«Oʻzbekiston mustaqilligi Buyuk Britaniya uchun muhim ahamiyatga ega». Elchi Timoti Smart islohotlar, hamkorlik va mintaqaviy xavfsizlik haqida

«Oʻzbekiston mustaqilligi Buyuk Britaniya uchun muhim ahamiyatga ega». Elchi Timoti Smart islohotlar, hamkorlik va mintaqaviy xavfsizlik haqida

Buyuk Britaniyaning Oʻzbekistondagi elchisi Timoti Smart Toshkentdagi missiyasini yakunlamoqda. U 2023 yildan 2026 yilgacha Uning Oliyjanobligi elchisi sifatida xizmat qildi. Ketishidan oldin bergan soʻnggi intervyusida u «Gazeta.uz»ga oxirgi uch yil ichida savdo, investitsiyalar, taʼlim va xavfsizlik sohalarida nimalar oʻzgargani, Oʻzbekiston mustaqilligi va hududiy yaxlitligi Britaniya uchun nega muhimligi hamda Markaziy Osiyo bilan hamkorlikni kelajakda nimalar kutayotgani haqida gapirib berdi.

— Oʻzbekistonga kelganimda, mening ustuvor vazifam ushbu mamlakat va mening yurtim oʻrtasidagi munosabatlarni mustahkamlashdan iborat edi: savdo va investitsiyalarni ragʻbatlantirish, xavfsizlik va odamlar oʻrtasidagi aloqalarni rivojlantirish uchun nimalar qila olamiz. Bularning barchasi mendan oldingi elchilar — Tim Torlot, Kris Allan va ulardan oldin bu yerda ishlagan barchaning saʼy-harakatlari bilan yaratilgan poydevorga asoslandi. Sizning buyuk tarixingiz va madaniyatingizni unutmagan holda, biz munosabatlarimizdagi va mintaqadagi haqiqiy transformatsiya 2016 yildan keyin boshlanganini tan oldik.

2023 yilga kelib, men Toshkentga kelgan paytda, biz COVID pandemiyasidan endigina chiqqan edik, Kobulda hukumat allaqachon almashgan, Rossiyaning Ukrainaga bostirib kirishi ham yuz bergan edi. Shu bois, ushbu davrga kelib geosiyosat yanada murakkab tus olgan edi.

Toshkentga kelishimdan atigi bir oy oldin Buyuk Britaniyada Oʻzbekiston tashqi ishlar vaziri Baxtiyor Saidov va oʻsha paytdagi tashqi ishlar vaziri Jeyms Kleverli oʻrtasidagi uchrashuvda qatnashgan edim. Ular birinchi marta uchrashganlarida juda yoqimli lahza boʻldi — ular bir-birlarini quchoqlab kutib olishdi. Men oʻsha zahoti haqiqiy samimiyat va mehmondoʻstlikni koʻrdim.

Sizning islohotlar dasturingiz haqiqatan ham hayratlanarli va biz bizning qoʻllab-quvvatlashimiz haqiqiy foyda keltirishi mumkin boʻlgan sohalarda sizning sherigingiz boʻlishga tayyormiz.

Mamlakatingiz murakkab mintaqada joylashganini, jumladan, janubiy chegarangizdagi — Afgʻonistondagi vaziyat tufayli shunday ekanini tushunamiz. Shuningdek, siz oʻz mamlakatingizning geosiyosiy mavqeini bizdan koʻra yaxshiroq anglashingizni ham eʼtirof etamiz. Ha, biz sizni Ukrainadagi urushga chek qoʻyishga yordam berish uchun qoʻlingizdan kelgan barcha ishni qilishga chaqiramiz, lekin bu masala siz uchun qanchalik murakkab ekanini bilamiz. Shu bois, birinchi navbatda, sizdan eshitishni istaymiz: biz qanday yordam bera olamiz? Islohotlar dasturingizni, hududiy yaxlitligingizni va mustaqilligingizni qanday qoʻllab-quvvatlashimiz mumkin?

Va men oʻzbekistonlik hamkasblari bilan uchrashgan har bir Britaniya vaziri, har bir tashqi ishlar vaziri va boshqa barcha rasmiylar uchrashuvni aynan mana shu murojaat bilan boshlaganini eshitganman:

«Biz bu yerda sherik va doʻst sifatida turibmiz — qayerda yordam bera olamiz?»

Sizga yordam berish bizning oʻzaro manfaatlarimizga mos keladi. Bu mening butun faoliyatim davomidagi yoʻlchi yulduzim boʻldi.

— Diplomatiyani baʼzan KPI (samaradorlikning muhim koʻrsatkichlari) yoki indekslar bilan oʻlchash qiyin. Biz shugʻullanadigan soha koʻpincha oldi olingan urushlar va saqlab qolingan hayotlar bilan bogʻliq. Ammo Oʻzbekistonda buni oʻlchash mumkin.

Men kelgan paytda ikki tomonlama savdo hajmi 275 million funt sterlingni tashkil etardi. Oxirgi koʻrsatkich, 2026 yil iyul oyi oxiriga koʻra, 1,3 milliard funt sterlingni tashkil etdi, 2025 yilda esa umumiy hajm 2,1 milliard funt sterlingga yetdi. Buning katta qismi Buyuk Britaniya tomonidan oltin sotib olinishi bilan bogʻliq. Shunga qaramay, savdo hajmi bir necha barobar oʻsdi.

