«Nogironligi boʻlgan shaxslarga vasiylik emas, balki qoʻllab-quvvatlash zarur». Nogironligi boʻlgan shaxslarni muomala layoqatidan mahrum qilish toʻgʻrisida ekspertlar fikri

«Nogironligi boʻlgan shaxslarga vasiylik emas, balki qoʻllab-quvvatlash kerak». Nogironligi boʻlgan shaxslardan muomala layoqatini olib qoʻyish boʻyicha ekspertlar fikri

Oʻzbekiston qonunchiligi sud qarori bilan muomala layoqatidan mahrum qilishga yoʻl qoʻyadi, bu esa BMTning Nogironlar huquqlari toʻgʻrisidagi konventsiyasi 12-moddasiga mos kelmaydi. Bu haqda nogironlik masalalari boʻyicha xalqaro ekspert Yanina Arsenyeva 28−29 sentyabr kunlari Toshkentda boʻlib oʻtgan Samarqand inson huquqlari forumida maʼlum qildi.

12-modda insonning huquqiy jihatdan ahamiyatli qarorlarni mustaqil qabul qilish huquqiga bagʻishlangan.

Sessiyani Oliy Majlis Qonunchilik palatasi deputati Jasur Jumayev va BMT Inson huquqlari boʻyicha oliy komissari boshqarmasi (IHOKB) mintaqaviy vakili Ennio Boati olib bordi. Jumayev nogironligi boʻlgan shaxslarning huquqlari toʻgʻrisidagi qonun 2020 yilda qabul qilinganini, Oʻzbekiston konventsiyani 2021 yilda ratifikatsiya qilganini eslatib oʻtdi.

Uning soʻzlariga koʻra, parlament va mahalliy kengashlarga oʻtkazilgan saylovlarda mamlakat tarixida ilk bor nogironligi boʻlgan 138 nafar shaxs deputat boʻldi, ulardan uch nafari Qonunchilik palatasida faoliyat yuritmoqda. Mamlakatda 1,06 milliondan ortiq nogironligi boʻlgan shaxs istiqomat qiladi.

Boati butun konventsiyani qamrab olishga urinmasdan, 12-moddani muhokama qilishni taklif etdi. U ushbu modda nafaqat intellektual yoki psixoijtimoiy nogironligi boʻlgan shaxslarga tegishli ekanini taʼkidladi.

«12-modda nogironligi boʻlgan barcha shaxslarga nisbatan qoʻllaniladi. Oddiyroq aytganda, muomala layoqati — bu insonning qonun tomonidan tan olinadigan va uning hayoti uchun oqibatlarga ega boʻlgan qarorlarni qabul qilish qobiliyatidir. Bu sogʻliq, pul, mol-mulk, taʼlim, oilaviy hayot, ijtimoiy xizmatlar va boshqa koʻplab masalalar boʻyicha qarorlardir», — dedi Ennio Boati.

Uning soʻzlariga koʻra, qoʻllab-quvvatlash inson oʻrniga qaror qabul qilish bilan teng emas. U maʼlumotni tushunishga, variantlarni baholashga va oʻz xohish-irodasini ifodalashga yordam beradi. Bu qulay shakldagi maʼlumot, muloqotda koʻmaklashish, surdotarjima, oqilona moslashtirish yoki ishonchli vakilning yordami boʻlishi mumkin.

Yanina Arsenyeva IHOKB topshirigʻiga binoan Oʻzbekistonda 12-moddaning qoʻllanilishini oʻrgandi. Tadqiqot tez orada tayyor boʻladi. U konventsiya qanday yaratilganini eslatib oʻtdi.

«12-modda konventsiyaning eng radikal va hatto inqilobiy moddasi ekani bilan mashhur. Bundan 20 yil avval BMTga aʼzo davlatlar boʻlajak konventsiya matnini tayyorlash uchun Nyu-Yorkda uchrashganlarida, 12-modda davlatlar kelishib olgan eng soʻnggi modda boʻlgan edi. Chunki u nogironlikka boʻlgan yondashuvni mutlaqo radikal tarzda oʻzgartiradi», — dedi Arsenyeva.

