Muammolardan qochib qutulolmaysan

**Muammolardan qochib qutula olmaysan**

Markaziy Osiyoning zamonaviy urbanizatsiyasi asta-sekin shaharning iqtisodiy jozibadorligi shunchaki ish oʻrinlari soni va ish haqi darajasi bilan belgilanmaydigan bosqichga yaqinlashmoqda.

Oxirgi oʻttiz yil davomida mintaqa ichidagi migratsiya oqimlari asosan sarmoyalar, davlat muassasalari, universitetlar va yuqori maoshli bandlik toʻplangan poytaxtlar hamda eng yirik sanoat markazlari atrofida shakllandi. Olmaota, Astana, Toshkent, Bishkek va Dushanbe uy-joy narxi, transport qulayligi va shahar muhitining holatidagi farqlarga qaramay, ichki migratsiyaning asosiy yoʻnalishlariga aylandi.

Ammo aholining oʻsishi bunday koʻchib oʻtishning iqtisodiy mantiqini asta-sekin oʻzgartirmoqda. Ijara toʻlovlarining oshishi, tirbandliklar, havoning ifloslanishi va ijtimoiy infratuzilmaning haddan tashqari yuklanishi yuqoriroq ish haqidan keladigan haqiqiy foidani kamaytiradi. Malakali mutaxassislar, ayniqsa masofadan ishlay oladiganlar uchun yashash joyini tanlashning boshqacha modeli paydo boʻlmoqda. Uning asosini daromadlarni kundalik hayotning umumiy xarajatlari bilan solishtirish tashkil etadi. Natijada, shaharlarning raqobatbardoshligi nafaqat ish oʻrinlarini yaratish qobiliyatiga, balki vaqtdan foydalanish samaradorligi, xizmatlarning ommabopligi va shahar infratuzilmasining sifatiga ham bogʻliq boʻla boshlaydi. Bunday transformatsiya Markaziy Osiyoda inson kapitalining shakllangan geografiyasini oʻzgartirishga qodir.

Bu jarayonning iqtisodiy mohiyati xonadonning nominal daromadi va haqiqiy farovonligi oʻrtasidagi farq bilan bogʻliq. Aytaylik, mutaxassis Qozogʻistonning yirik shahrida oyiga 500 ming tenge oladi, uy-joy ijarasiga 200 ming, transportga 50 ming va shahar infratuzilmasining haddan tashqari yuklanganligi sababli qoʻshimcha xizmatlarga yana 40 ming tenge sarflaydi. Ushbu xarajatlardan soʻng 210 ming tenge qoladi. Boshqa shaharda xuddi shunday ish 400 ming tenge daromad keltirishi mumkin, ammo u yerda ijara 120 ming, transport — 20 ming, tegishli xarajatlar esa — 15 ming tenge turadi. Natijada, nominal ish haqi 20 foizga past boʻlsa-da, 245 ming tenge qoladi. Ushbu shartli misol mehnatga haq toʻlashdagi farq nega hamisha ham turmush darajasidagi farqlarga mos kelavermasligini koʻrsatadi. Farovonlikning rasmiy statistikasi kamdan-kam hollarda hisobga oladigan vaqt qiymati qoʻshimcha omilga aylanadi. Agar kundalik yoʻl qirq daqiqa oʻrniga ikki soat vaqtni olsa, unda 22 ish kuni davomida inson deyarli 30 qoʻshimcha soatni yoʻqotadi. bir yilda bunday yoʻqotishlar taʼlim, qoʻshimcha bandlik yoki oilaviy hayot uchun ishlatilishi mumkin boʻlgan bir necha ish haftasiga tenglashadi.

