Oqimga qarshi suzayotgan kishi

**Oqimga qarshi suzayotgan inson**

Qosim-Jomart Toʻqayev yetti yarim yildan buyon Qozogʻiston prezidenti lavozimini egallab kelmoqda. Ammo bu vaqt ichida u amalda uch marta hokimiyat tepasiga kelishiga toʻgʻri keldi. Birinchi marta bu voqea 2019 yilning martida, Nursulton Nazarboyev unga «Oqoʻrda» prezidentlik qarorgohini topshirib, lekin oʻzida koʻplab asosiy boshqaruv richaglarini saqlab qolgan paytda yuz berdi. Ikkinchi marta — 2022 yilning yanvarida, KXSHT qoʻshinlarini kiritish yordamida Toʻqayev davlat toʻntarishiga boʻlgan urinishni bartaraf etishga va mamlakatni fuqarolar urushi yoqasidan qaytarib olishga muvaffaq boʻlganida. Va nihoyat, uchinchi marta — vaqt jihatidan eng choʻzilgani — 2026 yil davomida prezident konstitutsiyaviy islohot oʻtkazdi va Nazarboyev Qozogʻistonini uzil-kesil Toʻqayev Qozogʻistoniga aylantirdi.

Rossiya uchun Qozogʻiston prezidentida kengroq harakat erkinligi va mustahkamroq siyosiy orqa tomon paydo boʻlishi shunchaki qiziqish uygʻotmaydi. Toʻqayevni Moskva izidan boradigan rahbar deb aslo atab boʻlmaydi. Qozogʻiston rahbari Putinning huzurida Rossiya uchun nozik masalalar boʻyicha oʻzining «alohida pozitsiyasi»ni ochiq bayon qilishdan tortinmaydi. Toʻqayev Omskda Rossiya-Ukraina mojarosini toʻqnashuv chizigʻi boʻylab muzlatib qoʻyishga chaqirgan yaqindagi epizodni eslash kifoya.

Ammo hozirgi oʻta notinch va siyosiy jihatdan oʻta murakkab davrda ayrim kelishmovchiliklar emas, balki bazaviy manfaatlarning — eng avvalo xavfsizlik sohasida — mos kelishi muhimdir. Toʻqayev Qozogʻistonining siyosiy qurilish jarayoni yakunlanishi shuni anglatadiki, dunyodagi eng uzun uzluksiz quruqlikdagi chegaraning (7598,8 km — bu hazil emas!) narigi tomonida Rossiya ham mustahkam va ishonchli siyosiy orqa tomonga ega.

**Prezidentlikning tikanlari va tuzoqlari**

2019 yilning bahorida Qosim-Jomart Toʻqayevning rasman prezidentga aylanishi paytida mustaqil Qozogʻistonning yangi poytaxti Ostona infratuzilma va maishiy qulaylik darajasi boʻyicha 1925 yildagi Qiziloʻrdadan (sovet Qozogʻistonining birinchi poytaxti) yer bilan osmoncha farq qilardi. Qozogʻiston oliy davlat idoralari 1997 yilda Olmaotadan Ostonaga koʻchirilishidan oldin va keyin sobiq kamtargina sovet viloyat markazini obodonlashtirishga koʻplab milliardlab dollarlar sarflandi. Ammo yangi rasmiy davlat rahbari uchun siyosiy qulaylik nuqtai nazaridan bu ikki shahar mutlaqo solishtirsa boʻladigan darajada edi.

Nursulton Nazarboyev 2024 yilda Moskvada chop etilgan «Mening hayotim: qaramlikdan ozodlikka» nomli kitobida 2013 yilda yuz bergan va uni prezidentlik lavozimini Qosim-Jomart Toʻqayevga topshirish toʻgʻrisida qaror qabul qilishga majbur etgan voqeani shunday tasvirlaydi: «Teatr binosida boʻlib oʻtgan tantanali yigʻilish va bayram kontsertidan soʻng, tomoshabinlar chiqishga yoʻnalganda, men ham kreslomdan turayotgan edim va toʻsatdan buni qila olmasligimni angladim: butun tanam goʻyo qotib qolgandi. Odamlar sezib qolmasligi uchun kresloda oʻtiraverdim va faqat bir oz vaqt oʻtgachgina qaddimni rostlay oldim. Ha, bu juda aniq signal edi».

