O‘zbekistonda 2,5 mln.dan ortiq fuqaro kredit olishga o‘ziga-o‘zi taqiq qo‘ygan. Bu himoyani qanday yoqish va bekor qilish mumkin

O‘zbekistonda 2,5 milliondan ziyod fuqaro kredit olishga o‘ziga-o‘zi taqiq qo‘ygan. Ushbu himoya mexanizmini qanday faollashtirish va bekor qilish mumkinligi haqida ma’lumot beramiz.

Boshqa shaxs nomiga kredit olish holatlari nafaqat o‘g‘irlangan pasport orqali, balki shaxsiy ma’lumotlarning sizib chiqishi yoki bank xodimining ishonuvchanligi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin. 2025-yil iyunidan boshlab O‘zbekiston fuqarolari bunday muammolarning oldini olish maqsadida o‘z nomlariga kredit va mikrozaym olishni ixtiyoriy ravishda taqiqlash imkoniyatiga ega bo‘ldilar.

Bu mexanizm O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 4-martdagi O‘RQ-1043-sonli Qonuni bilan joriy etilgan bo‘lib, tegishli o‘zgartirishlar 2025-yil 6-iyundan kuchga kirgan. "Kredit-axborot tahliliy markazi" kredit byurosi MChJ ma’lumotlariga ko‘ra, ushbu xizmat tezda ommalashmoqda:

* 2025-yil 1-iyul holatiga: qariyb 33,1 ming kishi

* 2025-yil 1-oktabr holatiga: qariyb 149,5 ming kishi

* 2026-yil 1-yanvar holatiga: 438,3 ming kishi

* 2026-yil 1-iyul holatiga: 2,57 milliondan ortiq kishi (1 497 389 erkak va 1 076 637 ayol)

Bu bir yil ichida 77 barobardan ko‘proq o‘sishni anglatadi.

Quyida o‘ziga-o‘zi taqiq qanday ishlashi, uni qanday yoqish va bekor qilish usullari, qaysi kreditlar bloklanishi va kimlar ushbu himoyadan foydalanishi maqsadga muvofiqligi ko‘rib chiqiladi.

**Mexanizmning huquqiy asosi**

Mexanizm O‘zbekiston Respublikasining 2025-yil 4-martdagi O‘RQ-1043-sonli Qonuni bilan joriy etilgan. Ushbu qonun "Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida"gi Qonunga yangi 16-1-moddani qo‘shgan bo‘lib, unda jismoniy shaxslar to‘g‘risidagi ma’lumotlarni kredit bitimini tuzish taqiqlangan shaxslar reyestriga kiritish normasi belgilangan. O‘zgartirishlar 2025-yil 6-iyundan kuchga kirgan.

**Taqiq qanday ishlaydi?**

Taqiq faollashtirilganidan so‘ng, kredit axboroti almashinuvi tizimiga ulangan har qanday moliyaviy tashkilotga kredit olish uchun yuborilgan so‘rovda avtomatik ravishda taqiq mavjudligi haqidagi belgi ko‘rinadi. Agar bank yoki mikromoliya tashkiloti (MMT) reyestrni chetlab o‘tib kredit rasmiylashtirsa, buning uchun javobgarlik nomidan foydalanilgan shaxsga emas, balki kreditorga yuklanadi.

**Taqiqni yoqish va bekor qilish usullari**

1. **my.gov.uz portali orqali (universal variant):**

* Bu istalgan joydan foydalanish mumkin bo‘lgan universal usul.

* Portalda "Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish" xizmati mavjud.

* Avtorizatsiya OneID tizimi orqali amalga oshiriladi.

* **Yoqish uchun:** my.gov.uz saytini brauzer orqali yoki mobil ilovada oching (Google Play va App Store’da mavjud). OneID tizimi orqali avtorizatsiyadan o‘ting. Agar akkauntingiz bo‘lmasa, uni id.egov.uz saytida pasport seriyasi va raqami orqali yaratish mumkin. Portalning qidiruv satriga "Kredit shartnomasini tuzishga taqiq qo‘yish yoki taqiqni bekor qilish" deb yozing va xizmat sahifasini oching. "Xizmatdan foydalanish" tugmasini bosing, so‘ng "Faollashtirish" amalini tanlang. Tizim arizani avtomatik qayta ishlaydi va ma’lumotlarni reyestrga kiritadi. Shaxsni ERI yoki shaxsan tashrif orqali qo‘shimcha tasdiqlash talab etilmaydi. Xizmat ko‘rsatilgani haqidagi elektron hujjatni faollashtirishdan so‘ng darhol yuklab olish mumkin.

* **Bekor qilish uchun:** Xuddi shu xizmatni ochib, "Faolsizlantirish" amalini tanlang.

2. **"Kredit-axborot tahliliy markazi" (KATM) xizmati orqali:**

* Bu "KATM" nomi ostida ishlaydigan mobil ilova va infokredit.uz sayti ko‘rinishida mavjud.

* U orqali faqat taqiqni faollashtirish mumkin, uni bu usulda bekor qilib bo‘lmaydi.

3. **Oflayn variant (shaxsan murojaat):**

* Pasport bilan Davlat xizmatlari markaziga (DXM) yoki "KATM" kredit byurosining ofisiga shaxsan murojaat qilish.

