«Ortiqcha vazn — bu intizomning yoʻqligi emas, balki kasallikdir»

«Ortiqcha vazn — bu intizomning yoʻqligi emas, balki kasallikdir»

2016 yilda tibbiyot fanlari doktori Shuhrat Hoshimovning qabuliga vazni 236 kilogramm boʻlgan erkak kishi keldi. Oʻsha paytda shoshilinch bariatrik operatsiya — vazn yoʻqotishning jarrohlik usuli haqida gap ham boʻlishi mumkin emas edi: klinikadagi operatsiya stoli eng koʻpi bilan 200 kg gacha boʻlgan yukni koʻtara olardi.

Bemor hayratlanarli darajada samimiy va ochiqkoʻngil inson boʻlib chiqdi. U hamshiralarga gullar olib kelar va tinmay hazil qilardi: «Qizlar, aslida men juda chiroyliman, shunchaki bularning hammasi yogʻ ostiga yashiringan». Shu bilan birga, ertalablari unga karavotdan turish juda qiyin edi.

Vaznni ruxsat etilgan 200 kilogrammgacha tushirish uchun erkakning oshqozoniga vaqtinchalik silikon ballon oʻrnatildi, u oshqozon hajmining katta qismini egalladi. U juda kichik portsiyalar bilan toʻyadigan boʻldi. Bir necha oy ichida 36 kilogramm ketdi. Keyin ballon olib tashlandi va bemor operatsiyaga tayyorlana boshlandi.

Jahon sogʻliqni saqlash tashkiloti maʼlumotlariga koʻra, Oʻzbekiston kattalar oʻrtasida ortiqcha vazn tarqalishi boʻyicha Markaziy Osiyoda birinchi oʻrinda turadi — 63,7%. Turkmaniston va Tojikistonda bu koʻrsatkich 58% ga, Qozogʻistonda — 56,5% ga, Qirgʻizistonda — 56,2% ga yetadi. Sabablar koʻp, ulardan biri — milliy taomlardir.

Palov, manti, issiq somsa — madaniy kodimizning bir qismidir. Ammo bu taomlarning kaloriyasi ajdodlarimiz tomonidan ogʻir jismoniy mehnatga moʻljallab «hisoblangan». Bir lagan palovni hazm qilish uchun kun boʻyi dalada ishlash kerak. XXI asrda esa odam yogʻli taomdan toʻyib yeydi, mashinaga oʻtiradi va ofisga boradi — kechgacha kompyuter qarshisida oʻtirish uchun, — deydi shifokor Shuhrat Hoshimov.

Kaloriyali taomlar va kamharakatlikdan tashqari, vaziyatni gadjetlarga qaramlik ham ogʻirlashtirmoqda. Yoshlar yarim tungacha smartfonlarda oʻtirishadi, bu esa uyquning qisqarishiga olib keladi. Toʻyib uxlamaslik ishtahani tartibga soluvchi gormonlarga taʼsir qilishi va vazn ortishi xavfini oshirishi mumkin.

Muammoni anglash har kimda har xil kechadi, lekin doim — tana boʻysunmay qolgan lahzada sodir boʻladi.

Turmushga chiqqunga qadar Mahmuda 42 kilogramm vaznga ega edi. Boʻyi 156 sm boʻlganida, uning qomati nozik, deyarli nimjon edi. Hozir u 41 yoshda. Sanitarka boʻlib ishlaydi, uch farzandni tarbiyalayapti. Uning butun hayoti — palatalar, uy va bozor oʻrtasidagi odatiy aylanishdan iborat.

Oʻsha Mahmuda va bugungi Mahmuda oʻrtasida — ayol tanasi asta-sekin oʻziga tegishli boʻlmay qolgan butun bir hayot bor.

