Oʻzbekistonda fuqarolarga ularning huquqlari buzilishidan oldin ham sudga murojaat qilishga ruxsat berilmoqchi
Fuqarolar va tadbirkorlar oʻz huquqlari buzilishini kutmasdan, davlat organlarining noqonuniy xatti-harakatlarining oldini olish uchun maʼmuriy sudlarga murojaat qilishlari mumkin boʻladi. Buning uchun maʼmuriy daʼvolarning toʻrtta turini joriy etish taklif qilinmoqda. Deputatlar qonun loyihasini birinchi oʻqishda maʼqulladilar.
Oʻzbekistonda fuqarolarga huquqlari buzilishidan oldin ham sudga murojaat qilish huquqini berish moʻljallanmoqda
Oʻzbekistonda davlat organlari tomonidan noqonuniy harakatlarga yoʻl qoʻymaslik uchun fuqarolar va tadbirkorlarga oʻz huquqlari buzilishidan oldin ham maʼmuriy sudlarga daʼvo arizasi berishga ruxsat berilmoqchi.
Hujjatni taqdim etar ekan, Oliy sud raisi oʻrinbosari Shuhrat Polvonov maʼmuriy daʼvolarning toʻrtta turini: nizolashish, taqiqlash, majburiyat yuklash va tan olish haqidagi daʼvolarni belgilash taklif etilayotganini maʼlum qildi.
Bu fuqarolar va tadbirkorlarga davlat organlarining allaqachon qabul qilingan qarorlari ustidan shikoyat qilish bilan cheklanib qolmay, huquqlari buzilish xavfi mavjud boʻlgan taqdirda ham sud himoyasiga erishish imkonini beradi.
Muhokama davomida OʻzLiDeP deputati Saydullo Azimov muayyan harakatlarni taqiqlash toʻgʻrisidagi yangi daʼvo turi qanday amal qilishiga aniqlik kiritishni soʻradi. U loyihaning 40-moddasida maʼmuriy organga muayyan qarorlar qabul qilishni taqiqlash imkoniyati nazarda tutilganini koʻrsatib oʻtdi.
«Sud oʻz qarori bilan maʼmuriy organning qonun bilan belgilangan majburiyatlarini bajarishini cheklab qoʻymaydimi? Bunday taqiqning chegaralari qanday boʻladi va u amaliyotda qanday ishlaydi?» — deb soʻradi parlamentariy.
Savolga javob berar ekan, Shuhrat Polvonov taklif etilayotgan tuzatishlar allaqachon buzilgan huquqlarni himoya qilishdan ehtimoliy buzilishlarning oldini olishga oʻtishga qaratilganini taʼkidladi.
«Bugungi kunda maʼmuriy sudga murojaat qilish uchun fuqaro yoki tadbirkor oʻz huquqi buzilishini kutishi kerak. U sudga murojaat qilganda, biz soʻraymiz: maʼmuriy organ yoki mansabdor shaxsning qarori bormi? agar boʻlsa, siz uning ustidan shikoyat qilishingiz mumkin. Natijada, fuqaro yoki tadbirkor oʻz huquqi buzilishini va tegishli qaror qabul qilinishini kutishi kerak boʻladi. Shunga erishilgachgina u sudga murojaat qilishi mumkin», — deb tushuntirdi Oliy sud raisi oʻrinbosari.
Uning soʻzlariga koʻra, taqiqlash toʻgʻrisidagi daʼvoning joriy etilishi ushbu tartibni oʻzgartirish imkonini beradi.
«Taqiqlash toʻgʻrisidagi daʼvo huquqlarni himoya qilishni proaktiv rejimga oʻtkazadi», — dedi Polvonov.
Misol tariqasida u muayyan faoliyat turiga mablagʻ kiritishni rejalashtirayotgan, ammo keyinchalik soliq yoki qurilish organlari loyihani amalga oshirishga xalaqit beradigan qaror qabul qilishidan xavotirda boʻlgan tadbirkorni keltirdi.
Bunday vaziyatda tadbirkor sudga faoliyat yuritish uchun mavjud hujjatlar, ruxsatnomalar va boshqa asoslarni oldindan taqdim etib, uni ehtimoliy noqonuniy aralashuvdan himoya qilishni soʻrashi mumkin boʻladi.
«Sud taqdim etilgan hujjatlarni koʻrib chiqadi va soliq yoki boshqa maʼmuriy organga tadbirkorning tegishli faoliyatiga aralashishni taqiqlashi mumkin. Bu unga oʻz huquqlari buzilishini kutmasdan, ishni ishonch bilan davom ettirish imkonini beradi», — deb tushuntirdi Polvonov.
Shu bilan birga, bunday taqiqni qoʻllashning aniq shartlari, jumladan, huquqlar buzilishi xavfi mavjudligini isbotlashga qoʻyiladigan talablar qonun loyihasining yakuniy tahririda hali aniqlashtirilishi kerak.
