilarga qoʻshimcha ravishda «shapka» deb ataladigan toʻlovni toʻlashgan, keyin esa bu xarajatlarni chakana narxga kiritishgan.

Cheklov olib tashlanganidan keyin, uning baholashicha, qiymatning ushbu qismi savdolardan tashqari qoʻshimcha toʻlovlar orqali shakllanishi oʻrniga, toʻgʻridan-toʻgʻri birja narxida aks eta boshladi.

Bozor tamoyillariga asoslangan narx shakllanishi bir vaqtning oʻzida tadbirkorlar uchun import jozibadorligini oshirishi taxmin qilingan edi: ichki va import narxlari oʻrtasida yetarlicha farq boʻlganda, yetkazib beruvchilarga koʻproq suyultirilgan gaz olib kirish foydaliroq boʻladi. Import taklifining oʻsishi, oʻz navbatida, raqobatni kuchaytirishi va narxlarni ushlab turishi kerak.

17 sentyabrdagi keskin sakrashdan keyin propan qiymati bosqichma-bosqich pasaydi. Oyning oxiriga kelib, pasayish ketma-ket yetti savdo kuni davom etdi.

Biroq 30 sentyabr kuni tendentsiya oʻzgardi. Iqtisodchi Otabek Bakirov propanning oʻrtacha qiymati 371,4 ming soʻmga oshib, bir tonna uchun 11,364 mln soʻmga yetganiga eʼtibor qaratdi.

Shu bilan birga, sotish hajmi 1018 tonnagacha qisqardi. Bu oʻtgan kunlardagi hajmlardan deyarli 25% ga va 23 sentyabrdagi savdolarga qaraganda taxminan 70% ga kamdir.

Bakirov taklifning qisqarishiga ham eʼtibor qaratdi. Xususan, 30 sentyabr kuni eng yirik ishlab chiqaruvchi — «Oʻzbekneftgaz» boʻlinmalari birjaga suyultirilgan gaz chiqarmadi. «Lukoyl»ning taklifi taxminan 50 tonnani tashkil etdi.

Shu bilan birga, oyning soʻnggi kunlaridagi savdolarda «Oʻzbekneftgaz» suyultirilgan gazining yoʻqligi kompaniya tomonidan oldindan eʼlon qilingan jadvalga muvofiq edi.

3 sentyabr kuni «Oʻzbekneftgaz» birja saytida sentyabr oyi uchun suyultirilgan gazni sotuvga qoʻyishning tasdiqlangan jadvalini joylashtirdi. Kompaniya bir oy davomida jami 4500 tonna mahsulot sotishni rejalashtirgan edi.

Hujjatga koʻra, sentyabr oyidagi soʻnggi hajmlar 25 sentyabrda sotuvga qoʻyilishi kerak edi. 28, 29 va 30 sentyabr kunlari uchun jadvalda yetkazib berish koʻzda tutilmagan edi.

Umumiy oylik hajmdan Muborak gazni qayta ishlash zavodi hissasiga 1500 tonna, Shoʻrtan neft va gaz qazib chiqarish boshqarmasiga — 1200 tonna, Gazli NGQCHBga — 940 tonna toʻgʻri kelgan. Yana 560 tonnani Shoʻrtan NGQCHB tomonidan Uz-Gas Energy bilan komissiya shartnomasi boʻyicha va 300 tonnani — Muborak GQIZ tomonidan Sanoat energetika guruhi bilan shartnoma boʻyicha sotuvga qoʻyish rejalashtirilgan edi.

«Lukoyl»ning 28 avgustdagi xat bilan tasdiqlangan jadvaliga koʻra, sentyabr oyida kompaniya 1050 tonna suyultirilgan gazni (kuniga 50 tonnadan) sotuvga chiqarishni rejalashtirgan.

«Gazeta»ning soʻroviga javoban Energetika vazirligi birja savdosini liberallashtirish bozorga chiqadigan ichki ishlab chiqarishdagi suyultirilgan gaz hajmini oshirishni nazarda tutmasligini maʼlum qildi.

«Suyultirilgan gaz birja savdolariga qoʻyilgan mavjud cheklovlarni olib tashlashdan asosiy maqsad savdoga chiqariladigan ichki resurslar hajmini oshirish emas, balki tadbirkorlarning import qilish imkoniyatlarini kengaytirish va shu orqali import hajmini oshirishdan iborat», — deb xabar berdi Energetika vazirligi.

Vazirlik ichki ishlab chiqarishdagi suyultirilgan gaz uchun aholini arzonlashtirilgan narxlarda taʼminlash ustuvorligi saqlanib qolishini taʼkidladi.

«Aholini ushbu resurs bilan kafolatli va uzluksiz taʼminlash uchun ochiq birja savdolariga chiqariladigan ichki resurslar hajmini oshirish maqsadga muvofiq deb hisoblanmaydi», — deb koʻrsatdi idora.

Prezident qarorida ham suyultirilgan gazni aholiga yetkazib berish ustuvorligi toʻgʻridan-toʻgʻri mustahkamlangan. 1 noyabrdan yangi tizim ishga tushishi kerak: «Hududgaztaʼminot» huzurida tashkil etilgan LPG-Trade kompaniyasi gazni birja orqali sotib oladi va uni aholiga yetkazib beradi, xususiy tadbirkorlar esa aholini suyultirilgan gaz bilan, jumladan, import hisobiga taʼminlashi mumkin boʻladi.

Hukumatga bir oy muddatda Lukoil Overseas Supply and Trading Ltd bilan kompaniya obʼyektlarida ishlab chiqariladigan suyultirilgan gazning butun hajmini tovar-xom ashyo birjasining maxsus maydonchasi orqali sotish boʻyicha muzokaralar oʻtkazish topshirildi (u yerda gaz aholi uchun imtiyozli subsidiyalanadigan narxlarda sotiladi).

Milliy statistika qoʻmitasi maʼlumotlariga koʻra, propan avgust oyida 5,8% ga va yil davomida 41,4% ga qimmatlashgan.

, 31 ta import qiluvchi kompaniya propan savdosida qonunchilik talablarini buzgani, jumladan, taklifni cheklash, boshlangʻich narxlarni oshirib yuborish va birjani chetlab oʻtib sotish bilan shugʻullanganini maʼlum qildi. 12 ta kompaniyaga nisbatan raqobatni cheklashga qaratilgan kelishilgan harakatlar aniqlandi. Qoidabuzarlarga 28,9 mlrd soʻm jarima belgilandi, yana 34,1 mlrd soʻm asossiz olingan mablagʻlar byudjetga oʻtkazilishi kerak edi.

Qoʻmita vaziyatni bozor tuzilmasining oʻzgarishi bilan bogʻladi. Oʻsha paytda birja savdolarida import qilinadigan propan ulushi keskin ravishda 20% dan 90% gacha oshgan, mahalliy mahsulotlar esa tobora koʻproq aholi va ijtimoiy soha ehtiyojlariga yoʻnaltirilmoqda. Natijada, idoraning taʼkidlashicha, aynan import gazi birjadagi oʻrtacha narxni belgilay boshlagan.