Qozogʻistonning birinchi prezidenti xotiralariga koʻra, 2013 yilda bu «aniq signal» chetdan kuzatuvchilarning eʼtiboridan butunlay chetda qolgan. Ammo uning oʻzi «xulosa chiqarishiga toʻgʻri kelgan. Prezidentlik — har tomonlama ogʻir ish… Prezident «sogʻlom va oq otda» boʻlishi kerak. Aks holda, bu mamlakatni boshqarish ishiga zarar yetkazadi. Shunday qilib, men oʻsha paytda BMT Bosh kotibining oʻrinbosari boʻlib ishlayotgan Qosim-Jomart Kemelevichga mamlakatga qaytishni va Senatga qayta rahbarlik qilishni taklif qildim. Buning ortida mening asosiy va yakuniy rejam turgan edi».

Juda silliq bayon, ammo uning ortida aslo silliq boʻlmagan haqiqat yashiringan edi. Qadimgi davrning buyuk notigʻi Tsitseronga abiens abi («ketayotib — ket») iborasi nisbat beriladi. Ammo gap ulkan hokimiyat hajmidan ixtiyoriy ravishda voz kechish haqida ketganda, bu donishmandlik tavsiyasiga amal qilish koʻpincha inson kuchidan ustunlik qiladi. Yetti yarim yil oldin bu Nursulton Nazarboyevning kuchidan ustunlik qildi. Mamlakatdagi oliy davlat lavozimini rasman tark etib, u ketdi, lekin shu bilan birga qoldi — yoki faqat yarmiga ketdi.

Qozogʻistonning 2019 yil martidan 2022 yil yanvarigacha boʻlgan siyosiy hayotini tavsiflovchi oddiy bir epizod, oʻshanda rasmiy mahalliy targʻibotning asosiy vazifasi tashqi dunyoga «mutlaqo haqiqiy» signalni uzatish edi: mamlakatimizda hech qanday qoʻshhokimiyatchilik yoʻq! Prezident Toʻqayev oʻz administratsiyasidagi eng muhim mulozimlardan birini huzuriga chaqirib, unga diplomatik ishga oʻtishni taklif qildi.

«Kattalarga quloq solish»ga oʻrgangan mulozim rozi boʻldi — va buning uchun Nazarboyev bilan keyingi uchrashuvda hayfsan oldi. Qozogʻiston Xavfsizlik kengashi raisi sifatida kuch tuzilmalari ustidan nazoratni saqlab qolgan Nursulton Abishevich taxminan shunday dedi: «Prezident senga buni taklif qilgani muhim emas! Sen rad etishing kerak edi!»

2022 yil yanvarida hokimiyatni agʻdarish urinishi barbod boʻlganidan keyin, Toʻqayev oʻzidan oldingi rahbarning xalaqit beruvchi «vasiyligi»dan xalos boʻlishga muvaffaq boʻlgach, rossiyalik jurnalist Leonid Mlechinga uning «Fojiali yanvar: prezident Toʻqayev va saboqlar chiqarish» kitobi uchun bergan intervyusida bir qator hayratlanarli eʼtiroflarni qildi: «Prezident hayrat bilan uning yaqin qarindoshlari, hatto oʻgʻli ham kuzatilayotganini aniqladi. U: «Buni nega qilyapsizlar?» deb soʻradi».

Toʻqayevni bu uning oilasi xavfsizligi uchun qilinayotganiga ishontira boshlashdi. Aslida esa davlat rahbariga bosim oʻtkazish imkoniyatiga ega boʻlish uchun kompromat yigʻishga umid qilishgan edi. Prezident menga juda yaqin kishisi shunday deganini aytib berdi: «Siz 19 mart kuni prezident boʻldingiz. 20 kuni esa allaqachon Elboshi («millat yetakchisi», Nazarboyevning 2010 yildan 2023 yilgacha boʻlgan rasmiy unvoni) oilasining va, ehtimol, uning oʻzining ham bosh dushmaniga aylandingiz. Hokimiyat dialektikasi shunday».

Nazarboyev oilasining koʻplab aʼzolari haqiqatan ham oʻziga xos arboblar edi. Leonid Mlechinning kitobida Nazarboyevning sevimli jiyani Qayrat Satibaldi haqida hikoya keltiriladi, bu hatto meni — Qozogʻiston siyosiy urf-odatlari bilan yaxshi tanish boʻlgan odamni ham hayratda qoldirdi.

Milliy xavfsizlik qoʻmitasining sobiq raisi general Musayev shunday eslagandi: «Men ketganimdan keyin Qayrat Satibaldi kadrlar boʻyicha rais oʻrinbosari lavozimini egalladi. U butun shaxsiy tarkibni, xalq tili bilan aytganda, «joynamozga oʻtqazdi». Yaʼni, tezkor tarkibga tavsiya etilardi, kadrlar boʻyicha rais oʻrinbosari esa hamma oʻz vaqtida namoz oʻqiyaptimi-yoʻqmi, tekshirardi. Shundan xulosa qiling, uning oʻzi qaysi mafkuraviy va diniy yoʻnalishda boʻlgan va tezkor tarkibni qaysi tomonga yoʻnaltirgan».