Jamoatchilik fikrini shakllantiruvchilar, vazirlar va Prezident Administratsiyasi vakillari bilan suhbatlarda men qayta-qayta bir xil asosiy fikrni eshitaman: Oʻzbekistonda har yili bir millionga yaqin odam dunyoga keladi va dengizga chiqish imkoniyati boʻlmagan mamlakat uchun, eng avvalo, savdoni kengaytirish va investitsiyalarni jalb qilish zarur. Bugungi kunda Oʻzbekiston zamonaviy, isloh qilingan bozor iqtisodiyoti sari bormoqda. Bunday transformatsiya vaqt talab etadi. Va mamlakat barcha yoʻnalishlarda: shimol, janub, sharq va gʻarb bilan savdo aloqalarini oʻrnatishni istaydi. Buning uchun unga ishonchli sheriklar kerak. Oʻzbekistonga Xitoydan, Koʻrfaz mamlakatlaridan va anʼanaviy sheriklardan ham investitsiyalar oqib kelmoqda.

Men beradigan savollar quyidagicha: Islohotlarni qoʻllab-quvvatlash uchun nima kerak? Barqarorlikni nima taʼminlaydi? Investitsiyalarni nima jalb qiladi? Britaniya oʻzaro manfaatli boʻlishi uchun nima taklif qila oladi? Shubhasiz, bu Londondagi kapitalga kirish imkoniyatidir — London fond birjasi, qarz va ulushli kapital, xususiy moliyalashtirish, islom moliyasi — bular menga biz yordam bera olishimiz mumkinligi qayta-qayta aytiladigan sohalardir. Masalan, biz joriy yilning may oyida Oʻzbekiston Milliy investitsiya jamgʻarmasi (OʻzMIJ) aktivlarini birjaga chiqarishda yordam bermoqdamiz. Hukumat yaqin bir necha yil ichida boshqa davlat aktivlarini ham birjaga chiqarishni rejalashtirmoqda. Biz siz bilan ushbu jarayonning bir qismi boʻlishni istaymiz.

— Devid Kemeron bu yerga tashqi ishlar vaziri sifatida kelganida, juda aniq va adolatli fikr bildirgan edi: sizning demokratiyangiz aslida sakkiz yoshda — bugun esa u oʻn yoshga toʻldi. Britaniyaga ayollarga saylov huquqini berish uchun 300 yildan koʻproq vaqt kerak boʻldi. Siz esa allaqachon qanchalik katta yoʻlni bosib oʻtdingiz.

Men qoʻlimdan kelgancha qoʻllab-quvvatlagan sohalardan biri: men kelishimdan sal oldin yoki taxminan oʻsha vaqtda Prezident xorijiy toʻgʻridan-toʻgʻri investitsiyalarni jalb qilishga yordam berishi uchun Dubay va Ostonadagi mavjud tizimlar andozasi asosida, aynan Oʻzbekistonga moslashtirilgan xalqaro tijorat sudini tashkil etish istagini bildirgan edi.

Yaqinda shunday sud tashkil etilishi eʼlon qilindi va men koʻrib turganimdek, u haqiqatan ham mustaqil boʻladi. Bu arbitraj uchun London, Nyu-York, Koʻrfaz yoki Ostonaga borish shart emasligini anglatadi — bu ishlar shu yerning oʻzida hal qilinadi. Bu esa mening vorislarimga asosiy vazifalardan birini — Oʻzbekistonga investitsiyalar olib kirishni amalga oshirishda yordam beradi.

Men kelgan paytda juda kam sonli Britaniya kompaniyalari Oʻzbekiston haqida bilar edi; bugun esa ularning soni ancha koʻp. Ular sizning Jahon savdo tashkilotiga aʼzo boʻlish arafasida ekaningizni eshitganda, islohotlar dasturi haqida bilganda yoki yalpi ichki mahsulot oʻsishi 7 foizdan yuqori ekanini koʻrganda, ular ham savol berishadi: Men oʻzim bilmaydigan bozorda qanday kafolatlarga ega boʻlaman? Mustaqil tijorat sudi ushbu savolga javob boʻladi va investorlarni jalb qiladi; ular oʻzlari uchun yangi boʻlgan bozorda oʻzlarini ancha ishonchli his qilishadi.

Albatta, rivojlanish sekinroq kechayotgan sohalar ham bor — lekin buning mutlaqo tushunarli sabablari bor va dunyodagi koʻplab mamlakatlar buni tezlashtira olishiga ishonchim komil emas. Siz gender zoʻravonlikka qarshi qonunchilik borasida hayratlanarli yutuqlarga erishdingiz. Ammo davlat qilayotgan barcha ishlardan tashqari, ulkan madaniy oʻzgarish ham yuz berishi kerak.

Bizning madaniyatlarimizda ayol kishi boʻlish qanday ekanini tushunish haqida dunyodagi juda kam sonli erkaklar fikr yuritadi. Hayotimizdagi va jamiyatimizdagi ayollar erkaklar tomonidan koʻproq qoʻllab-quvvatlanishi va tushunilishiga muhtoj. Mamlakatlarimizda ayollar iqtisodiy oʻsishning faol ishtirokchilari — tadbirkorlar, elchilar boʻla olmagunlaricha, biz ishchi kuchimizning 50 foizini yoʻqotayotgan boʻlamiz. Barqaror iqtisodiy oʻsish uchun barchamiz ayollarning toʻliq jalb etilishini taʼminlashimiz kerak.

Madaniy jihatdan meni eng koʻp hayratga soladigan narsa — Oʻzbekistonning islomiy anʼanalarni ochiqlik, zamonaviylik va oʻzining koʻp qatlamli tarixiy merosiga boʻlgan hurmat bilan uygʻunlashtira olishidir.

Buning ajoyib namunasini Toshkentdagi yangi Islom tsivilizatsiyasi markazida koʻrish mumkin. U yerda mamlakat tarixining barcha qatlamlari, jumladan, zardushtiylik, buddizm va Baqtriya podshohligi aks ettirilgan boʻlib, shu bilan birga bizni birlashtiruvchi qadriyatlar: bilimga intilish, ilm-fanga boʻlgan muhabbat va umuminsoniylik alohida taʼkidlangan. Bu gʻoyalar Mirzo Ulugʻbek, Ibn Sino va Al-Xorazmiy merosida juda yorqin namoyon boʻlgan.

