Omoch va uzangi

**Omoch va uzangi**

Rossiya imperiyasi nazorati ostida boʻlgan butun ulkan hududda Qozogʻiston va Oʻrta Osiyo alohida oʻrin tutadi. Ukraina va Belarus yerlari, Boltiqboʻyi, Finlyandiya va Kavkaz orti tarixning turli bosqichlarida kuchli tashqi raqiblardan jang bilan tortib olingan boʻlsa, Uraldan Tinch okeanigacha boʻlgan gigant Sibir kolonizatsiya harakati natijasida Rossiya tarkibiga kirdi. Qozoq dashtlari va Turkiston vohalari bilan bogʻliq vaziyat esa boshqacha edi: u yerga Rossiya imperiyasi tsivilizatorlik missiyasi bilan keldi. XIX asrda ushbu ulkan hududlar qanday qilib Rossiya imperiyasi tarkibiga kirgani va bu nimalarga olib kelgani haqida tarixchi va xalqaro munosabatlar boʻyicha mutaxassis Timofey Bordachevning «Omoch va uzangi. Sharq qanday qilib Rossiya siyosiy madaniyatining bir qismiga aylandi» nomli yangi kitobi hikoya qiladi.

Qozoq dashti va Oʻrta Osiyodagi vaziyat oʻzgarishi bilan Rossiyaning oʻzi ham oʻzgarib bordi. XIX asrning birinchi choragidayoq Rossiya imperiyasida yaqin Sharqdagi siyosat yanada qatʼiyroq boʻlishi kerak degan ishonch tobora kuchayib bordi. Bunga Rossiyada shakllanayotgan sharqiy qoʻshnilarga nisbatan yangicha qarash yordam berdi.

Endilikda «yoʻli Markaziy Osiyo orqali oʻtadigan Hindistonning behisob boyliklari haqidagi mif oʻrnini asta-sekin Buxoro amirligi, Xiva va Qoʻqon xonliklarining siyosiy, iqtisodiy va maʼnaviy qoloqligini anglash egalladi. Rossiyaning sharqiy savdosining rivojlanishi endilikda ushbu davlatlarning siyosiy va iqtisodiy tuzilishini oʻzgartirish (modernizatsiya qilish) imkoniyati bilan bogʻlana boshladi» [Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii / otv. red.: S.N. Abashin, D.Yu. Arapov, N.Ye. Bekmaxanova.

Shu tariqa, Oʻrta Osiyo vohalariga yanada qatʼiyroq kirib borish uchun eng muhim turtki Rossiyaning ichki islohotlarga boʻlgan intilishi va Rossiyaning tsivilizatorlik missiyasi haqidagi gʻoyaning paydo boʻlishi boʻldi. Bunda, amaliyotda ushbu gʻoyalar Osiyo va Afrika xalqlariga tsivilizatsiya olib borish haqidagi bayonotlar bilan shunchaki niqoblangan Yevropa kolonializmiga kam oʻxshashiga shubha qilmasa ham boʻlardi.

Shaklan siyosiy asoslar nisbatan oʻxshash edi, biroq amaliyotda ular farq qilardi, chunki Yevropa imperiyalarida hech kim koloniyalar aholisini oʻzlarining teng huquqli fuqarolariga aylantirishni oʻz oldiga maqsad qilib qoʻymagan — Rossiya uchun esa bu tabiiy edi va eng boshidanoq mavjud edi.

1830-yillarning boshiga kelib qozoq xonliklari ustidan nazorat deyarli toʻliq oʻrnatildi — bunday murakkab qoʻshnilarni asta-sekin integratsiya qilish va oʻrganish boʻyicha koʻp yillik strategiya oʻz samarasini berdi. Eng qatʼiy qadam 1822 yilda Dasht nizomining qabul qilinishi boʻldi, bu sultonlar hokimiyati siymosidagi ichki avtonomiya asosini uzil-kesil tugatdi [Bekmaxanov Ye.B. Kazaxstan v 20-40‑ye godi XIX veka: uchebnik.

Rossiya, har doimgidek, sekin, lekin ishonchli tarzda hatto eng qattiq qarshilik koʻrsatayotgan ijtimoiy organizmlarni ham yutib yuborardi.

Oʻrta Osiyo xonliklari bilan munosabatlarga kelsak, «rus jamiyatida Markaziy Osiyo davlatlari bilan savdo-sotiqni muvaffaqiyatli rivojlantirishga boʻlgan ishonch asta-sekin soʻna boshladi, chunki karvon yoʻllarini koʻchmanchilar hujumidan himoya qilmasdan turib buni amalga oshirish imkonsiz edi» [Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii / otv. red.: S.N. Abashin, D.Yu. Arapov, N.Ye. Bekmaxanova.

