Oktyabr boshida Toshkentdagi PM2,5 ifloslanishining 64 foizi tabiiy chang hissasiga toʻgʻri keldi
Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot institutining maʼlum qilishicha, oktyabr oyi boshida Toshkentda PM2.5 ifloslanishining oʻrtacha 64 foizi tabiiy chang hissasiga toʻgʻri keldi. Sentyabr-oktyabr oylarida PM2.5 ning oʻrtacha kontsentratsiyasi 2025 yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 kontsentratsiyasi esa 37 foizga kamaydi.
Oktyabr boshida Toshkentda PM2,5 ifloslanishining 64 foizini tabiiy chang tashkil etdi
28 sentyabrdan 6 oktyabrgacha Toshkentda PM2,5 ifloslanishining asosiy manbai tabiiy chang boʻldi, dedi Green University huzuridagi Gidrometeorologiya ilmiy-tadqiqot instituti (GITI) direktori Doniyor Turgʻunov 21 oktyabr kuni kuzgi havo ifloslanishining sabablari va oqibatlariga bagʻishlangan brifingda.
Yunusobod, Olmazor va Mirzo Ulugʻbek tumanlarida olingan PM2,5 namunalari tahlili shuni koʻrsatdiki, tabiiy chang komponentlari oʻrtacha 64 foizni tashkil etgan boʻlib, bu koʻrsatkich 52 foizdan 78 foizgacha tebrangan. 13−14 oktyabr kunlari chang komponentlari 47−52 foizni tashkil etdi.
Toshkentdagi avtomatik monitoring stantsiyalari maʼlumotlariga koʻra, yil boshidan 19 oktyabrgacha PM2,5 ning oʻrtacha kontsentratsiyasi 2025 yilning shu davriga nisbatan 28 foizga, PM10 kontsentratsiyasi esa 32 foizga kamaygan.
1 sentyabrdan 19 oktyabrgacha PM2,5 kontsentratsiyasi 28 foizga, PM10 kontsentratsiyasi esa 37 foizga kamaydi. Oktyabr oyining dastlabki 19 kunida bu koʻrsatkichlar tegishlicha 40 foiz va 56 foizni tashkil etdi.
Turgʻunov 2025 yilning shu davrida havo sifati indeksi (AQI) 11 kun davomida «nosogʻlom» darajaga yetganini, bu yil esa bunday kunlar kuzatilmaganini aytdi. PM2,5 darajasi «oʻrtacha» yoki undan yaxshiroq deb tasniflangan kunlar soni 21 tadan 38 taga koʻpaydi.
GITI direktorining taʼkidlashicha, kuzgi havo ifloslanishiga bir nechta omillar sabab boʻladi:
Meteorologik sharoitlar. Kuzda kunduzgi soatlar qisqaradi va Yer yuzasi kechasi tez soviydi, bu esa yerga yaqin harorat inversiyasini keltirib chiqaradi, bunda issiq havo qatlami yerga yaqinroq joylashgan sovuqroq havo tepasida qopqoq vazifasini oʻtaydi. Atmosferaning aralashish qatlami yozdagi 2−3 km dan bir necha yuz metrgacha tushadi, shamollar esa susayadi. Natijada shahar tepasida chiqindilar va ifloslantiruvchi moddalar toʻplanadi. Sibir antitsikloni chetidagi barqaror yuqori bosim tizimlari bu sharoitlarni bir necha kun davomida ushlab turishi mүmkin.
Tabiiy chang. Markaziy Osiyo dunyodagi eng yirik chang kamarlaridan birida joylashgan. Kaspiyboʻyi, Qizilqum, Orolqum va Janubiy Balxash choʻllaridan olib kelingan chang butun mintaqaga tarqaladi. Sentyabr va oktyabr oylari odatda nisbatan quruq oylar hisoblanadi. Yogʻingarchilik kam boʻlgani sababli tuproq changlari havoga oson koʻtariladi.
Yonish jarayonlari. Jahon banki va Ekologiya qoʻmitasi tadqiqotiga koʻra, Toshkentda PM2,5 ifloslanishiga turli manbalarning yillik hissasi quyidagicha: shamol uchirib keladigan chang — 36%; binolarni isitish — 28%; transport — 16%; sanoat — 13%. Qolgan qismi shahar changi va chiqindilarni yoqishdan kelib chiqadi. Bu ulushlar faslga qarab farqlanadi.
Jahon bankining 2025 yildagi «Markaziy Osiyoda havo sifatini boshqarish» nomli hisobotiga koʻra, tuproq va choʻl changlari Markaziy Osiyo shaharlarida yillik PM2,5 ifloslanishining 20−50 foizini tashkil etadi, bu dunyoning boshqa mintaqalariga qaraganda ancha yuqori ulushdir.