Menimcha, bu butun mintaqa uchun haqiqatan ham ilhomlantiruvchi namunadir. Janubingizda sodir boʻlayotgan voqealar fonida siz ochiq, bagʻrikeng va zamonaviy islom jamiyatini namoyish etmoqdasiz. Bu maʼnoda Oʻzbekiston mintaqa uchun haqiqiy moʻljal boʻla oladi va men buni yuqori baholayman.

— Oʻshandan beri aloqalar muntazam tus oldi; vazirlar tashrif buyurishda davom etmoqda. Men ketganimdan keyin ham ikki yoki uchta vazirlik darajasidagi tashriflar rejalashtirilgan. Prezident Administratsiyasi rahbari Buyuk Britaniyaga ikki marta tashrif buyurdi. Prezident va bizning avvalgi Bosh vazirimiz Doha va Bokuda uchrashishdi. Fevral oyida Londonda «Markaziy Osiyo — Buyuk Britaniya» formatida tashqi ishlar vazirlarining uchrashuvi boʻlib oʻtdi. Ushbu uchrashuvlarning ayrimlari kechikishiga bizning tashqi ishlar vazirlarimiz tez-tez almashgani sabab boʻldi.

Va har safar yangi tashqi ishlar vaziri yoki yangi Bosh vazir ish boshlaganida, biz ularga Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo qanchalik muhim ahamiyatga ega ekanini tushuntirishga harakat qilamiz.

Devid Kemerongacha, 1990-yillarning oxirida Malkolm Rifkind kelganidan beri hech bir Britaniya tashqi ishlar vaziri bu yerga kelmagan edi. Endi esa tashqi ishlar vazirlarimiz muntazam uchrashib turibdi. Vazir Saidov Jeyms Kleverli, Devid Lemmi va Ivett Kuper bilan uchrashdi va ishonchim komilki, u tez orada janob Milibend bilan ham uchrashadi. Ular allaqachon oʻzaro xabar almashayotganini bilaman. Vazirlar ikkala yoʻnalishda ham safar qilishmoqda: vazir Qudratov oʻtgan yili Londonda iqtisodiy hamkorlikni chuqurlashtirish boʻyicha harakatlar rejasi va muhim foydali qazilmalar boʻyicha oʻzaro anglashuv memorandumini imzoladi. Savdo vakili Lord Olderdays Toshkentga keldi; u Prezident bilan ajoyib uchrashuv oʻtkazdi va bu yerda bir hafta qoldi. Investitsiyalar vaziri Lord Jeyson Stokvud Toshkent xalqaro investitsiya forumida ishtirok etish uchun keldi. Va uning tashrifi juda ramziy maʼnoga ega edi.

2024 yil may oyida men uchinchi Toshkent xalqaro investitsiya forumida qatnashdim va butun dunyodan juda koʻp sonli delegatlarni koʻrdim. Men oʻyladim: bu dunyo Oʻzbekiston va Markaziy Osiyo bilan uchrashadigan joy — biz yanada yaxshiroq harakat qilishimiz, Britaniyaning ishtirokini ancha sezilarli qilishimiz kerak.

Va bizning Oʻzbekistondagi savdo direktorimiz Lori Murhed, keyin esa uning vorisi Nikolas bilan birgalikda 2025 yilda Britaniya biznesining 60 ga yaqin vakilini olib keldik. Bu yil delegatsiyaga Lord Stokvud boshchilik qildi. «Standard Chartered Bank» bosh ijrochi direktori, London fond birjasi va «UK Export Finance» rahbarlari keldi — bu safar 250 nafar Britaniyalik ishtirokchi qatnashdi.

Shunday qilib, bu Britaniyaning Oʻzbekistonga yagona, birlashgan taklifi boʻldi: hukumat, biznes va moliya.

Foto: Prezident matbuot xizmati

Investitsiya forumining oʻzida bir nechta sessiyalar oʻtkazdik va Prezident, Prezident Administratsiyasi rahbari, Bosh vazir oʻrinbosarlari Qoʻchqorov va Xoʻjayev hamda boshqa rasmiylar bilan ajoyib uchrashuv oʻtkazdik. Ancha koʻp kelishuvlar imzolandi va birgalikda ishlashga boʻlgan qiziqish yanada ortdi. Prezident bilan kuzda Bosh vazir oʻrinbosari Xoʻjayev boshchiligidagi Oʻzbekiston delegatsiyasi keyingi bosqichga oʻtish, yangi loyihalar va «yoʻl xaritalari»ni kelishib olish hamda birgalikda yana nimalar qila olishimizni ishlab chiqish uchun Britaniyaga borishiga kelishib oldik.

— Men uchun bu sohada hech qanday cheklov yoʻq. Agar siz 2015 yilda Oʻzbekiston boʻyicha xalqaro kun tartibiga nazar tashlasangiz, u yerda inson huquqlariga juda katta eʼtibor qaratilgan edi — menimcha, bu asosli edi — va terrorchilikka qarshi kurash boʻyicha kelishuvlarni imzolash imkonsiz edi. Endi esa biz bir-birimiz bilan ishlayapmiz, endi biz bir-birimizni taniymiz. Siz bizdan yoki biz sizdan xavotir olishimiz mumkin boʻlgan barcha narsalarni muhokama qildik va ishonch hosil qildik.

Biz Bosh prokuratura bilan, xususan, malaka oshirish yoʻnalishida ishlayapmiz. Ikki tomonning xavfsizlik xizmatlari ancha yaqin hamkorlik qilmoqda. Milliy gvardiya va Mudofaa vazirligi bilan hamkorlik yoʻlga qoʻyilgan.