Ekspertning soʻzlariga koʻra, tarixan muomala layoqati muammosi barcha mamlakatlar uchun umumiydir. Nogironligi boʻlgan shaxslar koʻpincha muassasalarga muddatsiz, qaror ustidan shikoyat qilish imkoniyatisiz joylashtiriladi. Ular majburiy davolanishga, baʼzan esa, u taʼkidlaganidek, shafqatsiz muomala yoki qiynoqlar darajasiga yetadigan munosabatga duchor qilinadi. Pulni tasarruf etish, oila qurish va farzand tarbiyalash uchinchi shaxslarga topshiriladi.

Yanina Arsenyeva inson oʻrniga qarorlar nafaqat ezgu niyatlardan kelib chiqib qabul qilinishini taʼkidladi: vasiyga bu qulay yoki foydali boʻlishi mumkin, baʼzan uni shaxsiy manfaat yoki qasos harakatlantiradi. Masalan, qarindoshi oʻziga yuk boʻlayotgan, lekin uning pensiyasini olishni yaxshi koʻradigan vasiy uni internatga joylashtirishi yoki kam pul bilan taʼminlashi mumkin. Muomala layoqatidan mahrum qilish koʻpincha «fuqarolik oʻlimi» deb taʼriflanadi.

«Koʻpincha bunday qarorlar, taʼbir joiz boʻlsa, insonning eng oliy manfaatlari yoʻlida qabul qilinadi. Yaʼni, vasiylar va davlat bu qarorlarni qabul qiladi, chunki ularga insonning oʻzi buni qila olmaydigandek tuyuladi. Qoʻllab-quvvatlash taqdim etish oʻrniga, shunchaki muomala layoqati olib qoʻyiladi», — dedi u.

Tadqiqot Oʻzbekistonda muomala layoqatidan mahrum qilishga yoʻl qoʻyilishini, qonunchilik esa 12-moddaga mos kelmasligini koʻrsatdi. Ekspert buzilishning uchta shaklini ajratib koʻrsatdi.

Birinchisi — rasmiy ravishda muomala layoqatidan mahrum qilish.

Fuqarolik kodeksiga koʻra, sud fuqaroni muomalaga layoqatsiz deb topishi mumkin, bu koʻpincha intellektual yoki psixoijtimoiy nogironligi boʻlgan shaxslarga tegishli boʻladi. Keyin vasiy tayinlanadi. Shaxs ovoz bera olmaydi, uylana olmaydi, qayerda va kim bilan yashashni hamda nechta farzand koʻrishni hal qila olmaydi. Bunda muammoning koʻlami nomaʼlum.

«Men Oʻzbekistonning BMTning Nogironlar huquqlari boʻyicha qoʻmitasiga taqdim etgan maʼruzasi bilan tanishdim, biroq unda raqamlar haqida gapirilmagan: qancha odam muomala layoqatidan mahrum qilingan, qanday sabablarga koʻra, qancha muddatga, odamlarga muomala layoqati qachondir qaytariladimi yoki yoʻqmi. Bu maʼlumotlar shunchaki yoʻq, har holda, ochiq manbalarda mavjud emas», — dedi ekspert.

Arsenyeva hisobni Adliya vazirligi yuritishi mumkinligini taxmin qildi va BMTda maʼruza himoya qilinayotganda ushbu maʼlumotlar taqdim etilishiga umid bildirdi.

Buzilishning ikkinchi shakli — «himoya niqobi ostidagi» cheklovlar.

«Nogironligi boʻlgan shaxs huquqiy jihatdan toʻliq muomala layoqatiga ega. Ammo nogironligi sababli unga qonunda koʻzda tutilmagan qandaydir qoʻshimcha talablar qoʻyiladi», — dedi Arsenyeva.