Iqtisodiy kontsentratsiya va shahar muhitining sifati oʻrtasidagi ziddiyat Olmaotada eng yaqqol namoyon boʻladi. Qozogʻiston aholisini roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, 2009 va 2021 yillar oraligʻida shahar aholisi soni taxminan 1,37 milliondan 2,03 million kishigacha oʻsdi. 2026 yilga kelib aholi soni 2 milliondan oshmoqda, vaholanki, infratuzilmaga tushadigan haqiqiy yuk shahar atrofida yashovchilarning kundalik qatnovlari bilan yanada kuchayadi. Zailiy Alatau etagidagi geografik joylashuv atmosfera ifloslanishining toʻplanishi uchun alohida sharoit yaratadi, chunki harorat inversiyalari chiqindilarning tarqalishiga xalaqit beradi. Avtomobil transporti, isitish va mintaqaviy ifloslanish manbalari faqat sanoat ishlab chiqarishi koʻrsatkichlari orqali baholab boʻlmaydigan muammoni shakllantiradi. Shu bilan birga, Olmaota moliya muassasalari, universitetlar, tibbiyot tashkilotlari va xizmat koʻrsatish sohasi korxonalarining salmoqli kontsentratsiyasini saqlab qolmoqda. Paradoks yuzaga keladi: shaharning iqtisodiy afzalliklari qisman ekologik va transport xarajatlari bilan qoplanadi. Yosh mutaxassislar uchun bu maqbul almashinuv boʻlib qolishi mumkin, ammo farzandli oilalar vaziyatni boshqacha baholaydilar. Ular uchun maktabgacha boʻlgan masofa, bogʻlarning mavjudligi, tibbiy xizmat va avtomobilga doimiy qaramlikka tushmasdan yashash imkoniyati muhimdir. Shunday qilib, bir shahar bir vaqtning oʻzida iqtisodiy imkoniyatlarning eng yirik markazi boʻlib qolishi va malakali aholining alohida toifalari uchun nisbiy jozibadorligini yoʻqotishi mumkin.

Astana maʼmuriy kontsentratsiya va keng koʻlamli infratuzilmaviy sarmoyalarga asoslangan shahar raqobatbardosh afzalligining boshqa turini koʻrsatadi. Qozogʻiston poytaxtining 1997 yilda koʻchirilishi postsovet Markaziy Osiyosida aholi hududiy qayta taqsimlanishining eng salmoqli davlat loyihalaridan biriga aylandi. Agar 1990-yillarning oxirida aholi soni taxminan 300 ming kishini tashkil etgan boʻlsa, 2020-yillarning oʻrtalariga kelib u 1,5 milliondan oshdi. Davlat muassasalari, qurilish sektori, moliyaviy tashkilotlar va taʼlim markazlari mutaxassislarning barqaror oqimini taʼminladi. Biroq, aholining jadal oʻsishi maktablar, kommunal tarmoqlar va yoʻl infratuzilmasiga tushadigan yukning ortishi bilan kechmoqda. Isitish va shahar muhitini saqlash xarajatlarini oshiradigan keskin kontinental iqlim qoʻshimcha cheklanish sifatida namoyon boʻlmoqda. Bunday sharoitda poytaxtning kelgusidagi jozibadorligi infratuzilma aholi bilan bir xil surʼatda rivojlana olishiga bogʻliq. Hatto yuqori ish haqi ham taʼlim muassasalarida joylarning yetishmasligini yoki yangi turar joy dahalarining ish joylaridan sezilarli darajada uzoqda joylashganini toʻliq qoplay olmaydi. Astana tajribasi shuni koʻrsatadiki, maʼmuriy sarmoyalar yirik shahar yaratishga qodir, ammo inson kapitalini barqaror ushlab turish shaharning kundalik faoliyat koʻrsatish sifatini doimiy ravishda oshirishni talab qiladi.