Ammo Qozogʻistonning barcha siyosiy muammolarining asl manbai faqat Nazarboyev oʻz oilasiga haddan tashqari koʻp narsaga ruxsat bergani yoki berayotgani deb oʻylamaslik kerak. Buning ortida yana bir, chuqurroq siyosiy qatlam yotibdi: birinchi prezident oilasining ayrim aʼzolari xulq-atvori odatda tashqi kuzatuvchilardan yashirin boʻlgan Qozogʻiston siyosiy voqeligining xususiyatlarini aks ettiradi.

Biz — oʻsha tashqi kuzatuvchilar — Qozogʻiston haqida Ostona va Olmaotaga qarab baho berishga oʻrganib qolganmiz. Ammo bu butunlay yevropacha koʻrinishdagi shaharlar — hali butun Qozogʻiston degani emas. «Ichki» Qozogʻiston ham borki, u juda turlicha boʻlishi mumkin — masalan, jurnalist Alma Bektenovaning 2023 yil yanvarida mahalliy Turanpress nashrida chop etilgan maqolasida tasvirlanganidek:

«Chimkent, Turkiston, Jambil va Qiziloʻrda viloyatlari tobora anʼanaviylashgan hududlar xususiyatlarini kasb etmoqda… Maishiy kontekstda Janub allaqachon alohida belgilar bilan ajralib turadi. Bu yerda oilaviy-maishiy zoʻravonlik darajasi yuqori, qizlarni olib qochish, koʻpxotinlilik, erta nikoh holatlari tez-tez uchraydi… Tugʻilishning juda yuqori surʼatlari ishchi kuchi ortiqcha boʻlgan Janubni inson resurslari bilan toʻldirib yubormoqda.

Qashshoqlik va istiqbolning yoʻqligi buzilgan anʼanalar va arxaizatsiya tufayli yuzaga keladigan zoʻravonlik uchun qulay muhitga aylanmoqda. Bundan tashqari, soxta anʼanaviy qadriyatlar Olmaota va shimoliy hududlarda ham targʻib qilinmoqda, u yerga janubliklar ish yoki tasodifiy daromad izlab ommaviy ravishda migratsiya qilmoqdalar. Kriminal xabarlar shuni koʻrsatadiki, ayollar va bolalarga qarshi koʻplab jinoyatlarda aynan Janubdan kelganlar ishtirok etmoqda».

Bu maʼyus iqtibosni Qozogʻistonning janubiy hududlarini yomon otliq qilish yoki Toʻqayev hokimiyat tizimiga qarshi hujum sifatida qabul qilmaslik kerak. Yuqorida tasvirlangan muammolar tizimli xususiyatga ega va qandaydir bir lahzalik choralar bilan hal etilmaydi. Va ularda yangilik ham yoʻq: bu «tugʻma dogʻlar»ning barchasi Nazarboyev davridayoq yaqqol namoyon boʻlgan edi. Buning ustiga, shunchaki namoyon boʻlib qolmay, Qozogʻiston jamiyatining eng yuqori qatlamlaridan kelayotgan xavfli tendentsiyalar bilan birlashib, portlovchi aralashmaga aylangan edi.

Baʼzilarning oʻta boyligi va oʻta taʼsiri hamda boshqalarning oʻta qashshoqligi — mana nima xususiy armiyalarning amalda yaratilishini imkonli qildi. Mana nima hokimiyatni egallashga intilish, diniy ekstremizm, kriminal va «kulrang» yoki «qora» sxemalarga asoslangan biznesdan iborat boʻlgan va 2022 yil yanvarida Qozogʻistonda portlagan oʻsha gʻaroyib «kokteyl»ni yuzaga keltirdi.

Biroq, bu tavsif bir oz toʻliq emas. Bu «kokteyl»da yana bir ingrediyent bor edi — mamlakat rahbariyatida ikkita parallel taʼsir markazi paydo boʻlishi natijasida yuzaga kelgan hokimiyatning zaifligi. Qozogʻiston kabi mamlakatlar uchun — va, aytgancha, Rossiya uchun ham — hokimiyatning zaifligi deyarli halokatlidir, uni faqat inson organizmida immunitetning keskin zaiflashishi bilan solishtirish mumkin. Qozogʻistonda hokimiyat kuchli boʻlishi kerak. Qozogʻistonda hokimiyat «soʻroq belgisi» bilan yonma-yon turmasligi kerak.