Hammasi 38 yoshida ogʻir ruhiy zarba — farzandidan ayrilishi bilan boshlandi. Keyin pandemiya keldi va Mahmuda Zangiotadagi yuqumli kasalliklar majmuasiga tushdi. Kovid ogʻir kechdi. Ayolga JSST tomonidan kritik holatlar uchun tavsiya etilgan gormonal preparatning yuqori dozalari yuborildi. Kasallikni yengishga muvaffaq boʻlindi, ammo organizm boshqa hisob-kitobni taqdim etdi: ilgari 74 kilogramm darajasida ushlanib turgan vazn keskin koʻtarilib, 94 kilogrammga yetdi.

Boshqa bir toshkentlik Shuhrat Yu.ning kritik nuqtagacha boʻlgan yoʻli boshqacha edi. Tanasi 165 kilogrammga yetgunga qadar u sayohat qilishni yaxshi koʻrar va notanish shaharlarda soatlab piyoda yura olardi. 40 yoshdan keyin kilogrammlar ketidan kilogrammlar qoʻshila boshladi va asta-sekin hayotiy yoʻnalish uy eshigi va avtomobil eshigi oʻrtasidagi qisqa masofagacha qisqardi.

Erkak uchun ham pandemiya davri boʻlgan 2020 yil burilish nuqtasi boʻldi. Mashinalar harakati taqiqlandi, koʻchalar boʻshab qoldi va shunday tinch kunlarning birida Shuhratga keksa otasi qoʻngʻiroq qildi: «Shuhrat, kel, menga palov damlab ber».

Shuhrat 57 yoshda va u juda yaxshi pishiradi. Ammo otasining uyigacha boʻlgan yoʻl — oʻnta bekat va svetofor yaqinidagi besh metrlik kichik tepalikdan iborat. Vazni 165 kilogramm boʻlgan odam uchun bu shunchaki noqulaylik emas, balki sinovdir: har 10–15 metr yurilganda tana ogʻir, boʻgʻuvchi hansirash bilan javob beradi.

Yaqinlari otasiga: "U qanday keladi? Axir u semiz-ku. Yoʻlning yarmigacha ham yetib bora olmaydi", deyishgan. Men esa bordim. Otam soʻrayapti-ku, qanday bormayman? Mashinalar yoʻq, sukunat. Sekin, asta-sekin, qadamma-qadam ketyapman… Ketyapman-u, oʻylayapman: bir tomondan, otamning istagini bajarishim kerak, ikkinchi tomondan — juda ogʻir, nafasim qisilyapti, havo yetmayapti, — deb eslaydi Shuhrat.

Oʻsha kuni u otasining uyiga yetib bordi. Ammo aynan oʻsha yoʻlda uning dunyosi qanchalik tor va cheklangan boʻlib qolgani haqidagi achchiq fikr uning qalbini tirnab oʻtdi.

Jamiyatning shifokorlar qarshi chiqayotgan eng katta yanglishishi — «iroda kuchi»ga koʻr-koʻrona ishonishdir.

«"Kamroq yeyish va sport bilan shugʻullanish" haqidagi maslahatlar aksariyat hollarda noratsionaldir», — deb tushuntiradi jarroh Shuhrat Hoshimov. — «Bu bosqichdagi ortiqcha vazn — intizomning yoʻqligi emas, balki toʻlaqonli kasallikdir».

Oʻz tanasining jismoniy bosimi bilan birga inson hayotiga ijtimoiy bosim ham kirib keladi.

Mahmudaning tashqi koʻrinishidagi oʻzgarishlar na uyda, na ishda izohsiz qolmadi. Birinchi boʻlib turmush oʻrtogʻi undan uzoqlashdi: «Semirib ketyapsan, biror chora koʻr». Keyin opa-singillari qoʻshildi: «Oʻzingga qara, semirib ketyapsan». Kasalxonadagi hamkasblari ham gapni aylantirib oʻtirishmadi: «Nega bunchalik semirib ketyapsiz? Boʻyingiz past, Kolobokka (boʻgʻirsoqqa) oʻxshab qolyapsiz».

Иллюстратив фото: Joachim Schnurle / Unsplash

Bunday lahzalarda Mahmudaning ichidan zilzila oʻtar va unga juda alam qilardi.