U shu yozda shov-shuvga sabab boʻlgan voqeani misol qilib keltirdi. Koʻzi ojiz shaxs Toshkentdagi notariusga ishonchnoma rasmiylashtirish uchun kelganida, unga rad javobi berilgan va koʻzi ojizlar jamiyatidan odamlarni boshlab kelish talab qilingan. Arsenyevaning soʻzlariga koʻra, qonunda bunday narsa koʻzda tutilmagan, bu talab Adliya vazirligining notarial yoʻriqnomalarida mavjud. Uning baholashicha, ular nafaqat konventsiyani, balki milliy qonunchilikni ham buzadi. Xavfsizlik kafolatlari inson kerakli hujjatni imzolaganiga ishonch hosil qilish uchun kerak, lekin ular avtonomiyani tortib olish emas, balki uni himoya qilishi lozim.

Uchinchi shakl — muomala layoqati qogʻozda mavjud boʻlsa-da, lekin qulayliklar yoʻqligi sababli undan foydalanib boʻlmasligi. Aravachadagi inson pandussiz notarial idoraga kira olmaydi yoki lift boʻlmagan joyga koʻtarila olmaydi. Kar insonga sudda surdotarjimon berilmaydi va u buning uchun oʻzi pul toʻlashiga toʻgʻri keladi. Koʻzi ojizlarga hujjatlar ular uchun qulay formatda berilmaydi. Uning soʻzlariga koʻra, inson agar unga juda zarur boʻlsa, koʻpincha chiqish yoʻlini topadi, lekin uning aylanma yoʻllarni izlashga majbur boʻlgan vaziyatining oʻzini u huquqlarning buzilishi deb atadi.

Ekspert tibbiy yordam bilan bogʻliq misolni alohida keltirib oʻtdi. Sir saqlagan holda tibbiy abort qildirmoqchi boʻlgan kar ayol baribir qabulga muloqotda yordam beradigan ishonchli vakili bilan kelishi kerak boʻladi — koʻpincha bu oila aʼzosi boʻladi, chunki yaqinlari ishora tilini boshqalardan koʻra yaxshiroq bilishadi. Natijada qabulning maxfiyligi buziladi — xuddi maxfiy tibbiy yordam olish huquqi kabi.

Yanina Arsenyeva mavjud vaziyatni tuzatish uchun bosqichma-bosqich yondashuvni taklif qildi, chunki islohotni bir kunda va, ehtimol, hatto oʻn yilda ham amalga oshirib boʻlmaydi.

«Bu juda murakkab masalalar va koʻpincha ular dastlabki bosqichlarda deyarli hammada, jumladan, adliya vazirliklari, sudlar, parlament vakillarida ham qandaydir rad etishni keltirib chiqaradi. „Biz doim shunday qilganmiz, bizda doim vasiylik instituti boʻlgan, buni boshqacha qanday qilish mumkinligini bilmaymiz. Qanday qilib Daun sindromi boʻlgan odam saylovga boradi, mental nogironligi boʻlgan odam qandaydir qarorlar qabul qiladi? Axir ular xavfli-ku, ularga ishonib boʻlmaydi-ku!“ Stigma mavjud — hamma joyda, butun dunyoda, nafaqat Oʻzbekistonda», — deya taʼkidladi ekspert.

Yanina Arsenyeva taklif qilgan birinchi qadam — maʼlumotlar.

Nogironligi boʻlgan shaxslar ishtirokida, oʻqitilgan organlar va huquqni himoya qilish tashkilotlari kuchi bilan muammo koʻlamining mustaqil monitoringi zarur. Shu bilan birga, uning soʻzlariga koʻra, hozirning oʻzidayoq kamsituvchi yoʻriqnomalar va sharoitlarni, masalan, notariuslarda aniqlash va bartaraf etish mumkin. Oqilona moslashtirish va qulaylik koʻpincha taʼminlanmaydi, chunki bu haqda hech kim oʻylamagan, sanktsiyalar va moliyalashtirish yoʻq, deb qayd etdi ekspert.

Ikkinchi qadam — islohotni ilgari suradigan odamlar doirasini yaratish.

Hozirda muomala layoqati masalalari bilan juda kam odam shugʻullanmoqda, nogironligi boʻlgan faollar va ekspertlar, intellektual va psixoijtimoiy nogironligi boʻlgan shaxslar manfaatlarini ifodalovchi tashkilotlar kerak. Sudyalar, notariuslar, huquq-tartibot idoralari xodimlari, ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash mutaxassislari va muomala layoqatiga ega boʻlmagan shaxslar yashaydigan oilalarni jalb qilish zarur. Bunda, uning soʻzlariga koʻra, qarshilik kuchli boʻlishi mumkin: mamlakat uchun bu yangi va qiyin masala.