Ilgari, tushunishimcha, bizga faqat ingliz tilini oʻrgatishga ruxsat berilgan edi, xolos. Endi esa: Siz nima qilmoqchisiz? Dronlar haqida gaplashmoqchimisiz? Togʻli hududlarda jang qilish taktikasi haqida gaplashmoqchimisiz? Biz endi ushbu va boshqa masalalar ustida birgalikda ishlay olamiz. Oʻzbekiston Buyuk Britaniyadagi «Cambrian Patrol» mashgʻulotlarida ajoyib natijalarga erishdi, u yerda sizning harbiylaringiz bellashadilar; ular yuqori darajadagi sportchilar va professionallardir. Ammo bugungi munosabatlarimiz ushbu mashgʻulotlardan ancha kengdir.

Birgalikda ishlashda bizda hech qanday muammo yoʻq. Biz oʻz tizimimiz haqida qoʻlimizdan kelgancha maʼlumot berdik, siz ham oʻz tizimingiz haqida baham koʻrdingiz va oʻrtamizda ulkan ishonch bor. Bu munosabatlar haqiqatan ham mustahkam. Biz kelgusi oʻn yilliklarda chegaralaringiz xavfsizligini taʼminlash uchun birgalikda ishlayapmiz. Sizning xavfsizligingiz — bizning xavfsizligimizdir.

Biz yirik davlatlarning kengayishini va boshqalarning zaifligidan foydalanishini yoqtirmaymiz.

— Sizning mustaqilligingiz Britaniya uchun muhim. Agar biror yirik davlat ushbu mintaqaning hududiy yaxlitligini hurmat qilmaslikka qaror qilsa, bu siz uchun qanchalik muhim boʻlsa, biz uchun ham shunchalik muhimdir.

Va biz BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzosi sifatidagi maqomimiz orqali yoki bugungi kunda biz qurayotgan iqtisodiy oʻsish va xavfsizlik munosabatlari orqali sizni eng yaxshi mavqega ega qilish uchun qoʻlimizdan kelgan barcha ishni qilamiz, toki hech kim hech qachon mustaqilligingizni yana tortib ololmasin. Chunki bu qoidalarga asoslangan xalqaro tizimning butunlay parchalanishini anglatadi va bu, xudbinlik bilan aytganda, Britaniya uchun muhimdir.

Shaxsan men — Oʻzbekistonda ishlayotgan deyarli har qanday Britaniyalik diplomat yoki biznes vakili sizga shuni aytadi: siz yaxshi doʻstsiz va biz sizning gullab-yashnashingizni istaymiz. Chin qalbdan.

— Hamkorlikning men shaxsan juda qiziqadigan va bizning tizimimiz toʻliq qoʻllab-quvvatlaydigan jihatlaridan biri — bu rahbarlar darajasidagi muloqotga erishishdir. Bunga toʻsqinlik qilayotgan yagona narsa Buyuk Britaniyada bosh vazirlar va tashqi ishlar vazirlarining oʻzgarishi boʻldi. Oxirgi besh yilda bizda beshta bosh vazir almashdi.

Shunday ekan, rahbarlar darajasidagi uchrashuvni oʻtkazishga boʻlgan xohish haqiqatan ham bor.

Men buni koʻrishni istayman, chunki bu sizning tizimingizda qanchalik muhimligini bilaman. Rahbarlarimizning muntazam gaplashib turishi mening tizimimda ham muhim ahamiyatga ega. Hozirgacha buni amalga oshira olmaganimdan afsusdaman.

Bizda yangi Bosh vazir ish boshladi va umid qilamanki, mening vorisim faoliyatining boshida oliy darajadagi ushbu uchrashuvlar nihoyat boshlanadi.

Menimcha, biz aynan shu yoʻnalishda harakat qilishimiz kerak. Biz buni xohlaymiz, siz buni xohlaysiz, biz buning foydasini koʻrib turibmiz, bu amalga oshishi kerak. Devid Kemeron ikki yil oldin bu yerga kelganida, Buyuk Britaniya Bosh vaziri va Oʻzbekiston Prezidentining muntazam ravishda — jumladan, «Markaziy Osiyo + Buyuk Britaniya» formatida, ikki tomonlama va sammit darajasida uchrashib turishi zarurligiga ishonch hosil qilgan edi. Yagona toʻsiq hukumatimizning tez-tez oʻzgarishi boʻldi. Lekin oʻylaymanki, barqarorlik bilan biz nihoyat ushbu soʻnggi boʻshliqni toʻldiramiz.

— Bizga sizning koʻp vektorli tashqi siyosatingiz va turli sohalarda turli sheriklarga ega ekaningiz juda yoqadi. Biz buni juda pragmatik va oqilona yondashuv deb hisoblaymiz. Sizda keng koʻlamli sheriklik aloqalari borligini bilamiz — biz buni tushunamiz, qabul qilamiz va qoʻllab-quvvatlaymiz.

Siz Markaziy Osiyo uchun mustaqillik mayogʻisiz. Ilgari, hozirgi Prezidentgacha, siz mintaqaviy integratsiyaga unchalik eʼtibor qaratmagan paytlaringizda, Markaziy Osiyo tarqoq edi va buning natijasida hamma zaifroq edi. Qozogʻiston neft va gaz tufayli asosan oʻz oyogʻida tura olardi. Ammo Prezident Mirziyoyev davrida Markaziy Osiyoning har bir davlati bilan aloqalar oʻrnatildi va endi Boku ham qoʻshilmoqda; mintaqaviy oʻzlik shakllanmoqda va bu haqiqatan ham kuchlidir. Bu oʻzaro bogʻliqlik sizning oʻsishingizni moliyalashtirishga yordam beradi va bozorlarga chiqish imkonini beradi.

Qirgʻiziston orqali Xitoyga boradigan temir yoʻl kelgusi avlodlar uchun butun sharq-gʻarb taʼminot yoʻnalishini oʻzgartiradi. Transkaspiy yoʻnalishi ham xuddi shunday qiladi.