«Oʻzimga loyiq kiyim topa olmaganimdan juda siqilardim. Boʻyim pastligi sababli bozordan hech narsa tanlab boʻlmasdi. Keksa ayollar uchun moʻljallangan xunuk fasonlarni sotib olishga majbur boʻlganim alam qilardi. Erim tanbeh berardi: "Bu nima kiyib olganing? Senga yarashmabdi, katta odamlar uchun moʻljallangan narsalarni qidir"», — deydi Mahmuda.

Kasallikni tan olishdan oldin Mahmuda va Shuhrat muammoni mustaqil hal qilishga urinishlarning tupik doirasidan oʻtishdi.

Turli parhezlar, ozish uchun choy va kofelar, yogʻ parchalovchi qoʻshimchalar yordamida u 10 kilogramm tashlashga muvaffaq boʻldi — 94 dan 84 gacha, shundan soʻng tarozi mili butunlay qotib qoldi.

U ham «oʻzini qoʻlga olishga» harakat qildi: ratsionini qisqartirdi, har qanday boʻsh daqiqada yurish uchun uyga va ishxonaga ikkita yugurish yoʻlakchasini sotib oldi. Roʻza paytida 10–12 kilogramm tashlashga muvaffaq boʻlardi, lekin keyin vazn «foizlari» bilan qaytardi: 120, 150, 165 kg…

Mahmuda ham, Shuhrat ham «Ozempik» yoki «Mundjaro» kabi ommabop dorilar bilan ozishmagan, ammo shifokorlar amaliyotida bunday voqealar doimo uchrab turadi.

Jarroh Shuhrat Hoshimov bu dorilarni tanqid qilmaydi, lekin ularni vaqtinchalik suyanchiq deb ataydi.

«Menda shunday dorilardan keyin kelgan bemorlar boʻlgan. Igna sanchib yurgan paytingda — yeging kelmaydi, ozasan.

Igna sanchishni toʻxtatdingmi — vazn yana qaytib keladi, ustiga-ustak qoʻshimchasi bilan, bu esa insonni ruhan sindiradi.

Bunday dorilar boshqa narsa uchun kerak. Masalan, qand miqdori yuqori boʻlgan bemor keladi va asoratlar xavfi tufayli uni darhol operatsiya qilib boʻlmaydi. Oʻshanda biz endokrinologlar bilan birgalikda, jumladan, shunday inʼyektsiyalar yordamida qand miqdorini ruxsat etilgan darajagacha tushiramiz, toki operatsiyani xavfsiz oʻtkaza olaylik», — deb tushuntiradi shifokor.

Semirib ketish tibbiy bayonnomalarda koʻp omilli kasallik sifatida qaraladi. U bir qator xavfli tashxislarga — qandli diabet, yurak-qon tomir patologiyalari, boʻgʻimlar va umurtqa pogʻonasining shikastlanishi, gipertoniya, onkologiyaga olib keladi. Ayollarda ortiqcha vazn bepushtlikni, erkaklarda esa impotentsiyani keltirib chiqarishi mumkin.

Mahmudada birinchi boʻlib oʻt pufagi bardosh bera olmadi, uni olib tashlashdan oldingi tekshiruv paytida esa shifokorlar qandli diabetni aniqlashdi. Ayol shifokorlar bilan yigʻlab bahslashdi: «Menda hech qanaqa diabet yoʻq!» Bir paytlar bu kasallikdan uning buvisi vafot etgan edi va u bu tashxisga ishonishni xohlamasdi. Ammo diabet allaqachon oʻz taʼsirini koʻrsata boshlagandi: chidab boʻlmas qichishish va taʼsirchanlik boshlandi, yurak taxikardiya bilan urar, ogʻir holsizlik bosardi. Asab tizimi ham azob chekardi — Mahmuda yaqinlariga baqirar, ishda urishar va har qanday mayda-chuyda narsa uchun yigʻlab yuborishi mumkin edi.

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Dorilar va ukollar yordam bermadi, qand miqdori 10 dan 25 mmol/l gacha sakrab turdi, koʻrsatkich 30 mmol/l ga yetganda esa Mahmuda koma oldi holatida shifoxona karavotiga yotqizildi.