Uchinchi qadam — qoʻllab-quvvatlash tizimi.

Arsenyeva boʻlishi mumkin boʻlgan shakllarni sanab oʻtdi: nogironligi boʻlgan shaxslar tashkilotlari, «Inson» markazlari, ishonchli vakillar, mutaxassislar, oila aʼzolari.

Qoʻllab-quvvatlash shakllari nogironligi boʻlgan shaxsning oʻzining xohish-istaklariga mos kelishi muhim. Ehtimol, qandaydir oilaviy nizolar tufayli ular qarindoshi tomonidan qoʻllab-quvvatlanishini istamasliklari mumkin. Unda bu nogironligi boʻlgan shaxs ishonadigan, muloqot qila oladigan, qoʻllab-quvvatlash zarur boʻlgan masalalarni biladigan kimdir boʻlishi kerak.

Qoʻllab-quvvatlovchining vazifasi, deb tushuntirdi u, inson oʻrniga qaror qabul qilish emas, balki maʼlumotni olish va tushunishga, variantlarni koʻrib chiqishga, qaror qabul qilishga va nogironligi boʻlgan shaxsning xohish-irodasini rasmiylashtirishga yordam berishdir. Oʻzbekistonda ijtimoiy qoʻllab-quvvatlash tizimi Ijtimoiy himoya milliy agentligi va «Inson» markazlari tashkil etilishi tufayli tez rivojlanmoqda, biroq, uning soʻzlariga koʻra, ular yagona mexanizm boʻlib qolmasligi kerak.

Vasiylarni «huquqiy yordamchilar» bilan almashtirishda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan korruptsiya xavflari haqidagi savolga javob berar ekan, ekspert taʼkidladi: suiisteʼmol qilish xavfi aynan amaldagi tizimda sezilarli darajada yuqori.

«Hozir, agar meni muomala layoqatidan mahrum qilishsa va vasiy tayinlashsa, u men uchun mutlaqo hamma narsani hal qiladi: taʼtilga borish va nonushta kabi kundalik mayda-chuydalardan tortib, yashash va tibbiy aralashuv masalalarigacha», — deb tushuntirdi Arsenyeva.

Qoʻllab-quvvatlanadigan qaror qabul qilish esa, aksincha, yordamchi ishtirok etadigan masalalar doirasini toraytiradi. Oʻzbekistonda amaldagi nazorat mexanizmlari «Vasiylik va homiylik toʻgʻrisida»gi qonunda belgilab qoʻyilgan, biroq ular faqat vasiylik tizimiga taalluqlidir. Rasmiy ravishda muomala layoqatiga ega boʻlgan, lekin yordamga muhtoj boʻlgan odamlar hozirda ham qoʻllab-quvvatlashdan, ham huquqiy kafolatlardan mahrum.

Qayta koʻrib chiqilishi kerak boʻlgan qonunlarning toʻliq roʻyxati yakuniy hisobotga kiritiladi. Ekspertning soʻzlariga koʻra, islohotni Fuqarolik kodeksi va sud tartib-taomillaridan boshlash kerak, shundan soʻng asta-sekin butun qonunchilikni moslashtirish lozim.

Bu yerda yagona universal yechim yoʻq: «qancha mamlakat boʻlsa, shuncha variant bor». Ayrim davlatlarda Fuqarolik kodeksidagi vasiylik haqidagi modda qoʻllab-quvvatlash huquqi bilan almashtiriladi, boshqalarida esa alohida qonun qabul qilinadi. Bunda qoʻllab-quvvatlash insonning oʻz tanloviga koʻra, muayyan muddatga va qatʼiy ravishda aniq masalalar boʻyicha taqdim etilishi kerak.