Oʻzbekistonda shunga oʻxshash jarayonlar yuqoriroq demografik yuk va tarixiy shaharlarning nisbatan zich tarmogʻi fonida rivojlanmoqda. Mamlakat aholisi 2026 yilga kelib 39,5 million kishiga yaqinlashdi, bu esa uni Markaziy Osiyoning eng yirik demografik bozoriga aylantiradi. Toshkent zamonaviy ishbilarmonlik faolligi, xalqaro taʼlim, moliyaviy xizmatlar va texnologik tadbirkorlikning katta qismini oʻz atrofida jamlaydi. Shu bilan birga, Samarqand, Namangan, Andijon, Fargʻona va Buxoro oʻz taʼlim, sanoat va madaniy resurslariga ega. Transport aloqalarining rivojlanishi iqtisodiy imkoniyatlarni faqat bir poytaxt bilan cheklab qoʻymasdan, malakali bandlikni bir nechta markazlar oʻrtasida taqsimlash imkonini beradi. Ish joyi joylashgan shahar va mutaxassis doimiy yashashni afzal koʻradigan shahar oʻrtasidagi farq ayniqsa muhim boʻlib bormoqda. Raqamli xizmatlar va gibrid bandlikning kengayishi markaziy ofisda kundalik boʻlish zaruratini asta-sekin kamaytiradi. Biroq, bu jarayon elektr taʼminotining ishonchliligi, internet tezligi va zamonaviy turar joylarning mavjudligiga bogʻliq. Agar mintaqaviy shaharlar kamroq uy-joy xarajatlari bilan bazaviy xizmatlarning teng sifatini taʼminlasa, ular poytaxt darajasidagi ish haqini takrorlamasdan mutaxassislar uchun raqobatlashish imkoniyatiga ega boʻladilar. Oʻzbekiston uchun bunday model iqtisodiy faollikning potentsial markazlari koʻpligi sababli ayniqsa muhimdir.

Qirgʻiziston iqtisodiy imkoniyatlarning Bishkekda toʻplanishi va mintaqaviy mehnat bozorlarining cheklangan sigʻimi bilan bogʻliq boʻlgan urbanizatsiya disbalansining boshqa bir variantini namoyon etadi. 2022 yilgi roʻyxatga olish maʼlumotlariga koʻra, poytaxt aholisi taxminan 1,1 million kishini tashkil etgan boʻlsa, mamlakat aholisi soni 6,9 milliondan oshgan. Bishkek davlat boshqaruvi, yetakchi universitetlar, tibbiyot muassasalarining salmoqli qismi va eng rivojlangan professional xizmatlar bozorini oʻz atrofida jamlaydi. Shu bilan birga, qishki havoning ifloslanishi, transport tirbandligi va uy-joy narxining oshishi keyingi oʻsish uchun jiddiy cheklovlarni keltirib chiqarmoqda. Muqobil shaharlar, jumladan Oʻsh, Qoraqol va Jalolobod savdo, turizm, taʼlim va mintaqaviy logistika bilan bogʻliq turli afzalliklarga ega. Biroq, tabiiy jozibadorlik yoki arzonroq ijaraning oʻzi toʻlaqonli malakali bandlik bozorini shakllantira olmaydi. Barqaror muqobil uchun ish beruvchilar, professional jamiyatlar va ixtisoslashgan xizmatlarning yetarlicha kontsentratsiyasi zarur. Shunga koʻra, Bishkek va mintaqaviy markazlar oʻrtasidagi raqobat obodonlashtirishning alohida koʻrsatkichlari bilan emas, balki iqtisodiy ixtisoslashuv va shahar infratuzilmasining uygʻunligi bilan belgilanadi. Mintaqaviy shaharlar milliy yoki xalqaro bozorda ishlay oladigan mutaxassislarni ushlab qoladigan va bir vaqtning oʻzida kichikroq aholi punktlarining afzalliklaridan foydalanadigan stsenariy eng istiqbolli boʻlib koʻrinadi.