2022 yil yanvaridan keyin raqobatlashuvchi parallel siyosiy taʼsir markazlarini yoʻq qilib, Qosim-Jomart Toʻqayev bu «soʻroq belgisi»ni ham bartaraf etdi. Ammo keyin mamlakatda yangi siyosiy tsikl boshlandi. Oʻsha yilning kuzida Toʻqayev muddatidan oldin prezidentlik saylovlarini oʻtkazishni, prezidentlik muddatini besh yildan yetti yilgacha uzaytirishni, lekin shu bilan birga davlat rahbarining hokimiyatda qolishini faqat bir muddat bilan cheklashni taklif qildi.

Shunday qilib, Qozogʻistonda yangi «hokimiyat tranziti» 2029 yilga belgilandi. 2022 yilda bu marra juda uzoq tuyulgandi. Ammo 2026 yilga kelib vaziyat oʻzgardi. Qozogʻiston hokimiyat vertikali yonida yana Toʻqayev va mamlakatdagi siyosiy barqarorlik uchun potentsial xavfli boʻlgan oʻsha mashhur «soʻroq belgisi» paydo boʻldi. Rossiyaga qoʻshni mamlakatda bu yil oʻtkazilgan hokimiyat tizimini «qayta tashkil etish»ning maʼnosi ushbu belgini boshqa bir «soʻroq belgisi»ga — bu safar allaqachon Toʻqayev uchun foydali boʻlgan belgiga almashtirishdan iborat.

Bu yozda Qozogʻistonda yangi Asosiy qonun paydo boʻlganidan keyin, mahalliy Konstitutsiyaviy sud shunday tushuntirish berdi: «Shaxsning 1995 yilgi Konstitutsiya amal qilgan davrda koʻrsatilgan lavozimlardan birini egallaganligi faktining oʻzi Qozogʻiston Respublikasi Konstitutsiyasi kuchga kirganidan keyin uning saylanishi yoki tayinlanishi uchun toʻsiq boʻlmaydi». Ayniqsa tushunmaydiganlar uchun bu yuridik jargon nimani anglatishini tushuntiraman: agar Toʻqayev 2029 yilda Qozogʻiston prezidentligiga qayta nomzodini qoʻyishga qaror qilsa, unda bunday huquq bor.

«Oqoʻrda»ning hozirgi asosiy sohibi bu huquqdan foydalanadimi yoki yoʻqmi — bu 1953 yilda tugʻilgan Toʻqayev hozircha aniq javob bermayotgan savol. Ammo Qozogʻiston prezidenti oʻziga kerak boʻlgan aniqlikni allaqachon oldi: oʻz mamlakatining siyosiy elitasi va tashqi oʻyinchilar koʻzida u «choʻloq oʻrdak»dan toʻliq harakat erkinligiga ega boʻlgan shaxsga aylandi.

**Oʻzini qurbon qilib koʻrsatmasdan**

Zamonaviy dunyo siyosatida — va nafaqat siyosatda, balki hozir aynan u haqida gap ketmoqda — oʻzini qurbon qilib koʻrsatish juda urfda va foydali. Va faqat kam sonli rahbarlargina bunday siyosiy modelda yashiringan xavfni tushunadilar va oqimga qarshi suzishga oʻzlarida kuch topadilar. Qosim-Jomart Toʻqayev — ana shundaylar jumlasidandir.

Sentyabr oyida yangi Qozogʻiston parlamenti — Qurultoy sessiyasini ochar ekan, Toʻqayev shunday dedi: «Uygʻun milliy oʻzlikni anglashni shakllantirishga alohida eʼtibor qaratish lozim… Xalq xotirasini shubhali faktlar va buzib koʻrsatilgan maʼlumotlar bilan zaharlash mumkin emas. Bunday harakatlar oʻtmishga boʻlgan ishonchni va kelajakka boʻlgan umidni zaiflashtiradi. Bizning tariximiz va adabiyotimiz — bu cheksiz qurbonliklar, azob-uqubatlar va fojialar solnomasi emas.

Shubhasiz, biz tariximizning fojiali va burilish nuqtalari boʻlgan sahifalarini hech qachon unutmaymiz. Biroq, xalqimiz boshidan kechirgan azob-uqubatlar milliy oʻzligimizning asosi boʻla olmaydi. Millat tarixi faqat magʻlubiyatlar va muvaffaqiyatsizliklardan iborat emas, tariximizda zafarli gʻalabalar va yutuqlar yetarli boʻlgan. Shuning uchun jahon tarixini, shu jumladan alohida xalqlar tarixini va oʻz millatimiz tarixini yuzaki, soddalashtirilgan, bir tomonlama koʻrib chiqish va baholash mumkin emas».

