O‘zbek tilining kelajagi bolaga atalgan kitobdan boshlanadi — Saida Rashidova

**O‘zbek tilining kelajagi bolaga atalgan kitobdan boshlanadi — Saida Rashidova**

21-oktabr — O‘zbek tili bayrami kuni biz uchun shunchaki tarixiy sanani eslash emas. Bu kun ona tilimizning bugungi nafasi, ertangi avlod hayotidagi o‘rni va dunyo miqyosidagi kelajagi haqida mas’uliyat bilan mulohaza yuritishga chorlaydi. Tilni asrash uni faqat minbarlarda ulug‘lash bilan cheklanmaydi.

Til bolaga quvonch, o‘yin, kitob, suhbat va kashfiyot ko‘rinishida yetib borgandagina yashaydi, boyiydi va yangi avlodning tabiiy ehtiyojiga aylanadi, deydi o‘zbek tili targ‘ibotchisi, bolalar kitoblari yozuvchisi Saida Rashidova Gazeta uchun yozgan kolonkasida.

O‘zbekiston taraqqiyotida o‘zbek tilining mavqeyini mustahkamlash, avvalo, uning ta’lim, ilm-fan, zamonaviy texnologiya va xalqaro muloqot tili sifatidagi imkoniyatlarini kengaytirishni anglatadi. Ayniqsa, o‘zbek tilini ona tili sifatida emas, ikkinchi yoki xorijiy til sifatida o‘rganayotgan bolalar uchun ilmiy asoslangan, jozibador va yoshga mos materiallar yaratish bugunning dolzarb vazifasidir. Chunki bolalikda til bilan bog‘langan ilk taassurot keyingi munosabatni belgilaydi: bola tildan cho‘chishi ham, uni sevib qolishi ham mumkin.

Uch yoshdan o‘n yoshgacha bo‘lgan bola uchun til qoidalar majmui emas. Til — suratdagi qahramon, takrorlanadigan quvnoq ibora, qo‘shiq, harakat, savol-javob, oila bilan bajariladigan kichik vazifa va o‘yindagi muloqotdir.

Shu sababli o‘zbek tilini bolalarga o‘rgatishga mo‘ljallangan zamonaviy mahsulot qisqa syujet, ko‘rgazmali tayanch, takrorlanuvchi til birliklari, o‘yin va harakat, milliy obraz, oilaviy ishtirok hamda kuzatish mumkin bo‘lgan natijani birlashtirishi kerak.

Masalan, bola kitobni o‘qib bo‘lgach bir necha so‘zni shunchaki yoddan aytishi emas, balki salomlashishi, o‘zini tanishtirishi, rang yoki buyumni so‘rashi, oddiy savolga javob berishi, tengdoshi bilan o‘yinda o‘zbekcha ishtirok etishi muhim. Shunda til darslik sahifasida qolib ketmaydi, kundalik harakatga aylanadi. Ta’lim natijasi ham “mavzuni o‘tdi” degan qayddan emas, “bola nimani tushundi va mustaqil bajara oldi” degan aniq mezondan kelib chiqadi.

Bu yondashuv xalqaro ta’lim tasnifidagi ISCED 0 va ISCED 1 bosqichlari — maktabgacha hamda boshlang‘ich ta’limning o‘ziga xosligini hisobga oladi. Shu bilan birga, til darajalarini belgilovchi CEFR mezonlaridagi Pre-A1 va A1 bosqichlarini bolalarning yoshi, o‘zbek tilining xususiyatlari va mahalliy madaniy muhitga moslashtirishni talab qiladi. Xalqaro mezonni tayyor qolip sifatida ko‘chirish emas, uning mazmunini milliy ta’lim ehtiyojiga ilmiy moslashtirish zarur.

Ko‘p tilli muhitdagi bola o‘zbek tilini o‘rganar ekan, uning uyda gaplashadigan tili va madaniy tajribasi inkor etilmasligi kerak. Aksincha, bolaning ona tiliga hurmat — o‘zbek tilini o‘rganishga to‘siq emas, balki xavfsiz ko‘prikdir. O‘zini qadrlangan deb his qilgan bola yangi tilda xato qilishdan qo‘rqmaydi, suhbatga faolroq kirishadi va boshqa madaniyatga qiziqish bilan qaraydi.

Demak, bolalar kitobidagi milliy obrazlar ham bezak vazifasini emas, muloqot vazifasini bajarishi lozim. Mahalla, oila, mehmondo‘stlik, tabiat, milliy taomlar, hunarmandchilik, bayramlar va kundalik odob bilan bog‘liq syujetlar xorijlik bolaga O‘zbekistonni tushunishga yordam beradi. Ammo bunday obrazlar sun’iy va nasihatgo‘y emas, bolaning yoshiga mos, tabiiy voqea hamda qiziqarli qahramonlar orqali berilishi kerak.

Tilga mehr ko‘pincha aynan qahramonga mehrdan boshlanadi.

Bugun bolalar uchun chiroyli kitob yaratishning o‘zi yetarli emas. Uning matni yoshga mosmi, rasm mazmunni tushunishga yordam beradimi, takrorlar bolaning eslab qolishini kuchaytiradimi, o‘yin uni mustaqil gapirishga undaydimi — bularning barchasi tajriba-sinov orqali tekshirilishi zarur. Shundagina ijodkor muallif-tadqiqotchiga, keyinchalik esa milliy va xalqaro miqyosda fikri tan olinadigan ekspertga aylanishi mumkin.