U yerda, tomchilab yuboriladigan dorilar ostida, u nihoyat shifokorlarning gapiga quloq soldi: «Bunday qand miqdori bilan yashab boʻlmaydi — siz shunchaki komaga tushib qolasiz».

Vaznni kamaytirish va diabet remissiyasiga erishish uchun Mahmuda bariatrik operatsiyaga qaror qildi. Qoʻrquvlar koʻp edi: «Toʻsatdan pul toʻlasang, pichoq ostiga yotsang-u, qand miqdori pasaymasa-chi? Vazn ham ketmasa-chi?»

Oila bu gʻoyani juda sovuq kutib oldi, ammo u paytga kelib Mahmuda uchun boshqalarning fikri ahamiyatsiz boʻlib qolgandi. Yillar davomidagi taʼnalar va diabetik komadan doimiy qoʻrquv unga tanlov qilishga yordam berdi: «Men buni oʻzim va sogʻligʻim uchun qilyapman».

Jarroh Shuhrat Hoshimovning tan olishicha, u muntazam ravishda qaysarlik qilib: «Shunchaki ogʻzini yopsin va kamroq yesin», deydigan erlarga maʼruza oʻqishiga toʻgʻri keladi. Bunday holatlar uchun shifokorning kompyuterida maxsus taqdimot tayyorlab qoʻyilgan.

«Men doim bemor tomonidaman. Shunday erni monitor qarshisiga oʻtkazaman, grafiklar, statistika, tadqiqot maʼlumotlarini koʻrsataman. Aytaman: "Tushuning, semirish — bu kasallik. Ertaga buning fonida ogʻir hamroh kasalliklar rivojlanadi. Oʻylab koʻring, operatsiyasiz xotiningiz 10–12 yil kamroq yashaydi. Axir farzandlaringizga ona, sizga esa sogʻlom, faol va baxtli rafiqa kerak-ku"», — deydi u.

Erlarni ishontirish muhim, chunki 70% hollarda aynan ular operatsiya uchun pul toʻlashadi. Biroq, Shuhrat Xurshidovich tez-tez teskari manzarani ham koʻradi: maslahatlashuvda turmush oʻrtogʻi xotiniga «men sen bilanman, yoningdaman, seni qoʻllab-quvvatlayman» deganida. U sevimli ayoli operatsiyani yengilroq oʻtkazishi va tezroq sogʻayib ketishi uchun har qanday xarajatga tayyor boʻladi.

Shifokorning aytishicha, hamma narsa juftlikdagi munosabatlarga bogʻliq.

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Shuhrat Yu.ni operatsiya stoliga oʻlim qoʻrquvi olib keldi — uning atrofida ortiqcha vaznga ega boʻlgan odamlar birin-ketin hayotdan koʻz yuma boshladi.

«Qirgʻizistonda yaqin doʻstim vafot etdi, u atigi 42 yoshda edi. Semirish fonida yurak toʻxtab qolishi. Qozogʻistonda koʻp yillar davomida menda ishlagan — yuklarni tashigan haydovchi vafot etdi. Toʻgʻri reys paytida vafot etdi. Yukni Ust-Kamenogorskkacha olib bordi va oʻsha yerdan qoʻngʻiroq qilishdi — kasalxonaga tushibdi va tamom, odam yoʻq. Doktor bunga ortiqcha vazn sabab boʻlganini aytdi. Chimkentda tanish shifokorim bor edi, yosh, atigi 35 yoshda edi. Uning oʻzi aytardi: "Shuhrat, ikkalamiz ham vazn muammosini hal qilishimiz kerak! Men shunchaki ulgurmayapman, har kuni operatsiya qilaman". Mana, ulgurmadi», — deydi erkak.

Chiqish yoʻlini ilgari deyarli 180 kilogramm vaznga ega boʻlgan, keyin esa jarrohlik aralashuvi yordamida keskin ozgan tanishi koʻrsatdi. «Boʻgʻirsoq edi, chiroyli yigit boʻlib qoldi», — deb taʼriflaydi uni Shuhrat Yu.