Qayta tiklanadigan energiyaga, elektr energiyasini birgalikda ishlab chiqarishga, oʻzaro bogʻliqlikka va suv taʼminotiga qaratilgan eʼtibor ulkan keskinlik manbai boʻlishi mumkin boʻlgan narsani kuch manbaiga aylantirmoqda.

Siz xuddi 1950-yillarning oxirida Yevropa Hamjamiyati qilgani kabi bir-biringiz bilan bogʻlanmoqdasiz. Va bundan kelib chiqadigan iqtisodiy oʻsish juda ajoyibdir. Shu bois, oʻz dasturlarimiz orqali bevosita yoki BMT va xalqaro moliya institutlari orqali ushbu jarayonni qoʻllab-quvvatlash biz uchun mamnuniyat bagʻishlaydi. Bu yerda boʻlish va buni qoʻllab-quvvatlash juda soz.

— Boshqa hamma narsada boʻlgani kabi, men bunga oʻz fikrimdan kelib chiqib javob berishim mumkin, lekin eng yaxshisi mintaqaning oʻzidan nima xohlashini soʻrashdir. Mintaqa Britaniya va biz kabi mamlakatlarning qayerda faol ishtirok etishini istaydi?

Britaniya tajribasi qayerda kerak? Biz qanday yordam bera olamiz? Loyihalash sohasida bizda juda yaxshi tajriba bor. Agar mintaqaviy bogʻliqlik va Transkaspiy yoʻnalishi haqida gapiradigan boʻlsak, Britaniya tajribasi sizga yoʻllarni, chegara oʻtish joylarini va boshqa hamma narsani loyihalashda qaysi sohalarda yordam berishi mumkin? Bizda mintaqa uchun juda yaxshi moliyalashtirish taklifi bor. Faqat Oʻzbekistonning oʻzi uchun toʻrt milliard funt sterling miqdoridagi eksportni moliyalashtirish imkoniyati mavjud. Beshta Markaziy Osiyo davlati va Ozarbayjon uchun oʻnlab milliard dollar. Bu juda salmoqli harakatdir. Biz, shuningdek, aksariyat xalqaro moliya institutlarining direktorlar kengashida oʻtiramiz, shuning uchun agar biror narsa toʻgʻri ishlamayotgan boʻlsa, biz bilan gaplashishingiz mumkin va biz yordam bera olamiz. Biz JSTga aʼzo boʻlishni allaqachon maʼqullaganmiz; biz asosiy qoʻllab-quvvatlovchimiz.

Oʻzbekistonning transport va aviatsiya xabiga aylanishiga aniq intilish bor. Britaniya bu borada qanday yordam bera oladi? Aviatsiya sohasida bizda dunyoda yetakchi boʻlgan — dunyodagi eng tejamkor va samarali dvigatel boʻlgan Trent 1000 ni ishlab chiqqan «Rolls-Royce» kompaniyasi bor. U bilan hech narsa raqobatlasha olmaydi. Ular muammolari boʻlgan birinchi bosqichdan har qanday raqobatchini ortda qoldiradigan uchinchi bosqichga oʻtish uchun tadqiqot va ishlanmalarga 2 milliard funt sterling sarmoya kiritishdi. Siz yaxshiroq dvigatelga ega boʻlasiz, uni arzonroq olasiz, u uzoqroq xizmat qiladi, oxirida uni ancha qimmatroq sotishingiz mumkin va u oʻz xizmat muddati davomida eng yaqin raqobatchisiga qaraganda yonilgʻidan oʻnlab million mablagʻni tejaydi. Bu biz yordam bera oladigan sohaga kichik bir misol, xolos.

Qaysi davlat korxonalari IPO ga chiqadi va biz ushbu jarayonning bir qismiga qanday aylanamiz, toki sizda ushbu mintaqada kutilayotgan ulkan oʻsishni moliyalashtirish uchun mablagʻ boʻlsin? Iqlim barqarorligi boʻyicha qanday yordam bera olamiz? Bu sohada bizda katta tajriba bor. Biz quyosh panellarini yetkazib berishda Xitoy bilan raqobatlashmoqchi emasmiz — lekin biz ushbu tarmoqlarni loyihalashda yordam bera olamiz. Shamol energetikasi — biz bu borada ancha yaxshimiz. Kichik modulli reaktorlar — qayta tiklanadigan energiya manbalariga oʻtayotganingizda tarmogʻingiz barqarorligini taʼminlaydigan yadroviy avlod qismi boʻyicha biz dunyo darajasidamiz. Shunday ekan, bu yerda ham, butun mintaqada ham hamkorlik uchun ulkan salohiyat mavjud.

Men uchun eng katta savollardan biri quyidagicha: siz Markaziy Osiyo beshligimisiz yoki Markaziy Osiyo oltiligimi? Buni hal qilish bizning vazifamiz emas. Biz siz bizga aytgan har qanday formatda ishlaymiz.

14 sentyabr kuni Markaziy Osiyo xalqaro institutida Britaniyaning bir guruh tahliliy markazlari — RUSI, Chatham House va boshqalar ishtirokida aynan shu mavzuda: oʻzaro bogʻliqlik va Markaziy Osiyoning kelajagi haqida uchrashuv oʻtkaziladi. Sizga rejalashtirish, fikr almashish va ularni sinab koʻrishda yordam berish uchun yetakchi mutaxassislarimizni, eng yaxshi strateglarimizni qanday jalb qilamiz?