Ishonchim komilki, koʻpchilik bu vaziyatda Qozogʻiston prezidenti nimaga qarshi va nima uchun chiqqanini oxirigacha tushunmadi ham. Ammo bu menga uning birinchi soʻzlaridanoq mutlaqo aniq edi. Toʻqayev kabi men ham sovet Qozogʻistonining poytaxti Olmaotada tugʻilganman, toʻgʻri, undan 22 yil keyin. Toʻqayevdan farqli oʻlaroq, men u yerda ongli yoshimda hech qachon doimiy yashamaganman — lekin voyaga yetgunimcha u yerga yozgi taʼtilga muntazam borib turardim.

Va oʻsha yillardagi Olmaota xotiramda quyosh nuriga burkangan shahar boʻlib qoldi. Yashash uchun qulay shahar. Xayrixohlikka toʻla shahar. Albatta, bu oʻsha davr hayotining unchalik «quyoshli» boʻlmagan tomonlarini hisobga olmaydigan chuqur shaxsiy va yuz foiz subʼyektiv bahodir. Ammo agar biz ob-havo haqida emas, balki inson hayoti haqida gapiradigan boʻlsak, unda hech qayerda va hech qachon yuz foiz «quyoshli» narsa boʻlmaydi.

Subʼyektivlikka kelsak, sobiq Ittifoq boʻylab allaqachon birinchi oʻn yillik emaski, xuddi shunday subʼyektiv, ammo shu bilan birga «tarixiy obʼyektivlik»ka daʼvo qiladigan baholarning «toʻqqizinchi toʻlqini» yuribdi, ularda umumiy oʻtmishimizning «quyoshsiz» tomonlari boʻrttirib koʻrsatiladi va mutlaqo bemaʼnilik darajasiga yetkaziladi.

Biroz keyinroq tushuntiradigan sabablarimga koʻra, shu munosabat bilan Qozogʻiston emas, balki Ukraina voqeligidan misol keltiraman. Jorj Oruell asarlarining eng yaxshi anʼanalarida «Milliy xotira instituti» deb nomlanuvchi tuzilma — buyuk yozuvchi Mixail Bulgakov haqida, 2024 yil marti: «Dunyoqarashi boʻyicha rus imperializmi, oqgvardiyachilik pozitsiyasida boʻlgan, rus kommunizmining kengayishini maʼqullagan».

Keyin matnda uzoq va zerikarli tarzda «yozuvchi, Kiyevda yashagan yillariga qaramay, ukrainlarni va ularning madaniyatini mensimagan, ukrainlarning mustaqillikka intilishini yomon koʻrgan, ukrain davlatining shakllanishi va uning rahbarlari haqida salbiy fikr bildirgan» deb aytiladi. Ammo bu endi unchalik muhim emas.

Muhimi boshqa narsa. Hatto Rossiya va sovetlarga tegishli hamma narsaga keskin salbiy munosabatda boʻlgan odam ham tan olmay iloji yoʻq: bir vaqtning oʻzida «rus kommunizmining kengayishini maʼqullagan» «oqgvardiyachi» Bulgakov haqidagi tezis — bu mutlaqo bemaʼnilikdir. Gap ketayotgan oʻsha davr voqeligida bunday boʻlishi aslo mumkin emas edi.

Biroq, bu loyqa ong oqimining bemaʼniligi, afsuski, uning samaradorligini yoʻqqa chiqarmaydi. Ukrainada bir necha oʻn yillar ichida millionlab yoki hatto oʻn millionlab shu kabi matnlar yordamida aholining dunyoqarashini qayta dasturlashga muvaffaq boʻlindi. Va bunday siyosiy texnologiyalar nafaqat Ukrainada qoʻllanilgan va qoʻllanilmoqda. Ular barcha postsovet mamlakatlariga, jumladan Qozogʻistonga qarshi ham ishlatilmoqda.

Biroq, faqat «vayronkor siyosiy texnologiyalarni qoʻllash» haqida gapirib, biz, mening fikrimcha, yuzakilikka yoʻl qoʻyamiz. Vaziyatni ancha chuqurroq oʻrganish kerak. Buni Qosim-Jomart Toʻqayevning 2003 yilda chop etilgan «Yengib oʻtish» kitobidan olingan ikkita xotira parchasi yordamida qilishni taklif etaman.