Oʻzbekistonda birinchi bariatrik operatsiyalar taxminan 40 yil oldin qilingan, ammo oʻshandan beri deyarli hamma narsa oʻzgardi. 2015 yilda Rossiya, Xitoy, Janubiy Koreya, Turkiya, BAA kabi davlatlarda bir qator xorijiy stajirovkalardan qaytgan Shuhrat Hoshimov hamkasblari bilan birgalikda mamlakatda birinchi marta laparoskopik jarrohlik yoʻli bilan oshqozonni kichraytirishni amalga oshirdi.

«Ilgari bariatrik operatsiyalar ochiq usulda, qorin boʻshligʻini kesish orqali qilinardi. Katta odamlarda kesish ham katta boʻladi, teri osti yogʻ qatlamining qalinligi tufayli boshqacha iloji yoʻq edi», — suhbat davomida Shuhrat Xurshidovich tibbiy atama boʻlgan «semirish» soʻzini kamdan-kam ishlatadi, bemorlarni «katta odamlar» deb atashni afzal koʻradi. — «Shunga koʻra, hamma narsa ogʻir, asoratlar va yiringli jarayonlar bilan bitardi.

Bugun biz kesishlarsiz, kichik teshiklar orqali ishlaymiz.

Bu minimal shikastlanish va tez reabilitatsiyani taʼminlaydi. Bemorlar avvalgidek 7–10 kun emas, balki 2–3 kunda oyoqqa turishadi».

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Zamonaviy texnologiya quyidagicha koʻrinishga ega: qorin boʻshligʻiga kichik teshiklar orqali laparoskopik teleskop kiritiladi, u ichki organlar tasvirini monitorga uzatadi. Keyin ishga endoskopik stepler — oshqozonning bir qismini kesib tashlaydigan, shu bilan birga toʻqimani qisib va «tikuvchi» maxsus tibbiy asbob kirishadi. Boʻsh sharga oʻxshab qolgan, kesib olingan qism teshiklardan biri orqali, uni bir yarim-ikki santimetrgacha biroz kengaytirib, ehtiyotkorlik bilan tashqariga tortib olinadi.

Bariatriya — plastik yoki kosmetik jarrohlik emas, shuning uchun bemorlar operatsiya stoliga qatʼiy tibbiy bayonnomalar boʻyicha tushishadi.

Jahon standartlariga koʻra, tana vazni indeksi (TVI) 40 dan yuqori boʻlgan yoki 35 dan yuqori boʻlgan — ammo insonda hamroh kasalliklar: diabet, gipertoniya, yemirilgan boʻgʻimlar va boshqalar paydo boʻlgan taqdirda operatsiyaga koʻrsatma hisoblanadi.

Koʻpincha bariatrik jarrohlarga boshqa soha shifokorlari: endokrinologlar, travmatologlar, ginekologlar yoʻnaltirishadi. Ortiqcha vazn baʼzan onalikka toʻsiq boʻladi va Shuhrat Xurshidovich sobiq bemorlari unga qoʻllarida chaqaloq bilan tushgan suratlarini yuborishganda juda xursand boʻladi. Shunday holatlar ham boʻladiki, insonning boʻgʻimlari shunchalik yeyilgan boʻladiki, ularni sunʼiy boʻgʻimlarga almashtirish talab etiladi, ammo protez shunchaki tana vaznini koʻtara olmaydi. Oʻshanda travmatolog avval bariatrik operatsiya yordamida kilogrammlarni yoʻqotishni maslahat beradi.

Maslahatga kelgan erkaklar va ayollarning motivatsiyasi farq qiladi.

«Bemorlarimning 70 foizi — ayollar. Ular tashqi koʻrinish uchun operatsiyaga borayotganlarini deyarli hech qachon tan olishmaydi, vaholanki buning hech qanday uyatli joyi yoʻq. Xudkibin boʻlib koʻrinishdan qoʻrqishadi. "Erim uchun, bolalarim uchun" deyishadi. Men bunday hollarda javob beraman: "Oʻzingiz uchun qiling. Siz baxtli va sogʻlom boʻlsangiz — oilangiz ham baxtli boʻladi"», — deydi shifokor.