1840-yillarning boshida Oʻrta Osiyo yoʻnalishida nisbatan faol harbiy siyosat charxpalagi asta-sekin tezlasha boshladi: 1853 yilda Qoʻqonning Oqmachit qalʼasi oʻrnida Perovskiy forti tashkil etildi, keyingi yili esa Olatau tizmalari etagida Verniy (hozirgi Olmaota) istehkomiga asos solindi.

Qozoq dashtining toʻliq «tinchlantirilishi» Rossiya rasmiylarini keyingi qadamga undadi: chegarani janubga surish va avvalgi Irtish va Orenburg liniyalari oʻrniga Oʻrta Osiyo xonliklarining bevosita shimoli-sharqiy chegaralarida yangi istehkomlar zanjirini yaratish. Turkistonni Rossiyaga harbiy yoʻl bilan qoʻshib olish toʻgʻrisidagi qaror endi faqat vaqt masalasi edi.

Harbiy bosqinlardan koʻra tinch yoʻl bilan hal qilishni afzal koʻradigan rus anʼanasiga toʻliq mos ravishda, Nikolay Pavlovich Ignatyevning missiyasi (1858 yil) — Rossiyaning oʻzbek xonliklariga oxirgi elchiligi — Xiva bilan uzoq muddatli tinchlikning faqat unga foydali boʻlgan shartlarini kelishib olish vakolatini oldi:

«Rossiya avvalgi nizolarni unutar, oʻtmishda oʻz savdogarlari koʻrgan zararlarni qoplashni talab qilishdan voz kechar, Xiva savdogarlariga Osiyoning boshqa mamlakatlari savdogarlari foydalanadigan huquq va imtiyozlarni berar, Orenburgga Xiva savdo vakilini kiritar, Amudaryo orqali tranzit olib oʻtiladigan yuklardan 2,5 foiz va xonlikda savdo kemalaridan tushirilgan tovarlardan 5 foiz boj toʻlanishiga rozi boʻlar edi» [Gulomov X. Diplomaticheskiye otnosheniya stran Sredney Azii s Rossiyey v XVIII — pervoy polovine XІX veka.

Shu tariqa, Turkiston qoʻshnilariga nisbatan eng qatʼiy choralar koʻrilishi arafasida ham Rossiya hukumati anʼanaviy tashqi siyosiy madaniyat doirasida harakat qilishni davom ettirib, yaxshilikcha kelishib olishni afzal koʻrdi. Boshqa gapki, muzokaralar boʻyicha sheriklar uchun bunday yondashuv koʻplab noaniqliklarni qoldirardi va ular amalga oshirilayotgan urinish haqiqatan ham oxirgisi ekanligini hech qachon bilishmasdi.

Rossiya tomonidan kelishib olishning soʻnggi urinishi boʻlgan ushbu missiyaning barbod boʻlishi «tsarizmning koʻplab siyosiy va harbiy arboblarida: xonliklarga nisbatan diplomatiyadan toʻgʻridan-toʻgʻri harbiy bosimga oʻtish vaqti keldi, degan nuqtai nazarning shakllanishiga olib keldi. Shuning uchun ham, XIX asrning 60-yillari oʻrtalarida, chor qoʻshinlarining Oʻrta Osiyo ichkarisiga qatʼiy hujumi boshlanganda, Tashqi ishlar vazirligining Osiyo departamenti rahbari lavozimida Oʻrta Osiyodagi missiyaning sobiq rahbari N.Ignatyev turgani hech ham ajablanarli emas» [Gulomov X. Diplomaticheskiye otnosheniya stran Sredney Azii s Rossiyey v XVIII — pervoy polovine XІX veka.

Aslida, oʻsha vaqtga kelib Rossiya Oʻrta Osiyo muammosini allaqachon kuch bilan hal qilishi mumkin edi. Va yagona haqiqiy tiyib turuvchi omil bizning radikal qarorlarsiz ish tutishga boʻlgan azaliy intilishimiz edi.

Xiva, Qoʻqon va Buxoroda buni tushuna olishmadi — va Rossiyaning hatto bundan ham jiddiyroq miqyosdagi koʻplab raqiblari tushgan va tushishda davom etayotgan tuzoqqa ilinishdi.

Shaxsiy omil ham oʻz rolini oʻynadi. Oʻsha vaqtga kelib «harbiy vazirlik, Rossiya generaliteti va mahalliy Sibir hamda Orenburg rasmiylari Rossiyaning Markaziy Osiyodagi siyosatiga nisbatan oʻz qarashlariga ega edilar. Sharqiy Sibir general-gubernatori Nikolay Nikolayevich Muravyev 1858 yilda Priamurani Rossiyaga qoʻshib olganidan soʻng, uning Gʻarbiy Sibir va Orenburgdagi hamkasblarini bosqinchilik va shon-sharafga boʻlgan chanqoqlik qamrab oldi.