Birinchi parcha 80-yillarning ikkinchi yarmida Qozogʻistonning boʻlajak prezidenti Xitoydagi sovet elchixonasida yosh diplomat boʻlgan davrga tegishli: «1988 yilda qoʻlimga xitoylik rahbarlar uchun moʻljallangan maxfiy tahliliy material tushib qoldi. Yetakchi tadqiqot markazining mualliflar jamoasi Sovet Ittifoqi halokatga mahkum, uning oʻrnida mustaqil davlatlar paydo boʻladi, deb daʼvo qilardi…

Bu material bilan men (SSSR elchisi) Troyanovskiyning huzuriga bordim va parchalanish ehtimoli haqida oʻzimning shubhali fikrimni bildirdim. Haqiqatan ham, oʻsha paytda hech kim voqealarning bunday tus olishiga ishonmasdi. Hamma narsa oʻzgaradi va tinchib ketadi, sogʻlom kuchlar keladi va mamlakat qayta qad rostlaydi, deb tuyulardi».

Ikkinchi parcha Qosim-Jomart Toʻqayevning 1991 yil dekabrida SSSR parchalanishi paytidagi tuygʻularini tasvirlaydi: «Oʻsha paytda men Moskvada edim, ittifoq vazirligi bilan oʻzimning oson boʻlmagan «ajrashishim»ni rasmiylashtirayotgandim. Oson boʻlmagan, chunki 18 yil davomida, mehnat faoliyatimning birinchi kunlaridan boshlab, men Smolensk maydonidagi TIV devorlari ichida boʻldim. Va insoniy jihatdan men uchun bundan buyon bu binoga faqat rasmiy bahonalar bilan tashrif buyurishga toʻgʻri kelishi haqidagi fikrga koʻnikish qiyin edi. Ammo yangi tarixiy davr boshlandi, u Qozogʻiston farovonligi yoʻlida kuch va mahoratni sarflashga imkon berardi…

Qayerga kirsam ham, meni fikrimdan qaytarishga harakat qilishardi: «Suverenitetlar paradidan hech narsa chiqmaydi. Hamma Rossiyadan xalqaro maydonda respublikalar manfaatlarini ifoda etishni soʻraydi, axir bizda shakllangan infratuzilma, tayyor kadrlar bor»… Ammo men qatʼiy va orqaga qaytmas qaror qabul qilgan edim».

Bu ikki parcha ham bir odam haqida — va shu bilan birga ikki mutlaqo farqli odam haqida hikoya qiladi. «Birinchi» Qosim-Jomart Toʻqayev — sovet fuqarolik oʻzligining sodiq tashuvchisi. Ammo Sovet Ittifoqi «uzoq umr koʻrishni tiladi». Va Toʻqayev mustaqil Qozogʻistonning yangi fuqarolik oʻzligining xuddi shunday sodiq tashuvchisiga aylandi.

Qozogʻistonda yangi fuqarolik oʻzligining paydo boʻlishi mamlakatning oʻzi uchun ham, Rossiya uchun ham oxirigacha oʻzlashtirilmagan siyosiy saboqlarni oʻzida mujassam etadi. Rossiya uchun asosiy «saboq»dan boshlayman: mustaqil Qozogʻiston sovet Qozogʻistonining nusxasi boʻla olmaydi va boʻlmaydi ham. Bu Moskvada bizga yoqadimi yoki yoʻqmi, bu allaqachon «oʻz ustaviga ega boʻlgan ibodatxona».

Qozogʻiston uchun unchalik yaqqol boʻlmagan, ammo xuddi shunday muhim «saboq»: yangi mustaqil davlatning fuqarolik oʻzligi hali ham shakllanish bosqichida. Bu shakllanishda ishtirok etish huquqi uchun eng turli kuchlar kurashmoqda. Va ularning orasida ochiqdan-ochiq vayronkor kuchlar ham bor — Ukrainani hozirgi urush va milliy halokat holatiga olib kelgan kuchlarning analoglari.

Va mana shu yerda biz Toʻqayevning men ushbu bobni boshlagan «uygʻun milliy ongni shakllantirish» va «tarixni yuzaki va bir tomonlama qabul qilish»ning yoʻl qoʻyilmasligi haqidagi soʻzlariga qaytishimiz kerak. Generallar haqidagi mashhur aforizmni boshqacha ifodalab, XX asrning britan jurnalisti va siyosiy arbobi Yen Makleod bir safar shunday degandi: «Tarix — tarixchilarga ishonib topshirish uchun juda jiddiy ish». Juda muvaffaqiyatli ifoda. Biroq, amaliyot shuni koʻrsatadiki, tarix bilan siyosiy texnologlar va qora targʻibot mutaxassislari shugʻullanishni boshlaganda, bundan ahvol yaxshilanmaydi.

Biroq, bu yerda, ehtimol, soʻrash oʻrinlidir: kim uchun yaxshiroq? 2024 yilning bahorida, 9 may arafasida, Olmaotada yashaydigan qarindoshim menga oʻsha paytda mahalliy ijtimoiy tarmoqlarda faol aylanib yurgan videoni yubordi: qaysidir «tub millat vakili» nomaʼlum shahar koʻchasida ketayotib, umumiy Buyuk Gʻalabamiz va ruszabon qozogʻistonliklar shaʼniga qoʻpol haqoratlar yogʻdirmoqda.