Erkaklarda esa, uning soʻzlariga koʻra, asosiy talablar — sogʻliq yoki karyeradir.

«Ortiqcha vaznli odam oʻzidan uyaladi, erkaklarda esa bu ishonchsizlik potentsiya bilan bogʻliq muammolar tufayli yanada kuchayadi. Vazn yoʻqotgandan soʻng ular faollashadilar, ishonchni qaytaradilar va koʻpincha lavozimlari koʻtariladi. Bundan tashqari, karyera toʻgʻridan-toʻgʻri jismoniy holatga bogʻliq boʻlgan sohalar mavjud — harbiylar, huquqni muhofaza qilish organlari. Menda bunday bemorlar ham boʻlgan», — deb aniqlik kiritadi Hoshimov.

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Oʻzbekistonda bemorlarning yana bir toifasi bor boʻlib, ularni shifokor «kelin-kuyov» deb ataydi. Ularni shifokorga ota-onalari olib kelishadi, chunki anʼanaviy turmush tarziga ega boʻlgan koʻplab oilalarda aynan ular nikoh masalalarini hal qilishadi.

Ortiqcha vazn ular tomonidan sogʻliq muammosi sifatida emas, balki oila qurishga toʻsiq sifatida qabul qilinadi.

«Ota-ona maslahatga 20 yoshli yigitni olib kelishadi. U 150 kilogramm vaznga ega, kechalari kompyuterda oʻtiradi, pitstsa yeydi va shirin gazli suv ichadi. Ota-ona xafa: "Unga hech kim turmushga chiqmayapti, qutqaring". Yoki er topib berishni, nabiralar koʻrishni xohlayotgan qizlarini olib kelishadi. Yaʼni, ortiqcha vazn va hayot sifatining yomonlashishi tibbiy yordamga murojaat qilish va operatsiya uchun pul toʻlashga doim ham yetarli motivatsiya yaratmaydi, ammo nikoh omili — yaratadi. Ehtimol, oila qurish masalasi boʻlmaganida, bunday bemorlarning bir qismi mutaxassisga murojaat qilmagan boʻlardi», — deb mulohaza yuritadi jarroh.

Doktor Hoshimovning 11 yillik bariatrik amaliyoti davomida atigi 15 ga yaqin odam takroran operatsiya stoliga qaytgan. Oshqozon — mushakli organ boʻlib, agar uni doimiy ravishda taom bilan «kengaytirib» borilsa, u muqarrar ravishda yana choʻziladi.

Operatsiyadan keyingi birinchi oyda bemor Shuhrat Yu. deyarli hech narsa yemadi. U hatto bitta tovuq tuxumini ham yey olmasdi — bedana tuxumiga oʻtdi. Ikki-uch qoshiq shoʻrva va bir piyola suyuq boʻtqa — butun ovqatlanishi shundan iborat edi. U har kuni minus 0,5 kg ni koʻrsatadigan tarozini hayajon bilan kuzatib bordi. Biroz vaqt oʻtgach, vazn 105 belgisida toʻxtadi — eng yuqori koʻrsatkichdan 60 kilogramm ketdi. Qon bosimi meʼyorlashdi, qiynaydigan jigʻildon qaynashi va shishlar yoʻqoldi. Yana bir xususiyat paydo boʻldi — tana ochlik signallarini yubormay qoʻydi.

«Ilgari oshqozon va bosh: "Ovqat ber!" deb baqirardi. Hozir bu yoʻq. Men oʻzim ovqatlanishni unutmasligim kerak, soatbay ovqatlanishga harakat qilaman. Agar kuchim ketayotganini va boshim ogʻirlashayotganini his qilsam, demak, kaloriya tushib ketgan, tamaddi qilib olish kerak. Sumkamda ozgina yongʻoq, mayiz yoki yaxshi shokolad olib yuraman. Lekin endi yevropaliklardek ovqatlanaman. Men Yevropada boʻlganman va koʻrganman: katta likopcha olib kelishadi, unda ikki qoshiq ovqat boʻladi — va ular shuni ham oxirigacha yeyishmaydi! Endi men ham shundayman, vaholanki ilgari bir oʻzim bir lagan palovni yeya olardim», — deb oʻrtoqlashadi erkak.