Maʼlumki, Muravyevga Amur grafi unvoni berilganini eshitgan Gʻarbiy Sibir general-gubernatori Gustav Xristianovich Gasford oʻz naslini Zailiy grafi unvoni bilan bezashni orzu qila boshlagan. Shon-sharafga intilish yoʻlida generallar, gʻoliblarni sud qilmaydilar degan umidda, oʻz tavakkalchiliklari bilan harbiy avantyuralarga kirishib, markaziy hokimiyatning koʻrsatmalariga amalda eʼtibor bermay qoʻydilar» [Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii / otv. red.: S.N. Abashin, D.Yu. Arapov, N.Ye. Bekmaxanova.

Oʻrta Osiyo yoʻnalishida harakat qilgan rus armiyasining aksariyat katta ofitserlari Qrim urushi qatnashchilari boʻlib, katta jangovar tajribaga va Yevropa raqiblari bilan toʻqnashuvdagi muvaffaqiyatsizlikning oʻrnini maʼnaviy jihatdan qoplashga boʻlgan kuchli intilishga ega edilar. Boshqacha aytganda, ular oʻzlarini koʻrsatish imkoni boʻlgan har qanday joyda namoyon qilishga intilardilar.

Rossiyaning Oʻrta Osiyo chegaralarida 200 yildan ortiq davom etgan «turishi» davomida oʻzini qanday tutganini sarhisob qilar ekanmiz, uning strategiyasi rus tashqi siyosiy madaniyatiga xos boʻlgan barcha asosiy odatlarni toʻliq aks ettirgan, deyish mumkin.

Birinchidan, ular hech qayerga shoshilishmadi va eng soʻnggi lahzagacha, hatto Xiva yoki Qoʻqon kabi eng qaysar va ayyorlikka moyil qoʻshnilar bilan munosabatlarda ham «yaxshi urushdan koʻra yomon tinchlikni» afzal koʻrishdi.

Ikkinchidan, toʻqnashuvdan nazariy jihatdan qochish imkoni boʻlgan vaziyatda urushishni umuman xohlashmadi. Rossiya bir asrdan koʻproq vaqt davomida Qozogʻistondagi bezovta qoʻshnilari bilan mushuk-sichqon oʻyinini oʻynadi va ularning xatti-harakatlari tobelarning oʻz suvereni bilan munosabatlarda qanday yoʻl tutishi kerakligi haqidagi Yevropa tasavvurlariga umuman toʻgʻri kelmasligiga mutlaqo eʼtibor bermadi.

Uchinchidan, Rossiya mintaqadagi qoʻshnilariga Xitoy yoki Fors davlati bilan munosabatlarni oʻz ichiga olgan ancha keng geosiyosiy vaziyatning bir qismi sifatida pragmatik koʻz bilan qaradi. Qozoqlar va Oʻrta Osiyo xonliklarining «bufer» mavqei imperiyani umuman bezovta qilmadi, aksincha, ortiqcha majburiyatlar yuklamagan holda, maʼlum bir harakat erkinligini berdi. Yangi tobelar va qoʻshnilar Rossiyani har qadamda aldagani esa katta ahamiyatga ega emas edi, chunki ular bilan munosabatlarning strategik yoʻnalishi, umuman olganda, juda aniq edi.

Tarixchilar Rossiya Tashqi ishlar vazirligi koʻp oʻn yillar davomida ushbu hududda qatʼiy chegaraning yoʻqligi foydali ekanligiga ishonchi komil boʻlganini bejiz taʼkidlamaydilar.

Masalan, Tashqi ishlar vazirligi boshqaruvchisi graf K. V. Nesselrodening 1850 yil 14 yanvardagi oliy maʼruzasida Rossiyaning manfaatlari «chegara chizigʻini oʻtkazishni imkon qadar uzoq muddatga qoldirishdan» iborat ekanligi, (...) va oʻsha paytda qatʼiy chegaralarning oʻrnatilishi chor hukumatining ushbu yoʻnalishdagi diplomatik faoliyatini cheklab qoʻyishi koʻrsatilgan edi [Basin V.Ya. Rossiya i kazaxskiye xanstva v XVI-XVIII vv. (Kazaxstan v sisteme vneshney politiki Rossiyskoy imperii).