Buning uchun avval mavjud kitoblarni ilmiy-metodik auditdan o‘tkazish, keyin bolalar uchun sodda “bajara oladi” mikromezonlarini ishlab chiqish, kichik guruhlarda sinov tashkil etish va natijaga qarab materialni qayta ishlash kerak. Kuzatuv, bolalar nutqining audio yoki video namunalari, pedagog kundaligi, ota-onalar fikri, tajribadan oldingi va keyingi topshiriqlar birgalikda tahlil qilinsa, kitobning haqiqiy ta’siri ko‘rinadi.

Bu jarayonda akademik halollik ham muhim. Har qanday ijobiy natijani bo‘rttirmaslik, muvaffaqiyatsiz urinishlardan ham xulosa chiqarish, bola haqidagi ma’lumotlarning maxfiyligini saqlash, tasvir va ovoz yozuvlari uchun ota-ona roziligini olish shart. Bola manfaatini birinchi o‘ringa qo‘ygan ilmiy yondashuvgina jamiyat ishonchini qozonadi.

Bugungi bola faqat bosma sahifa bilan cheklanmaydi. Kitobga biriktirilgan audio, QR resurs, sodda animatsiya va interaktiv o‘yin talaffuzni eshitish, hikoyani takror ko‘rish va oila bilan birga mashq qilish imkonini beradi. Biroq texnologiya kitobning mazmunini siqib chiqarmasligi kerak.

Uning vazifasi bolani ekranga bog‘lash emas, o‘zbekcha tinglash, gapirish va real muloqotga olib chiqishdir.

Inklyuzivlik ham shunday tizimning ajralmas mezoni bo‘lishi lozim. Turli ta’lim ehtiyojiga ega bolalar uchun shrift, rang, tasvir, topshiriq hajmi, audio tezligi va harakat turi moslashtirilsa, til o‘rganish imkoniyati kengayadi.

O‘zbekistonning ta’lim siyosati har bir bolani ko‘rishi va eshitishi kerak; bolalar adabiyoti esa bu tamoyilni kundalik amaliyotga olib kiradigan eng samimiy vositalardan biridir.

Bolaning tilga qiziqishi faqat muallif yoki o‘qituvchiga bog‘liq emas. Kuniga o‘n daqiqalik oilaviy mashg‘ulot — birgalikda rasm ko‘rish, qahramonlar rolini ijro etish, yangi iborani kundalik vaziyatda qo‘llash — o‘rganilgan bilimning barqarorligini oshiradi. Shu sababli har bir bolalar kitobi bilan birga ota-ona va pedagog uchun qisqa, ravshan ko‘rsatma ham berilishi maqsadga muvofiq.

Sifatli mahsulot yaratish uchun esa muallif yolg‘iz qolmasligi kerak. Ilmiy rahbar, maktabgacha va boshlang‘ich ta’lim mutaxassisi, CEFR bo‘yicha ekspert, psixolog, rassom, muharrir, raqamli dizayner, ta’lim tashkiloti, nashriyot va homiy bir maqsad atrofida hamkorlik qilishi zarur. Ana shunda alohida kitoblar tizimli seriyaga, seriya esa o‘zbek tilini o‘rgatishning dalillarga asoslangan milliy modeliga aylanishi mumkin.

Oldimizda aniq istiqbol bor:

Uzoq muddatda esa o‘nlab kitob, oltmishdan ziyod sinovdan o‘tgan o‘yin, metodik qo‘llanma va ochiq ilmiy portfelni birlashtirgan yaxlit tizim vujudga kelishi mumkin.

Bu ish faqat tilshunoslik yoki nashriyot tashabbusi emas. U maktabgacha ta’lim, boshlang‘ich ta’lim, madaniyat, ilm-fan, raqamli texnologiya va xalq diplomatiyasini bog‘laydi.

O‘zbek tilini o‘rganayotgan xorijlik bola kitob orqali nafaqat so‘zlarni, balki xalqimizning muomala madaniyati va dunyoqarashini ham kashf etadi. Har bir sifatli bolalar kitobi shu ma’noda mamlakatimizning kichik, ammo ta’sirchan madaniy elchisidir.

O‘zbek tili kuni arafasida o‘zimizga bitta muhim savol berishimiz kerak: biz tilimizni bolalarga qanday holatda topshiryapmiz?

Faqat qoidalar va talablar ko‘rinishidami yoki mehr, ijod, o‘yin va zamonaviy imkoniyatlar bilan boyitilgan tirik muloqot sifatidami? Tilning ertangi mavqeyi bugun bola qo‘liga tutqazilgan kitobning sifati bilan ham belgilanadi.

Bolalar uchun yaratilgan har bir ilmiy asoslangan kitob — Vatan tilining kelajak avlodga yetgan tirik ko‘prigidir. Bu ko‘prik qanchalik mustahkam, go‘zal va ochiq bo‘lsa, o‘zbek tilining O‘zbekiston hamda jahon maydonidagi qadami ham shunchalik dadil bo‘ladi.