Foto: Yevgeniy Sorochin / Gazeta

Shuhrat Yu. keng tanishlariga operatsiya tafsilotlari haqida gapirib bermaydi.

«Odamlar har xil», — xoʻrsinadi u. — «Kimdir toʻgʻri tushunadi, kimdir esa shunchaki kamroq yeyish kerak edi, deyishni boshlaydi. Bir safar mehmonda oʻtirgandim, odatdagidek oʻz meʼyorimni yedim va toʻxtadim. Bir kishi masxara qila boshladi: "Nima, oshqozoningni kestirib tashlab, endi yeyishga qoʻrqyapsanmi?" Bu juda yoqimsiz edi.

Men unga javob berdim: "Eshit, azizim, men normal yashash uchun hamma narsaga tayyorman, sen esa koʻp yeyish uchun hamma narsaga tayyorsan. Farqini tushunyapsanmi?"

U xijolat boʻlib, indamay dasturxon atrofidan turib ketdi».

Biroq, agar u nafas olishi va harakatlanishi qiyin boʻlgan odamni koʻrsa, shunchaki oʻtib ketmaydi. Uning uchun bu uzilmasligi kerak boʻlgan yordam zanjiridir. Shuhrat oʻz tajribasi bilan oʻrtoqlashadi va tushuntirish uchun vaqtini ayamaydi.

«Vaznim tufayli juda qiynalgan paytlarimda ibodat qilardim va Yaratgan menga operatsiya haqida gapirib bergan odamni, keyin esa yaxshi shifokorlarni yubordi», — deb tushuntiradi u.

Bariatrik operatsiyadan keyin Mahmuda va Shuhrat Yu.ning hayoti tubdan oʻzgardi. Erkakning aytishicha, u yana sayohat qilyapti va sevimli shaharlarida soatlab piyoda yuryapti — hansirashdan asar ham yoʻq.

«Yozda Ostonaga xizmat safariga bordim — yirik xalqaro koʻrgazmaga. Toʻrt kun davomida ertalabdan kechgacha pavilonlar boʻylab kilometrlab yoʻl bosdim. Ortiqcha vaznli odam buni qila olmasdi!», — qaytib kelgan yengillik uni samimiy, deyarli bolalarcha quvonch bilan toʻldiradi.

Mahmuda ham mamnun. Operatsiyadan keyingi birinchi oyda 20 kilogramm ketdi. Ortiqcha vazn bilan birga teridagi qiynoqli qichishish va yalligʻlanishlar yoʻqoldi, qondagi qand miqdori esa meʼyoriga qaytdi. Bugun u 57 kilogramm vaznga ega. Uning aytishicha, u sanitarkalikning ogʻir ishini avvalgidek — katta qiyinchiliksiz bajarmoqda, zinapoyalardan oson koʻtarilyapti va oʻziga yoqqan kiyimlarni kiya oladi. Oxirgi suratlardan birida u atirgul shaklidagi hashamatli yenglari boʻlgan fuksiya rangidagi koʻylakda tasvirlangan.

«Ortiqcha vazn seni "yarimta" odamga aylantirib qoʻyadi», — deydi Mahmuda xayrlashayotib. — «Sen toʻlaqonli yashay olmaysan, xohlaganingdek kiyina olmaysan. Vaznni meʼyoriga qaytarish yana butun boʻlish uchun kerak».

Semirishni davolashning xalqaro bayonnomalari AQSh, Kanada va Yevropada oʻtkazilgan koʻp yillik tadqiqotlar asosida yaratilgan. Yaʼni, normativlar «oʻrtacha yevropalik» bazasida ishlab chiqilgan.