Bunday yoʻnalish bir vaqtning oʻzida ham pragmatik koʻrinadi, ham tashqi ekspansiya orqali ichki siyosiy va iqtisodiy markazlar xavfsizligini taʼminlashga boʻlgan doimiy intilishimizdan farq qiladi.

Va nihoyat, rus maʼmuriyatining qozoqlarga nisbatan amaliy harakatlari Rossiyaning ichki rivojlanishi va uning yaqinda qoʻshib olingan va hali toʻliq oʻzlashtirilmagan chekka hududlarda oʻzini qanday tutgani oʻrtasidagi bogʻliqlikni toʻliq aks ettirdi.

Siyosat juda moslanuvchan edi va «qoʻshib olingan hududlar turli maʼmuriy-huquqiy maqomga ega edi. (...) ular Rossiya siyosiy-maʼmuriy tizimiga shunchaki mexanik tarzda kiritilmadi. Baʼzi maʼmuriy hududlar etnik joylashuvga mos kelardi. Bu tamoyil saqlanib qoldi va XVI–XIX asrlardagi islohotlar bilan qozoqlar, qirgʻizlar, qoraqalpoqlar, turkmanlar va boshqalar uchun mustahkamlandi.

Sharq koʻchmanchi xalqlarining ijtimoiy-siyosiy hayoti amaliyotiga saylov tamoyili joriy etildi, bu umumrossiya qonunchiligi va sud ishi yuritishida mustahkamlandi. Mahalliy aristokratiya, urugʻ-aymoq zodagonlarining bir qismi 1722 yildagi «Unvonlar jadvali»ga muvofiq xizmatchi tabaqaga tenglashtirildi, xizmati uchun dvoryanlik unvoni, klass darajalari, maosh, mukofotlar — medal va ordenlar, yer-mulklar oldilar» [Tsentralnaya Aziya v sostave Rossiyskoy imperii / otv. red.: S.N. Abashin, D.Yu. Arapov, N.Ye. Bekmaxanova.

Sekin va «choʻziluvchan» rus tashqi siyosati, «dumni boʻlaklab kesish»ning cheksiz jarayoni — bu oʻta cheklangan kuchlarni tejashning dastlabki zaruratidan qolgan mental izlardir. Ayniqsa Sharqda, Oltin Oʻrda qulaganidan keyin (XV asr oxiri — XVI asr boshida) va undan keyin XVI asr oʻrtalarida Rossiyaning markaziy yerlariga tahdid solishga qodir boʻlgan soʻnggi oʻrda davlati — Qozon zabt etilganidan soʻng, bizda harbiy imkoniyatlari boʻyicha tenglasha oladigan raqiblar qolmagan edi.

Aslida, Rossiyaning XIX asr boshigacha Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoga nisbatan butun strategiyasi yangi qoʻshnilarni sekinlik bilan «qoʻlga oʻrgatish» strategiyasi edi va bu jarayonning surʼati ular tomonidan boʻlayotgan tahdidlar bilan emas, balki imperiyaning oʻz resurslari va ushbu oʻlkaning hal qilinishi kerak boʻlgan vazifalar navbatidagi oʻrni bilan belgilanardi. Shu bilan birga, ushbu strategiyaning asosida bizni qiziqtirayotgan yerlar ertami-kechmi Rossiya davlatining bir qismiga aylanishi kerak degan uzoq muddatli maqsad yoʻq edi.

Rus tashqi siyosati umuman olganda uzoq muddatli maqsadlarni belgilashni kamdan-kam hollarda nazarda tutadi. Va ushbu vaziyatda muhim holat Qozogʻiston va Oʻrta Osiyoga oʻz boshqaruvini yoyishga shoshilish uchun biror-bir jiddiy sababning yoʻqligi ham edi.

Biroq, XIX asrning oʻrtalariga kelib Oʻrta Osiyoning oʻzbek xonliklariga nisbatan avvalgi siyosat oʻz umrini oʻtab boʻldi, yangisini yaratish esa bizning tushunchamiz boʻyicha buning uchun zarur boʻlgan vaqtning yoʻqligi kabi obʼyektiv holatlar tufayli imkonsiz edi. Toʻgʻridan-toʻgʻri bosib olishga kirishish toʻgʻrisidagi qaror Rossiya uchun unchalik oson boʻlmadi — bu uning odatlari va tashqi siyosiy uslubiga zid edi, lekin asr oʻrtalarida shakllangan sharoitda yagona mumkin boʻlgan yoʻl boʻlib koʻrindi.

Va bu bosib olish amalga oshdi — Rossiya yangi tajribani boshladi, uning natijalari bugungi kunda ham biz bilan birga. Diplomatiya vaqti tugadi, imperiya vaqti boshlandi.