Bu provokatorni tez orada aniqlashga muvaffaq boʻlindi. U allaqachon chet elga qochib ketgan va Qozogʻistonda qidiruvga berilgan mamlakatning Sankt-Peterburgdagi sobiq bosh konsuli Meyram Kanapyanov boʻlib chiqdi. Ammo millatchilik zaminida aqldan ozgan isteʼfodagi diplomatning barcha mafkuraviy maslakdoshlari ham bunchalik qoʻpol «ishlamaydi» va natijada Qozogʻiston kuch ishlatar apparatining bosimi ostiga tushmaydi. Kanapyanovning bunday maslakdoshlari legal Qozogʻiston ijtimoiy makonida hali ham oz emas.

Mening fikrimcha, bunday maslakdoshlarni qisman kesishadigan uchta toifaga boʻlish mumkin. Birinchi toifa — turli saxiy gʻarb grantlarini oqlayotganlar. Ikkinchi toifa — oʻz siyosiy karyeralarini ilgari surish uchun millatchilik va antirossiya shiorlari hamda, hozir aytish urf boʻlganidek, «narrativlar»dan foydalanayotganlar. Uchinchi toifa — chin dildan shunday oʻylaydiganlar yoki, menga shunday ifodalashga ruxsat bering, chin dildan shunday adashayotganlar.

Nima boʻlganda ham, men Toʻqayevning bayonotini ushbu uchta toifaning barchasiga ogohlantiruvchi va taqiqlovchi signal sifatida qabul qilaman. Bu signal yetarli boʻladimi? Albatta yoʻq. Gap yana koʻp yillik tizimli muammo haqida ketmoqda, u bitta yoki hatto oʻnta siyosiy signal bilan hal etilmaydi — hatto ular eng yuqoridan kelayotgan boʻlsa ham. Ammo shunday signal yangraganining oʻzi Ostonadagi oliy rahbariyat tomonidan Qozogʻistonni «ukrainalashtirish» urinishlariga qatʼiy va qattiq javob berilishi kerakligi haqidagi tushunchaning oʻsib borayotganini aks ettiradi.

Va «Ostonadagi oliy rahbariyat» haqida gapirganda, men nafaqat birgina Toʻqayevni nazarda tutyapman. Davlat rahbarining koʻp yillik oʻng qoʻli, Qozogʻistonning yangi vitse-prezidenti Yerlan Karin tez-tez baʼzi rossiyalik blogerlarning tanqid obʼyektiga aylanadi, ular uni haddan tashqari «gʻarbparast» deb hisoblashadi. Biroq, Moskva hokimiyat yoʻlaklarida Karinga hurmat bilan qarashadi va uni oʻz majburiyatlarini doimo bajaradigan odam deb hisoblashadi. Xuddi shu narsa Xavfsizlik kengashi raisining yangi oʻrinbosari Aida Balayevaga ham tegishli.

2019 yilda Qozogʻiston prezidenti boʻlgach, Qosim-Jomart Toʻqayev oʻzi maqbul deb hisoblagan oʻsha hukmron jamoani va oʻsha siyosiy tizimni darhol shakllantira olmas edi. Ammo hozirgi vaqtga kelib uning barcha istaklari — yoki, har holda, tashqi kuzatuvchilar uchun yaqqol boʻlgan barcha istaklari — bu sohada amalga oshirildi. Koʻramiz, Qozogʻistonning made by Tokayev siyosiy konstruktsiyasi oʻzini qanday koʻrsatar ekan. Murakkab ichki va tashqi chaqiriqlar bilan toʻgʻridan-toʻgʻri toʻqnashuvda oʻzini koʻrsatish imkoniyatlari unda albatta yetarli boʻladi.

**Dunyo esa tobora murakkablashib bormoqda**

«Yengib oʻtish» xotiralar kitobining eng boshida Qosim-Jomart Toʻqayev yosh diplomat boʻlgan paytida oʻz boshligʻi — sovet TIVning Xitoy boʻyicha bosh mutaxassisi Mixail Kapitsaning «marhamati» bilan tushib qolgan noqulay vaziyat haqida gapirib bergandi: «Meni xonasiga chaqirib, u shunday dedi: «Oshna, men bu yerda bir xonimnikiga borib kelaman, sen esa telefonda oʻtir. Gromiko kabi boshliqlar qoʻngʻiroq qilsa, tish shifokoriga ketdi, deb ayt».