Biroq, qonunlarni oʻzgartirishning oʻzi kifoya emas — mutaxassislarni oʻqitish va mahalliy xususiyatlarni hisobga olgan holda amaliyotni joriy etish zarur. Oʻzbekistonda, deb taʼkidladi ekspert, muayyan xonadonlar va ijtimoiy yordam oluvchilarning ehtiyojlari yaxshi maʼlum boʻlgan mahalla tizimi bunday tayanchga aylanishi mumkin.

BMTning Nogironlar huquqlari boʻyicha qoʻmitasining 2027−2030 yillarga saylangan aʼzosi Lyazzat Kaltayeva qoʻmita tomonidan 12-moddaning talqinini eslatib oʻtdi: nogironlik, jumladan, intellektual yoki psixoijtimoiy nogironlik qaror qabul qilish huquqidan mahrum qilish uchun asos boʻlmasligi kerak. Agar insonga yordam kerak boʻlsa, davlat qaror qabul qilish huquqini boshqa shaxsga topshirmasdan, muomala layoqatini amalga oshirishda qoʻllab-quvvatlashni taʼminlashi lozim.

Uning soʻzlariga koʻra, inson yo toʻliq muomala layoqatiga ega boʻlgan, yoki huquqlardan butunlay mahrum boʻlgan «yo hammasi, yo hech narsa» tizimidan voz kechish XX asrning oxirida boshlangan. 2006 yilda konventsiya qabul qilinishi bilan u global islohotga aylandi. Lyazzat Kaltayeva bir nechta modellarni tavsiflab berdi.

«Hali 1992 yilda Germaniya muomala layoqatidan mahrum qilish institutini butunlay bekor qilgan va inson uchun hamma narsani hal qiladigan vasiy oʻrniga sud huquqiy yordamchi tayinlaydi. Inson muomala layoqatiga ega boʻlgan maqomini saqlab qoladi, yordamchi faqat insonning oʻzi uddalay olmaydigan muayyan hayot sohalari uchun tayinlanadi. Masalan, faqat moliyani boshqarish yoki faqat sogʻliqni saqlash masalalari. Qolgan sohalarda inson qarorni oʻzi qabul qiladi», — dedi Lyazzat Kaltayeva.

Shvetsiyada «taklif etilgan doʻst» (godman) instituti insonning oʻz roziligini talab qiladi, yordamchi maslahatchi sifatida ishtirok etadi va toʻlovlarni amalga oshirishda, ishlarni yuritishda, shartnomalarni imzolashda yordam beradi. Agar inson muloqotga kirishmasa va oʻziga zarar yetkazishi mumkin boʻlsa, boshqaruvchi (forvaltare) tayinlanadi, lekin oʻshanda ham cheklovlar vaqt va sohalar boʻyicha qatʼiy meʼyorlangan boʻladi.

Buyuk Britaniyada mental muomala layoqati toʻgʻrisidagi qonun amal qiladi, unda muomala layoqati har bir muayyan qaror uchun baholanadi. Inson ipoteka shartlarini tushunmasligi mumkin, lekin kim bilan yashash va muloqot qilishni hal qila oladi. Qonun insonni faqat tashxisi, tashqi koʻrinishi yoki atrofdagilarga ahmoqona tuyuladigan xulq-atvori sababli muomalaga layoqatsiz deb topishni taqiqlaydi.

Chexiyada sud muomala layoqatidan butunlay mahrum qila olmaydi, balki faqat vaqtinchalik, koʻpi bilan 3−5 yilga mahrum qilishi va aniq moliyaviy cheklov belgilashi mumkin, masalan, yordamchining roziligisiz 500 dollardan yuqori boʻlgan bitimlarni taqiqlash.

Litvada 2016 yilda muomala layoqatidan toʻliq mahrum qilish imkoniyati butunlay bekor qilindi.

Uning soʻzlariga koʻra, asosiy mezon boshqa narsada: qoʻllab-quvvatlash inson ustidan yangi nazorat shaklini yaratish emas, balki uning mustaqilligini kengaytirishi kerak.

Lyazzat Kaltayeva suiisteʼmolliklardan himoya qilishni 12-moddani amalga oshirishning eng muhim qismi deb atadi va unda uchta asosiy elementni ajratib koʻrsatdi: vakolatlarni taqsimlash, tashqi audit va insonning oʻz xohish-irodasi ustuvorligi.