Biz birgalikda ancha koʻp ishlarni qilishimiz mumkin, lekin men mintaqaning xohishiga qarab ish tutishni istayman. Men gapiradigan mavzulardan biri — qishloq xoʻjaligidir. Bizda qayta tiklanadigan qishloq xoʻjaligi dasturlari mavjud. Siz bogʻingizda yoki istalgan boshqa yer maydonida uchdan bir qism kamroq suv ishlatishingiz mumkin. Siz xuddi shunday hosil olasiz va umuman sanoat oʻgʻitlaridan foydalanmaysiz. Bu oddiy dehqon oʻgʻit uchun jahon neft narxlariga qaram boʻlishni toʻxtatishini anglatadi. Uchdan bir qism kamroq suv, keskin past xarajatlar, jahon neft narxiga qaramlikning yoʻqligi — va xuddi shunday hosil. Tuproq esa yaxshilanadi. Qirgʻizistonda sinov loyihalaridan misollar bor.

— Menimcha, London fond birjasida bitta listingning oʻzi yetarli emas. Lekin bu juda muhim signaldir. Biz Xalqaro tijorat sudi haqida allaqachon gaplashdik va men haqiqatan ham bu kabi institutlar investorlar ishonchini oshirishga yordam beradi deb oʻylayman.

OʻzMIJ listingi hamma soʻzma-soʻz nafasini ichiga yutib turgan lahza boʻldi. Bu ish beradimi yoki yoʻqmi? Eng yirik xalqaro investorlar va xej-fondlar Oʻzbekistonga qarab: «Biz bu mamlakat haqida hech narsa bilmaymiz», deyishadimi? Yoki ular: «Bu yerda barqarorlik bor, islohotlar olib borilmoqda, xavf-xatarlar saqlanib qolmoqda, lekin siz allaqachon investitsiya kiritishingiz mumkin», deyishadimi? Menimcha, bozor allaqachon oʻz javobini berdi.

Shu bilan birga, katta investitsiyalar faqatgina bitta muvaffaqiyatli listing bilan kirib qolmaydi.

Biz hukumatlararo darajada yordam bera olamiz: Strategik islohotlar agentligi bilan ishlash, davlat boshqaruvi islohotini qoʻllab-quvvatlash, huquq, tartibga solish, strategik kommunikatsiyalar va boshqa sohalarda Britaniya tajribasini taqdim etish. Agar siz toʻgʻri poydevor qoʻya olsangiz, unda bozor kirib keladi. Haqiqiy katta pullar esa aynan oʻsha yerda.

Munosabatlarimiz allaqachon donor-retsipiyent modelidan chiqib ketgani ham men uchun muhim. Bu haqiqiy sheriklik boʻlishi kerak. Albatta, har bir davlat oʻz milliy manfaatlariga amal qiladi. Britaniya ham. Ammo mustahkam munosabatlar faqat ikkala tomon ham yutganda — oʻzaro manfaatli boʻlgandagina ishlaydi. Agar biz shunchaki alohida bitimlar tuzishni emas, balki strategik sheriklik qurishni istasak, ishonch juda muhimdir. Investitsiya qarorlarining negizida aynan ishonch yotadi.

Shu bois, OʻzMIJ faqat oʻzi uchungina muhim emas. Umid qilamanki, bu Oʻzbekiston aktivlarining kelgusi listinglari uchun ishonchni mustahkamlashga yordam berdi. Keyingi listinglarni qayerda oʻtkazishni Oʻzbekistonning oʻzi hal qiladi. Lekin men London juda yaxshi maydon deb oʻylayman, chunki siz u yerdan olayotgan daromad va bu xalqaro investorlarga Oʻzbekiston bozorining yetilganligi haqida beradigan signal juda muhimdir.

Muayyan darajadagi shaffoflik, korporativ boshqaruv va ESG standartlariga muvofiqlikni namoyish etmasdan turib, London fond birjasi kabi maydonga chiqib boʻlmaydi. Bunday listingning mavjudligi jahon investitsiya hamjamiyatiga shunday deydi: Oʻzbekiston biznes uchun ochiq va xalqaro qoidalar asosida ishlashga tayyor.

Shu bois, bu shunchaki fond birjasidan koʻra koʻproq narsa deb aytgan boʻlardim. Bu qonun ustuvorligi, institutlar sifati, islohotlarning prognoz qilinishi va investorlar ishonchi haqidadir. Va soʻnggi yillardagi rivojlanish yoʻliga nazar tashlab, menga Oʻzbekiston asta-sekin «chegara bozori» (frontier market) sifatida qabul qilinishdan uzoqlashib, oʻzini jiddiy investitsiya yoʻnalishi sifatida namoyon qila boshlayotgandek tuyuladi.

— Men ikki yil oldin aytgan gapimga qaytaman: biz odamlarning Buyuk Britaniyada yaxshi tajribaga ega boʻlishini istaymiz. Bu biz uchun foydali — biz mevalarimizni terishda yordam kerakligini bilamiz; zavodlarimizda yordam kerak. Lekin biz Britaniyaga kelayotgan oʻzbekistonliklarning haqiqatan ham ijobiy tajribaga ega boʻlishiga va ularning uylariga qaytib, oʻz bizneslariga sarmoya kiritish uchun mablagʻlari boʻlishiga ishonch hosil qilishni istaymiz.

Biz raqamlarni belgilamaymiz; buni xususiy sektor qiladi. Agar Bosh vazir oʻrinbosari huzurimga kelib, bizga hozir Buyuk Britaniyada 20 000 nafar mavsumiy ishchi kerak desa, men buni taʼminlay olmayman deb aytishga majbur boʻlaman — siz kompaniyalar bilan muzokara olib borishingiz kerak boʻladi. Ammo biz bu borada ishlayapmiz: biz Xalqaro migratsiya tashkilotini moliyalashtirishga yordam berdik va Migratsiya agentligi bilan hamkorlik qilamiz, toki ketayotgan oʻzbekistonliklar haqiqatan ham yaxshi tayyorgarlik koʻrishsin — madaniy farqlarni tushunishsin, ishlab topgan pullarini qanday sarflashni bilishsin va muammolar yuzaga kelganda kimga va qachon murojaat qilishni bilishsin.