Xuddi suvga botganday topdi. Siyosiy byuro aʼzosi, tashqi ishlar vazirining telefoni oʻzini uzoq kuttirmadi. Goʻshakdan oʻziga xos beloruscha talaffuz bilan past ovoz eshitildi: «Mixaylo Stepanovitsh qani?» Men buyurilganidek javob berdim. Goʻyoki zudlik bilan stomatologga taklif qilinganmish. «Tish shifokorida emas u. Yana qizlarnikiga ketgan», — deb yangradi vazirning hukmi».

Men bu epizodni birinchi marta oʻqiganimda, unda hech qanday siyosiy maʼno koʻrmagandim. Ammo bu boshida edi. Keyin menga ayon boʻldi: har qanday siyosiy hayot — hatto xalqaro siyosat ham — bu doimo oliy va quyi, quvnoq va fojiali, oʻta jiddiy va oʻta kulgili narsalarning aralashmasidir. Bu shunday boʻlgan va doimo shunday boʻladi. Ammo bu ayniqsa hozirgi davrda, jahon siyosatida sobiq realiti-shou yulduzi Donald Tramp va isteʼfodagi professional qiziqchi Vladimir Zelenskiy muhim rollarni oʻynayotgan paytda dolzarbdir.

Kasbi va daʼvati boʻyicha diplomat sifatida Qosim-Jomart Toʻqayev hozirgi vaziyatning keskinlik darajasini toʻliq anglaydi. Qurultoyning ochilishida soʻzga chiqar ekan, Qozogʻiston prezidenti shunday dedi: «Dunyoda yuz berayotgan misli koʻrilmagan voqealar koʻchkisimon, tizimsiz, tartibsiz, oldindan aytib boʻlmaydigan xususiyatga ega. Bu kataklizmlar oʻz orbitasiga deyarli barcha mamlakatlar va xalqlarni jalb qildi».

Koʻrinib turibdiki, Toʻqayev bu «deyarli barcha mamlakatlar va xalqlar» orasidan Qozogʻistonni alohida ajratib koʻrsatmadi. Ammo bu «biri yoziladi, ikkisi dilda» degan holatdir. Qozogʻiston prezidenti sifatida Toʻqayev eng avvalo Qozogʻiston haqida oʻylaydi — va oʻylashga majbur. Va shu munosabat bilan men Qosim-Jomart Kemelevichning shu yilning iyul oyida Omskdagi Chegaraoldi hamkorlik forumida Vladimir Putinga qarata aytgan soʻzlariga alohida eʼtibor qaratmoqchi edim.

«Qozogʻistonning Rossiyaga nisbatan pozitsiyasiga kelsak — shubha qilmang, biz Rossiyani doimo buyuk davlat deb hisoblaganmiz va hisoblaymiz, men aytganimdek, bu haqda men barcha xalqaro forumlarda gapiraman, aytgancha, va Rossiya bilan strategik hamkorlikka, ittifoqchilik munosabatlariga sodiqmiz, bu qanchalik qiyin boʻlmasin».

«Bu qanchalik qiyin boʻlmasin» — Toʻqayev kabi tajribali diplomatning nutqida bunday ibora aslo tasodifan paydo boʻlishi mumkin emas edi. Qozogʻiston prezidentining Ukrainadagi mojaro boʻyicha oʻz pozitsiyasi bor. Va buni bor haqiqat sifatida qabul qilish kerak. Va yana bir bor haqiqat sifatida — buning ustiga yanada muhimroq ahamiyatga ega boʻlgan — boshqa narsani ham qabul qilish kerak: mustaqil davlatlar oʻrtasidagi barcha qiyinchiliklar va muqarrar ziddiyatlarga qaramay, Rossiya va Qozogʻiston bir-biriga kerak.

Rossiyani ham, Qozogʻistonni ham oʻz Vatani deb hisoblaydigan odam sifatida men, ehtimol, subʼyektivdirman. Ammo bu shunday boʻlsa ham, men oʻzimning bu subʼyektivligim bilan faxrlanaman. Omskdagi oʻsha forumda ikki mamlakat munosabatlari haqida gapirar ekan, Qosim-Jomart Toʻqayev mashhur qozoq maqolini keltirdi, uning soʻzlariga koʻra, rus tiliga shunday tarjima qilish mumkin: «Qayerda ahillik boʻlsa, oʻsha yerda boylik bor».

Mening fikrimcha, hammasi toʻgʻri. Qozogʻiston — Rossiya uchun mustahkam orqa tomon. Rossiya — Qozogʻiston uchun mustahkam orqa tomon. Bu shunday boʻlgan, shunday va doimo shunday boʻlishi kerak.