Germaniyada, uning soʻzlariga koʻra, vasiylik masalalari boʻyicha ixtisoslashtirilgan sudlar faoliyat yuritadi, yordamchiga universal huquqlar berilmaydi, yirik bitimlar uchun sud ruxsati kerak boʻladi, har yili batafsil moliyaviy hisobot topshiriladi.

Buyuk Britaniyada davlat nazorati ishonchnomalar va dalolatnomalarni roʻyxatdan oʻtkazadi, bank hisobvaraqlarini va vasiylikdagi shaxsning yashash sharoitlarini tekshiradi, vasiyga esa manfaatlar toʻqnashuvi yuzaga kelganda, masalan, kvartirasini oʻziga yoki qarindoshlariga sotishda qaror qabul qilish taqiqlanadi. Shvetsiyada mustaqil himoya institutlari ishlaydi, vasiylik muddati esa cheklangan va qayta koʻrib chiqiladi.

«Afsuski, bizning mamlakatlarimizda hali juda kichik boʻlgan bolalarning ota-onalari oʻzlari shunday qarorga kelishadi yoki ularga keyinchalik qandaydir hujjatlar bilan yugurish, ijtimoiy nafaqalar olish va hokazolar osonroq boʻlishi uchun bolani tezroq muomalaga layoqatsiz deb topish ancha qulayroq ekanini maslahat berishadi. Muomala layoqatini qaytarish, afsuski, deyarli koʻrib chiqilmaydi. Baʼzan bola oʻz hayotida qaror qabul qilish uchun yetarlicha qobiliyatli boʻlib ulgʻayadi, lekin unda allaqachon muomalaga layoqatsizlik maqomi mavjud boʻladi», — dedi mutaxassis.

Lyazzat Kaltayeva bu masala intellektual va psixoijtimoiy nogironlikdan koʻra kengroq ekanini taʼkidladi. Oila, masalan, aravachadagi insondan unga qulaymi-yoʻqmi deb soʻramasdan, ikkinchi qavatdan yoki undan yuqoridan kvartira sotib olishi yoki unga atrofida tanishlari boʻlmagan boshqa shaharga koʻchib oʻtishni taklif qilishi mumkin. Qozogʻistonda, uning soʻzlariga koʻra, davlat birinchi guruh nogironligi boʻlgan shaxsga parvarish qilish boʻyicha nafaqa toʻlaydi, lekin oila haqiqatan ham parvarish qilyaptimi, u koʻchaga qanchalik tez-tez chiqadi va yaqinlaridan tashqari kim bilandir muloqot qiladimi-yoʻqmi, tekshirmaydi.

Markaziy Osiyo haqida gapirar ekan, u bu yerda tarixan vasiylik instituti kuchli ekanini, oila esa qoʻllab-quvvatlashning muhim manbai boʻlib qolayotganini aytdi. Bu resursni, uning soʻzlariga koʻra, saqlab qolish kerak, lekin qoʻllab-quvvatlash va inson oʻrniga qaror qabul qilish oʻrtasidagi chegara juda nozik. Mintaqaviy islohotlar, uning fikricha, Yevropa modellarini koʻchirib olishdan iborat boʻlib qolmasligi kerak: qoʻllab-quvvatlash, nazorat va tanlov turlarining oʻz «ekotizimi» kerak.

«Nogironligi boʻlgan qizlar va ayollar uchun muomala layoqatini cheklash ayniqsa jiddiy oqibatlarga olib kelishi mumkin. Afsuski, koʻplab tadqiqotlar nogironligi boʻlgan qizlar va ayollarga nisbatan yashirin, latent zoʻravonlik mavjudligini koʻrsatmoqda, jumladan, va bu juda muhim, yopiq tibbiy-ijtimoiy muassasalarda. Ayol oʻrniga qarorlar nikoh, oilaviy hayot, onalik, reproduktiv salomatlik, tibbiy aralashuv, daromadlar va mol-mulkni tasarruf etish masalalarida qabul qilinadi», — dedi Lyazzat Kaltayeva.