«Ammo standartlar universal boʻlsa-da, biz har xilmiz», — deb tushuntiradi Shuhrat Hoshimov. — «Jahon tibbiyot hamjamiyati hozirda irsiy omil tushunchasini faol muhokama qilmoqda. Negroid irqi vakillari yuqori TVI bilan yashashlari va metabolik jihatdan sogʻlom boʻlib qolishlari mumkin. Osiyoliklarda esa, aksincha, asoratlar — diabet, yurak va qon tomirlarining shikastlanishi — sezilarli darajada pastroq koʻrsatkichlarda rivojlana boshlaydi. Agar bugungi kunda ikkinchi darajali semirish chegarasi TVI 35 deb tan olingan boʻlsa, dalillar bazasi toʻplanishi bilan irsiy tabaqalanish sodir boʻlishi mumkin. Masalan, negroid irqi uchun 37 va osiyoliklar uchun 33».

Aynan shuning uchun doktor Hoshimov jamoasi Milliy olimpiya qoʻmitasi huzuridagi Respublika sport tibbiyoti markazi bilan birgalikda Oʻzbekistonda metabolizmni genetik tadqiq qilish boʻyicha ilmiy loyihani yoʻlga qoʻydi.

Ish uchun grantni Oliy taʼlim, fan va innovatsiyalar vazirligi ajratdi.

«Hozir butun dunyoda badavlat odamlar oʻz genomini oʻrganishga kirishishdi. Shaxsiy test koʻp narsani aytib berishi mumkin: qanday kasalliklarga moyillik bor, qanday tahlillarni topshirish kerak, qanday ratsionga rioya qilish lozim, qaysi sport turi tana uchun eng yaxshi natija beradi. Agar bu yondashuvni butun mamlakatga tatbiq etsak-chi?

Genetik tahlil davlat qarorlari uchun asos boʻlishi mumkin.

Aholi metabolizmining xususiyatlarini tushungan holda, milliy darajada bogʻcha va maktablardagi ratsionni oʻzgartirish yoki odamlar jarrohlik stoligacha yetib bormasliklari uchun qaysi sport turlarini rivojlantirish va subsidiyalash kerakligini aniqlash mumkin», — deydi shifokor.

Semirish tashxisi qoʻyilgan har qanday odam tadqiqot ishtirokchisi boʻlishga harakat qilib koʻrishi mumkin.

Odamlar uchun bu bariatrik operatsiya narxini pasaytirish imkoniyati hamdir, chunki sarflanadigan materiallarning bir qismi grant doirasida sotib olinadi. Operatsiyaning imtiyozli qiymati odatiy 19–20 mln soʻm oʻrniga 15–16 mln soʻmni tashkil etadi. Aniq summani oldindan aytish qiyin: u shifoxonada qolish muddatiga, hamroh kasalliklarning mavjudligi yoki yoʻqligiga va boshqa omillarga bogʻliq.

Shu bilan birga, Shuhrat Xurshidovich xohlagan hammani ham qabul qilavermaydi. TVI dan tashqari, u bemorning motivatsiyasini va operatsiyadan keyingi tavsiyalarga rioya qilishga tayyorligini baholaydi.

«Insonning shaxsiy, anglangan istagi boʻlishi kerak. "Meni tekshiring, men esa divanda oʻtirib, chipslar yeyishda davom etaman" degan variant oʻtmaydi.

Biz uchun shunchaki statistika yigʻish emas, balki vaziyatni qanday oʻzgartirishni tushunish muhim.

Ishtirokchilar dinamikada kuzatiladi: genetik tahlil oʻtkaziladi, operatsiya qilinadi, soʻngra ikki oy, uch oy, yarim yildan keyin metabolizm kuzatib boriladi. Bu insonni faol vazn yoʻqotish bosqichidan barqarorlashishga va pirovardida sogʻlom ovqatlanishga qadamma-qadam olib oʻtish imkonini beradi», — deb taʼkidlaydi jarroh.

Ikki yillik keng koʻlamli tadqiqot yakunlariga koʻra, Shuhrat Hoshimov semirishni davolashning yangi algoritmlarini ishlab chiqishni va ularni Oʻzbekiston tibbiyot muassasalarida sinovdan oʻtkazishni rejalashtirmoqda.