Xalqaro tajriba shuni tasdiqlaydiki, shahar muhitining sifati mustaqil iqtisodiy resursga aylanishi mumkin. Kopengagenda velosiped infratuzilmasi va jamoat transportiga qilingan koʻp yillik sarmoyalar aholining salmoqli qismining shaxsiy avtomobillarga qaramligini kamaytdi. Venada munitsipal va subsidiyalanadigan uy-joy tizimi tarixiy jihatdan bozor ijarasining keng ijtimoiy guruhlar uchun yashash imkoniyatiga taʼsirini cheklab keladi. Bu misollar Yevropa modellarini Markaziy Osiyoga mexanik ravishda koʻchirish mumkinligini anglatmaydi, chunki munitsipalitetlarning moliyaviy imkoniyatlari va institutsional sharoitlari sezilarli darajada farq qiladi. Ammo ular transport qulayligi va uy-joy siyosati shaharning iqtisodiy raqobatbardoshligiga bevosita taʼsir qilishini koʻrsatadi. Shunga oʻxshash qonuniyat universitet markazlarining rivojlanishida ham seziladi, bu yerda taʼlim muassasalarining toʻplanishi malakali mehnatning barqaror bozorlari shakllanishiga yordam beradi. Markaziy Osiyo shaharlari uchun shahar muhiti va bitiruvchilarni ushlab qolish imkoniyati oʻrtasidagi aloqa ayniqsa muhimdir. Yosh mutaxassis poytaxtda taʼlim olishi mumkin, ammo agar u yerda teng keladigan professional bandlik va qulayroq yashash sharoitlari mavjud boʻlsa, boshqa shaharni tanlashi mumkin. Uzoq muddatli istiqbolda bunday qarorlar tadbirkorlik faolligi, soliq tushumlari va isteʼmol talabining taqsimlanishiga taʼsir qiladi. Demak, obodonlashtirish shunchaki ijtimoiy xarajatlar moddasi boʻlishdan toʻxtaydi va inson kapitaliga kiritilgan sarmoya belgilarini kasb etadi.

Shahar muhitining xavfsizligi alohida ahamiyat kasb etmoqda, u jinoyatchilikning rasmiy statistikasiga qaraganda ancha koʻp omillarni oʻz ichiga oladi. koʻchalarning yoritilganligi, kechki payt jamoat transportining ommabopligi, yoʻl harakati xavfsizligi va piyodalar infratuzilmasining holati aholining kundalik harakatchanligini bevosita belgilaydi. Farzandli oilalar uchun maktab oʻquvchilarining mustaqil harakatlanishi, taʼlim muassasalarining yaqinligi va tibbiy yordamning ishonchliligi muhimdir. Ayollar va keksa yoshdagi aholi uchun jamoat joylarining sifati va qoʻshimcha transport xarajatlarisiz shahar xizmatlaridan foydalanish imkoniyati katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, xavfsizlik va qulaylik hamisha ham yangi avtomagistrallar qurilishiga teng keladigan yirik kapital mablagʻlarni talab qilmaydi. Chorrahalarni tashkil etish, piyodalar yoʻnalishlarini rivojlantirish va jamoat transportini samarali boshqarish nisbatan kam sarmoyalar bilan salmoqli ijtimoiy effekt berishga qodir. Iqtisodiy nuqtai nazardan, bunday oʻzgarishlar shaxsiy avtomobili boʻlmagan odamlar uchun ish oʻrinlarining ommabopligini kengaytiradi. Ular shuningdek, ish beruvchilarning xodimlarning kechikishi, charchashi va cheklangan hududiy harakatchanligi bilan bogʻliq yashirin xarajatlarini kamaytiradi. Shu sababli, shahar infratuzilmasining sifati asta-sekin mehnat unumdorligi omiliga aylanmoqda, garchi uning taʼsiri mintaqaviy iqtisodiy hisobotlarda kamdan-kam hollarda bevosita aks etsa ham.