Shu bois, uning soʻzlariga koʻra, nogironligi boʻlgan ayolda doim oiladan tashqarida qoʻllab-quvvatlash olish imkoniyati boʻlishi kerak. Kaltayeva inson oʻrniga kim qaror qabul qilish huquqiga ega degan savoldan, inson oʻz qarorlarini qabul qilishi va amalga oshirishi uchun nima qilish kerak degan savolga oʻtishni taklif qildi.

Maktabgacha va maktab taʼlimi vazirligi boshqarma boshligʻi Ural Xudayberdiyev oʻz chiqishini taʼlimsiz 12-moddani amalga oshirib boʻlmasligiga bagʻishladi: inson oʻz huquqlarini bilishi kerak.

Uning maʼlumotlariga koʻra, 2026 yil 15 sentyabr holatiga koʻra, mamlakatda 10 100 dan ortiq umumtaʼlim maktabi mavjud boʻlib, ularning 3500 dan ortigʻida inklyuziv taʼlim joriy etilgan. Maktabgacha taʼlim tizimida u 2025 yil 1 yanvardan boshlangan: 248 ta bolalar bogʻchasida 1700 dan ortiq bola qamrab olingan.

Ijtimoiy himoya milliy agentligi va vazirlik hamkorlik qiladigan «Inson» markazlari maʼlumotlariga koʻra, mamlakatda 142 mingdan ortiq nogironligi boʻlgan bolalar bor. Taʼlim va xizmatlar bilan 123 mingdan ortigʻi (87%) qamrab olingan. Ulardan 98 mingdan ortigʻi umumtaʼlim maktablarida, jumladan, 10 mingdan ortigʻi inklyuziv model boʻyicha, 16 mingdan ortigʻi maxsus maktablarda, 1300 dan ortigʻi maxsus texnikumlarda tahsil olmoqda. 7000 ga yaqin bola parvarish va nazorat xizmatlarini olmoqda. 19−20 ming bola taʼlimdan tashqarida qolmoqda.

Bolalarning bir qismi qamrab olinmagani sabablari qatorida Ural Xudayberdiyev oilalarning, ayniqsa, chekka hududlardagi qoʻrquvini tilga oldi.

«Bizda hali ham muayyan anʼanaviy qarashlar saqlanib qolmoqda: oila baʼzan alohida taʼlim ehtiyojlari boʻlgan bolani koʻrsatishdan qoʻrqadi va uni yashiradi. Ayniqsa, bu qizlarga tegishli: agar men nogironligi boʻlgan qizimni bogʻchaga yoki maktabga olib chiqsam, uni turmushga berish vaqti kelganda nima boʻladi? Yoki uni hozir koʻrsatsak, keyinchalik uni jamiyatga qanday qoʻshamiz?», — dedi mutaxassis.

Uning soʻzlariga koʻra, hamkor tashkilotlar bilan birgalikda ushbu qoʻrquvlarni yengish boʻyicha ishlar olib borilmoqda, taʼlim muassasalari esa bunday bolalarni «quchoq ochib» kutib olishga harakat qilmoqda.

«Bizda hali ham bu siyosatni tushunmaydigan mutaxassislar va rahbarlar bor. Ular asta-sekin kamayib bormoqda. Ochigʻini aytganda, bunday odamlarga safimizda joy yoʻq», — dedi u.

Xudayberdiyev jamiyat va taʼlim tizimidagi oʻzgarishlar bir necha yil talab qilishini, shuningdek, xalqaro ekspertlar va nogironligi boʻlgan shaxslarni qoʻllab-quvvatlovchi tashkilotlar bilan hamkorlik zarurligini taʼkidladi.

Oʻzbekiston Nogironlar assotsiatsiyasi raisi Oybek Isaqov Oʻzbekiston konventsiyani istisno bilan ratifikatsiya qilganini eslatib oʻtdi.

«Istisno — bu davlat hozirgi vaqtda ushbu moddani amalga oshira olmaganida, lekin uni amalga oshirishga tayyorgarlik koʻrish uchun taym-aut, vaqt olganidadir. Istisno abadiy boʻlishi mumkin emas», — deb tushuntirdi Isaqov.