* Bu yerda ham taqiqni yoqish, ham bekor qilish mumkin.

Barcha holatlarda xizmat bepul.

**Taqiq qaysi kreditlarga ta’sir qiladi?**

O‘ziga-o‘zi taqiq amaldagi majburiyatlarni bekor qilmaydi. Avval rasmiylashtirilgan kreditlar, kredit kartalari va bo‘lib-bo‘lib to‘lash bo‘yicha to‘lovlarni odatdagi tartibda davom ettirish kerak. Taqiq faqat yangi arizalarga nisbatan qo‘llanadi. Kredit axboroti almashinuvi tizimiga ulanish banklar va MMTlar uchun majburiy bo‘lgani sababli, cheklov amalda kredit bozorining deyarli barcha rasmiy ishtirokchilariga tatbiq etiladi.

Rasmiy moliyaviy tashkilotlar orqali emas, masalan, tanishlar yoki xususiy shaxslardan olingan qarzlar o‘ziga-o‘zi taqiq doirasiga kirmaydi, chunki bunday bitimlar kredit tarixlari byurolari orqali o‘tmaydi.

**Taqiqni bekor qilish muddati**

"Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida"gi Qonunning 16-1-moddasiga ko‘ra, taqiqni bekor qilish haqidagi ariza ham, uni o‘rnatish haqidagi ariza kabi, kredit byurosi tomonidan olingan zahoti reyestrga darhol kiritiladi. 2025-yilda xizmat ishga tushirilgani haqidagi avvalgi xabarlarda taqiqni bekor qilish uchun ikki ish kunigacha muddat ko‘rsatilgan edi. Biroq qonunda ma’lumotlarni darhol kiritish haqidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri norma mavjud bo‘lganligi sababli, qonun matniga tayanish lozim.

**Taqiqni qayta-qayta yoqish va bekor qilish**

Qonunda taqiqni o‘rnatish va bekor qilish ixtiyoriy hamda bepul amal sifatida belgilangan, biroq bunday murojaatlar soniga cheklov qo‘yilmagan. Ya’ni, qonun taqiqni qayta-qayta faollashtirish va bekor qilishni taqiqlamaydi.

**Taqiq buzilgan taqdirda javobgarlik**

"Kredit axboroti almashinuvi to‘g‘risida"gi Qonunning 16-1-moddasiga ko‘ra, banklar, nobank kredit tashkilotlari va MMT sifatida faoliyat yurituvchi to‘lov tashkilotlariga muayyan shaxsda taqiq mavjud yoki mavjud emasligi haqidagi ma’lumotlarni reyestrdan olmasdan kredit bitimini tuzish taqiqlanadi. Agar kreditor ushbu talabni buzib, reyestrda bo‘lgan shaxsning ishtirokisiz yoki xabarisiz bitim tuzsa, bunday bitimning huquqiy oqibatlari uchun javobgarlik kreditorga yuklanadi.

Shuningdek, qonunda 5 000 BHM (bazaviy hisoblash miqdori) gacha jarima – qariyb 1,875 milliard so‘m – alohida nazarda tutilgan. Biroq ushbu sanksiya Markaziy bank tomonidan kredit byurolarining o‘z faoliyatidagi qonunbuzarliklari, masalan, reyestrni yuritish tartibiga rioya qilmaslik yoki byuro xizmatlari iste’molchilarining huquqlarini buzganlik uchun qo‘llanadi. U o‘ziga-o‘zi taqiqni chetlab o‘tgan holda muayyan kredit rasmiylashtirilgani uchun bank yoki MMTga bevosita qo‘llanadigan jarima emas. Banklar va MMTlarga nisbatan qonunda umumiyroq – "bitimning huquqiy oqibatlari uchun javobgarlik" – formulasi ishlatilgan va aynan shu buzilish uchun belgilangan jarima miqdori ko‘rsatilmagan.

**Kimlar ushbu himoyadan foydalanishi maqsadga muvofiq?**

* **Chet elda ishlayotgan yoki uzoq muddatli xizmat safarida bo‘lganlar:** my.gov.uz orqali arizani dunyoning istalgan nuqtasidan topshirish mumkin. Bu O‘zbekistondagi moliyaviy operatsiyalarni shaxsan nazorat qila olmaydiganlar uchun qulay.

* **Pasport yo‘qolgan yoki o‘g‘irlangan holatlar:** Yangi hujjat rasmiylashtirilguniga qadar o‘ziga-o‘zi taqiq boshqa birovning nomingizga kredit rasmiylashtirish imkoniyatini cheklaydi.

* **Firibgarlardan himoyalanishni istaganlar:** Ayniqsa, "hisob xavfsizligini tekshirish" bahonasida harakat qiladigan firibgarlardan yoshi katta qarindoshlarini himoya qilmoqchi bo‘lganlar.

* **Yangi qarz olish imkoniyatini ongli ravishda istisno qilmoqchi bo‘lganlar:** Amaldagi kreditini to‘layotgan va eski qarzni to‘liq yopmaguncha yangi qarz olishni istamaydiganlar uchun foydali.