Uy-joy bozori shahar raqobatining yangi modelining jiddiy cheklovchisi boʻlib qolmoqda. Aholi punkti jozibadorligining ortishi aksariyat hollarda koʻchmas mulkning qimmatlashishiga olib keladi, bu esa asta-sekin arzon yashashning dastlabki afzalligini yoʻqqa chiqaradi. Iqtisodiy adabiyotlarda bunday effekt shahar qulayliklarining yer va uy-joy narxlarida kapitallashuvi orqali koʻrib chiqiladi. Agar shahar transport, ekologiya va jamoat joylarini yaxshilasa, koʻchmas mulk egalari ijara stavkalarini oshirish imkoniyatiga ega boʻladilar. Natijada, obodonlashtirishdan keladigan iqtisodiy foidaning bir qismi ijarachilardan aktivlar egalariga oʻtadi. Markaziy Osiyo uchun bu muammo norasmiy ijara munosabatlarining yuqori ulushi va mahalliy uy-joy bozorlarining cheklangan shaffofligi sababli ayniqsa muhimdir. Ichki migratsiya, universitetlarning toʻplanishi va ipoteka kreditining kengayishi qoʻshimcha bosim yaratadi. Shu sababli, shahar jozibadorligining ortishi aholining barcha guruhlari uchun yashash imkoniyatining oshishini anglatmaydi. Aksincha, uy-joy taklifining tegishlicha koʻpayishisiz, muvaffaqiyatli shahar oʻzgarishlari ijtimoiy tabaqalanishni tezlashtirishi mumkin. Aynan shahar muhiti sifati va barqaror uy-joy ommabopligining uygʻunligi aholi punktining raqobatbardosh afzalligi qancha vaqt saqlanib qolishini belgilaydi.

Istiqbolda migratsiya afzalliklarining oʻzgarishi Markaziy Osiyoning iqtisodiy geografiyasiga sezilarli taʼsir koʻrsatishga qodir. Poytaxtlar kapital, davlat institutlari va ixtisoslashgan mehnat bozorlari toʻplanishining afzalliklarini saqlab qoladi, ammo ularning malakali kadrlarga boʻlgan monopoliyasi asta-sekin zaiflashishi mumkin. Mintaqaviy markazlar raqamli bandlik, universitetlarning rivojlanishi va professional xizmatlar sektorining kengayishi sharofati bilan qoʻshimcha imkoniyatlarga ega boʻladilar. Shu bilan birga, hal qiluvchi omil shahar qulayligining absolyut darajasi emas, balki daromadlar, xarajatlar va mavjud hayotiy imkoniyatlarning nisbati boʻladi. Xalqaro daromadga ega mutaxassis uchun ishonchli infratuzilmaga ega kichik shahar mehnat bozori yanada rivojlangan poytaxtdan koʻra iqtisodiy jihatdan jozibadorroq boʻlib chiqishi mumkin. Shifokor, muhandis yoki oʻqituvchi uchun mahalliy professional muassasalar va mansab pillapoyalaridan koʻtarilish istiqbollari oʻz ahamiyatini saqlab qoladi. Shu sababli, xonadonlar va professional guruhlarning muayyan xususiyatlaridan tashqarida eng jozibador shaharlarning yagona reytingi mavjud emas. Faqat sarmoyalar uchun raqobatdan inson kapitalini ushlab qolish qobiliyati uchun raqobatga oʻtish asosiy tarkibiy oʻzgarishga aylanmoqda.

Ushbu modelda shahar muhiti bilimlar, tadbirkorlik va malakali bandlikning joylashuvini belgilaydigan iqtisodiy ixtisoslashuv elementga aylanadi. Yakuniy hisobda, Markaziy Osiyo shaharlarining kelajagi insonga qayerda eng yuqori ish haqi taklif qilinishiga emas, balki uning daromadi qayerda oʻz vaqti, sogʻligʻi va hayotiy imkoniyatlarini tasarruf etish uchun eng katta erkinlikni berishiga bogʻliq boʻlishi mumkin.