U 12-moddani ikki qismga ajratdi. Birinchisi, muomalaga layoqatsiz deb topilgan odamlar ham huquqlarga ega ekani haqida gapiradi. Ikkinchisi — nogironligi boʻlgan barcha shaxslarga oʻz muomala layoqatini amalga oshirishlari uchun qanday qoʻllab-quvvatlash koʻrsatilishi kerakligi haqida.

Oybek Isaqov farqni tushuntirdi: huquq layoqati — bu inson hatto tugʻilishidan oldin ham ega boʻlgan huquqning mavjudligi, muomala layoqati esa — huquqni amalga oshirishdir. Mental nogironligi boʻlgan shaxslar uchun u cheklangan, ular, masalan, ovoz bera olmaydilar yoki mol-mulkni tasarruf eta olmaydilar.

Muhitning qulay emasligini ham Oybek Isaqov kamsitish deb atadi: inson pandussiz saylov uchastkasida ovoz bera olmaydi, liftsiz maktabda esa aravachadagi bola taʼlim ololmaydi. Davlatning konventsiya boʻyicha asosiy majburiyatini u moliyaviy majburiyat deb atadi. U koʻpincha davlatning BMT qoʻmitasi oldidagi hisobotlarida qatnashadi, unda mulozimlar barcha maktablar va davlat muassasalarida qulay muhit yaratilgani haqida gapirishadi.

«Mulozimga savol berishadi: „Sizning byudjetingizda dastur bormi? Byudjetda qulay jismoniy muhit yaratish boʻyicha alohida satr bormi?“ Agar yoʻq boʻlsa, maʼruzada aytgan hamma narsangiz nolga tenglashtiriladi. Chunki moliyaviy taʼminlanmagan majburiyatlarni amalga oshirib boʻlmaydi», — dedi rais.

Inklyuziv taʼlimdagi muvaffaqiyatlar, uning soʻzlariga koʻra, maktablarni rekonstruktsiya qilish, panduslar, hojatxonalar, koʻtargichlar va liftlar oʻrnatishni moliyalashtiradigan maxsus jamgʻarma tashkil etilgani bilan izohlanadi. Jamgʻarma, Isaqovning aytishicha, Ijtimoiy himoya milliy agentligi direktori, prezident maslahatchisining xohish-irodasi bilan paydo boʻlgan. Bunday maqomga ega boʻlmagan boshqa vazirning mablagʻ oladigan joyi yoʻq, shuning uchun, uning fikricha, Moliya vazirligi respublika va mahalliy byudjetlarni toʻsiqsiz muhit va inklyuziv taʼlim uchun taʼminlashi kerak.

Konventsiyani amalga oshirishning ikkinchi sharti — jamiyat munosabatining oʻzgarishi.

«Davlat xizmatchisi koʻplab imtiyozlar berayotgani bilan maqtanadi. Lekin umuman imtiyoz nima oʻzi? Imtiyoz — bu davlat qila olmaydigan narsaning kompensatsiyasidir. Inklyuziv taʼlimni taʼminlay olmaydi — oliy oʻquv yurtlariga kirish uchun ikki foizli kvota beradi. Imtiyozlar bilan maqtanib boʻlmaydi. Siz „biz koʻp imtiyozlar beryapmiz“ deganingizda, bu siz hech narsa qilmayotganingizni, shuning uchun buni imtiyozlar bilan kompensatsiya qilayotganingizni anglatadi», — deb hisoblaydi Isaqov.

Assotsiatsiyaning uchinchi taklifi konventsiyaning muvofiqlashtiruvchi organni nazarda tutuvchi 33-moddasi bilan bogʻliq.

«Toki biz ushbu muvofiqlashtiruvchi organni tashkil etmas ekanmiz, oʻylaymanki, biz oldinga siljiy olmaymiz. Bu davlatning oʻz zimmasiga olgan majburiyatidir. Va biz velosipedni qayta kashf qilmaslikni taklif qilamiz: bizda hozir nogironlik masalalari boʻyicha idoralararo kengash bor. Biz uni konventsiyani amalga oshirish boʻyicha muvofiqlashtiruvchi organ qilib belgilashimiz mumkin edi», — deya xulosa qildi Isaqov.