Britaniya Ichki ishlar vazirligi viza shartlarini buzish boʻyicha ancha qatʼiy chegaraviy foizlarni belgilagan, undan oshganda dastur toʻxtatilishi mumkin. Men bu yerda ishlagan butun davr mobaynida Oʻzbekiston ushbu chiziqning toʻgʻri tomonida qoldi. Bir marta unga yaqinlashdik, lekin muammoni tezda hal qildik. Bu esa Buyuk Britaniyaga sayohat qilayotgan oʻzbekistonliklarning ijobiy tajribaga ega boʻlayotganini, shu bilan birga Oʻzbekistonga qaytib, u yerga sarmoya kiritishdan manfaatdor ekanini koʻrsatadi. Bu barcha uchun foydalidir.

Va biz hozir mehnat migrantlaringiz boradigan mamlakatlarni qanchalik diversifikatsiya qilayotganingizni koʻrib turibmiz. Buyuk Britaniyadan pul oʻtkazmalarining yaqinda 62 foizga oshganini koʻrish juda yoqimli.

Odamlar oʻrtasidagi aloqalarning kuchi ham aynan shunda — xoh u mavsumiy ishchilar boʻlsin, xoh talabalar yoki biznes. Men bularning barchasi oxirgi uch yil ichida qanday rivojlanganini kuzatdim. Bu mening xizmatim emas; hamkasblarimiz bilan bizning vazifamiz kengroq poydevor va munosabatlarni qurishga yordam berishdir. Biz imkoniyatlarni aniqlaymiz va ularni birlashtiramiz.

— Men uchun bularning barchasi odamlar oʻrtasidagi aloqalarga borib taqaladi.

Elchi sifatida men ushbu aloqalarni oʻrnatishga yordam beraman, lekin bu yerda mening baxtim kuldi. Ular men kelishimdan ancha oldin, Vestminster xalqaro universitetining ochilishi bilan shakllana boshlagan edi. Bugungi kunda Oʻzbekistonda Britaniya universitetlari bilan hamkorlikda yigirmaga yaqin dastur ishlamoqda. Oʻtgan yili bu yerda 15 000 kishi Britaniya oliy taʼlim dasturlari boʻyicha tahsil olgan boʻlsa, bir yil oldin bu koʻrsatkich 10 000 nafarni tashkil etgan edi. Bu yil bu koʻrsatkich 20 000 dan oshishiga ajablanmayman.

Kembridj universiteti nashriyoti millionlab oʻzbekistonliklarni darsliklar bilan taʼminlaydi. Bu nafaqat ingliz tili yoki Britaniya diplomi haqida. Bu yerda eng muhimi — tanqidiy fikrlash va kelajak iqtisodiyotiga kerak boʻladigan koʻnikmalardir. Ular yoshlarga sunʼiy intellekt, moliyaviy xizmatlar, muhim foydali qazilmalar va boshqa sohalarda imkoniyatlarni koʻrishga yordam beradi. Aslida, siz iqtisodiyotga jiddiy turtki bera oladigan yangi avlod mutaxassislari va tadbirkorlarini tarbiyalayapsiz. Buning bir qismi boʻlish va buni faol qoʻllab-quvvatlash haqiqatan ham hayajonlidir.

Va agar men ushbu lavozimdan olib ketadigan bir narsa boʻlsa, bu taʼlim sohasida birgalikda koʻproq ish qila olganimizdir — chunki bu nafaqat bugun va erta uchun, balki farzandlaringiz va nabiralaringiz uchundir. Bu Britaniya uchun ham foydali, chunki biz endi bir-birimizni ancha yaxshi tushunamiz.

Bunga Buyuk Britaniyaga borayotgan talabalarni qoʻshsangiz — 1500 ga yaqin oʻzbekistonlik Britaniya universitetlarida tahsil olmoqda. Ularning aksariyati oʻz mablagʻlari hisobidan, baʼzilari esa «El-yurt umidi» jamgʻarmasi yoki «Chevening» dasturi stipendiatlaridir. Oxirgi bir necha yil ichida jamgʻarma bilan hamkorligimiz gullab-yashnamoqda. Oʻtgan yili biz sizning stipendiatlaringiz uchun birinchi raqamli yoʻnalish boʻldik; bu yil ham birinchimiz. Yaqinda «El-yurt umidi» dasturi boʻyicha ketgan 210 kishidan 104 nafari Buyuk Britaniyaga bormoqda. Biz va Britaniya Kengashi jamgʻarmaga Britaniya universitetlari bilan aloqalar oʻrnatishda yordam berdik, toki siz ular bilan yaxshi shartlar boʻyicha muzokaralar olib borishingiz va Buyuk Britaniyaga oʻqish uchun yanada koʻproq stipendiatlarni yuborishingiz mumkin boʻlsin.

Bu yil Britaniya Kengashining Oʻzbekistondagi faoliyatiga 30 yil toʻladi va uning bosh ijrochi direktori buni nishonlash uchun keladi. Bu munosabatlarga umumiy nazar tashlash uchun yaxshi imkoniyatdir. Biz qayerga ketyapmiz? Umid qilamanki, men, mening jamoam va Britaniya Kengashi qoʻllab-quvvatlagan mavjud aloqalar yanada mustahkamlanadi. Agar 20 000 nafar oʻzbekistonlik oliy maʼlumot toʻgʻrisidagi diplom olayotgan boʻlsa, keling, bu koʻrsatkichni har yili oshirib boraylik; agar biz uni har ikki yilda ikki baravar oshira olsak, bu juda soz. Agar biz transmilliy taʼlimni kengaytirib, bu yerga koʻproq Britaniya universitetlarini olib kela olsak, ajoyib. Agar biz koʻnikma va bilimlarni shunday oʻtkaza olsakki, Oʻzbekiston kengroq mintaqaviy taʼlim xabining markaziga aylansa, bu juda zoʻr boʻlardi.