Oliy sud raisi oʻrinbosari loyiha Germaniyaning maʼmuriy sud ishlarini yuritish modeli hisobga olingan holda tayyorlanganini maʼlum qildi.
Kodeksning yangi tahriri, shuningdek, davlat organlarining normativ-huquqiy hujjatlari ustidan sudda nizolashish imkoniyatlarini kengaytirishni nazarda tutadi.
Fuqarolar va tadbirkorlar, agar vazirliklar, idoralar va mahalliy hokimiyat organlarining normativ-huquqiy hujjatlari ularning huquqlari va qonuniy manfaatlariga daxl qilsa, ularni toʻliq yoki qisman haqiqiy emas deb topishga erishishlari mumkin boʻladi.
Bundan tashqari, davlat organlarining qabul qilinayotgan qarorlarning qonuniyligi va asosliligini isbotlash majburiyatini kuchaytirish taklif etilmoqda.
Xususan, davlat organi qoʻllanilayotgan jarima yoki boshqa choraning mutanosibligini asoslab berishi kerak boʻladi. Sud, oʻz navbatida, qarorning nafaqat shakli jihatdan qonuniyligini, balki qoʻllanilgan chora qonunchilikda nazarda tutilgan maqsadga qanchalik muvofiqligini ham tekshiradi.
Qonun loyihasi maʼmuriy sudlarga murojaat qilishni yengillashtirishga ham qaratilgan. Arizaning shakliy kamchiliklari uni qaytarish uchun avtomatik ravishda asos boʻlmasligi nazarda tutilmoqda. Sud arizachiga kamchiliklarni bartaraf etish va talablarni aniqlashtirishda yordam berishi kerak boʻladi.
Agar ariza yanglishib boshqa hududiy sudga yuborilgan boʻlsa, uni arizachiga qaytarmasdan, sudga taalluqliligi boʻyicha topshirish taklif etiladi.
Yana bir yangilik — jamoaviy daʼvolar institutidir. Loyihaga koʻra, bir ish doirasida umumiy manfaatlarni himoya qilish uchun kamida 20 kishi birlashishi mumkin boʻladi. Muhokama chogʻida deputatlar aynan shunday eng kam ishtirokchilar sonining maqsadga muvofiqligi masalasini koʻtarishdi.
Oʻzbekistonda maʼmuriy sudlar 2017 yilda oʻz faoliyatini boshlagan. Ular ommaviy-huquqiy nizolarni, jumladan, fuqarolar va tadbirkorlarning davlat organlari hamda mansabdor shaxslarning qarorlari, harakatlari yoki harakatsizligi ustidan shikoyatlarini koʻrib chiqadi.
Amaldagi Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksga koʻra, manfaatdor shaxs, agar maʼmuriy organning qarori yoki harakati bilan uning huquqlari buzilgan, ularni amalga oshirish uchun toʻsiqlar yaratilgan yoki zimmasiga noqonuniy ravishda majburiyatlar yuklangan deb hisoblasa, sudga murojaat qilishga haqli.
Shu bilan birga, amaldagi qonunchilikda oldindan himoya qilishning ayrim choralari, jumladan, nizolashilayotgan hujjatning ijrosini toʻxtatib turish imkoniyati allaqachon nazarda tutilgan. Taklif etilayotgan yangilik huquqlarning kelajakda buzilishining oldini olishga qaratilgan mustaqil daʼvo turini yaratishdan iboratdir.
Shuhrat Polvonov majlisda keltirgan maʼlumotlarga koʻra, 2017—2026 yillarda maʼmuriy sudlar tomonidan 150 mingga yaqin ish koʻrib chiqilgan. Oliy sud bahosiga koʻra, 55% holatda fuqarolar va tadbirkorlarning buzilgan huquqlari tiklangan. Shuningdek, aniqlangan qoidabuzarliklar boʻyicha 27 mingga yaqin xususiy ajrim chiqarilgan.
Maʼmuriy sud ishlarini yuritish toʻgʻrisidagi kodeksning yangi tahriri loyihasi deputatlar tomonidan birinchi oʻqishda maʼqullandi. Kuchga kirishidan oldin u qonunchilik jarayonining keyingi bosqichlaridan oʻtishi kerak.
Eslatib oʻtamiz, 22 sentyabr kuni prezident Shavkat Mirziyoyev maʼmuriy sud ishlarini yuritishni isloh qilish boʻyicha takliflarni maʼqullagan edi. Xususan, fuqarolarga hokimliklar va mahalliy kengashlarning ularning huquqlarini buzadigan normativ-huquqiy hujjatlari ustidan sudlarda nizolashishga ruxsat berish taklif qilindi. Shuningdek, maʼmuriy daʼvolarning toʻrtta turini joriy etish, huquqlar hali buzilmasdan turib ularni himoya qilish imkoniyati, sudga murojaat qilishning ortiqcha olti oylik muddatini qayta koʻrib chiqish va davlat organlari qarorlarining qonuniyligi hamda mutanosibligi ustidan sud nazoratini kuchaytirish nazarda tutilgan edi.