Oksford markazi ochilganini va Kembridj universiteti nashriyotining bu yerdagi aloqalari koʻlamini koʻrish juda yoqimli boʻldi. Ammo bu yerda boʻlmagan koʻplab Britaniya universitetlari bor. Yigirmatasi turli sherikliklarda ishtirok etmoqda — keling, koʻproq ish qilaylik. Sizga nima kerakligini koʻrib chiqaylik. Oʻz taʼlim tizimingizda Britaniya tajribasi toʻldirishi mumkin boʻlgan qanday boʻshliqlar bor? Va shu bilan birga, siz ham koʻplab innovatsion ishlarni amalga oshiryapsiz — xoʻsh, ushbu sheriklikda biz sizdan nimalarni oʻrganishimiz mumkin?

Umid qilamanki, kelajakda bu munosabatlar yanada muvozanatli boʻladi, chunki hozirgi vaqtda bilim va tajribaning katta qismi Britaniyadan bu yerga oqib kelmoqda. Lekin men ikkala yoʻnalishda ham koʻproq akademik almashinuv, ikkala yoʻnalishda ham koʻproq talabalar boʻlishini, Britaniyalik talabalarning bu yerga koʻproq kelishini chin dildan umid qilaman. Men koʻrgan misollardan biri: birinchi marta Oksfordda oʻzbek va chigʻatoy tillari oʻqitilmoqda. Bunday ishlar koʻpaysin va Oʻzbekistonga boʻlgan qiziqish ortib boraversin.

— Birinchidan, taʼlim sohasida erishgan yutuqlarimizni koʻrish menga juda yoqadi: xoh u ingliz tilini tezlashtirilgan oʻrganish boʻlsin, xoh biz gaplashgan boshqa hamma narsa. Bu sohada sherik boʻlish va uni qoʻllab-quvvatlash men uchun sharaf boʻldi.

Ikkinchidan, islohotlar dasturini qoʻllab-quvvatlash, biznes muhiti boʻyicha birgalikda amalga oshirgan ishlarimiz. Bizning rivojlanishga koʻmagimiz muhim, ammo iqtisodiy oʻsishingizni tezlashtirishning haqiqiy yoʻli xususiy sektor orqali oʻtadi. Shu bois, sizga yordam berish — xoh u xalqaro tijorat sudi, xoh JSTga aʼzo boʻlish yoki Strategik islohotlar agentligi huzuridagi Loyiha ofisini qoʻllab-quvvatlaydigan kengroq boshqaruv dasturlari boʻlsin, ayni paytda oʻzimiz ham sizdan oʻrganayotganimiz — haqiqiy yutuqdir. Men uch yil oldin kelgan paytimdan boshlab to bugungi kungacha Britaniya biznesi Oʻzbekistondagi imkoniyatlar haqida ancha yaxshi maʼlumotga ega boʻlganini koʻrdim. Va mening vorisim, umid qilamanki, buni bir necha barobar mustahkamlaydi, chunki hali juda koʻp ishlarni qilish mumkin.

Men kelgan ilk ikki haftada Savdo va investitsiyalar vaziri, Eksport vaziri — Lord Offord keldi va biz 2030 yilgacha eksport yoki ikki tomonlama savdo hajmini bir milliard dollarga yetkazishni muhokama qildik. Men esa oʻyladim: bu yetarli emas. Biz bu koʻrsatkichdan allaqachon oshib ketdik. Menimcha, maqsadlar ancha yuqori boʻlishi kerak. Men mening davrimda eksport va ikki tomonlama savdo qanday oʻsganidan juda minnatdorman va faxrlanaman. Lekin men bu raqamning yanada kattaroq boʻlishini juda xohlayman. Ikki milliard bizning iqtisodiyotimiz koʻlami uchun yetarli emasdek tuyuladi. U qancha boʻlishi kerak? Toʻgʻri raqam qanday? Men bilmayman, lekin oʻylaymanki, biz bu borada haqiqatan ham katta maqsadlarni qoʻyishimiz kerak.

Shaxsiy darajada bu haqiqatan ham ajoyib vaqt boʻldi. Oilam va men Oʻzbekistonda uch yil yashadik va bu vaqt koʻz ochib yumguncha oʻtib ketdi. Bu yetarli emas. Biz bu mamlakatni yaxshi koʻramiz. Qizlarim shu yerda maktabga borishdi. Biz xohlaganimizcha sayohat qila olmadik, lekin anchagina joylarni koʻrdik. Va biz albatta qaytib kelamiz, chunki bu mehmondoʻstlik va bu sheriklik haqiqiydir va ular davom etadi.

Va nihoyat, balki — Oʻzbekiston haqida kam biladigan odamlar bilan gaplashganimda va ularning mamlakat rivojlanishi haqida bir narsani bilishlarini istaganimda, men oʻta qashshoqlik koʻrsatkichini misol qilib keltiraman. 2017 yilda bu aholining 35 foizini tashkil etardi. Hozir esa bu koʻrsatkich taxminan 4 foizni tashkil etadi. Bu Prezident Mirziyoyev davrida 7,5-8 million kishi qashshoqlikdan olib chiqilganini anglatadi. Mamlakatingiz rivojlanish surʼatlarini koʻrish bu yerda oʻtkazgan vaqtimning eng ijobiy jihati boʻldi. Bu hamma narsa mukammal degani emas. Hech narsa mukammal emas; mening oʻz mamlakatimda ham koʻp narsa mukammallikdan yiroq. Ammo bu mamlakatning har bir fuqarosi hayotini yaxshilash va ancha yaxshi kelajakni koʻrish istagi yaqqol namoyon boʻlmoqda.