Mitti oʻgʻil otasidan oʻzib ketdi

**Kichik oʻgʻil otasidan ustun keldi**

Turkmanistonning hukmron tandemida ota va oʻgʻil Berdimuhamedovlar oʻrtasida yana notinchlik hukm surmoqda. Hokimiyat tepasida boʻlgan toʻrt yil davomida prezident-oʻgʻil Serdar oʻz otasi va oʻtmishdoshi Gurbangulining safdoshlari hamda qarindoshlarini lavozimlaridan boʻshatib, uni tobora ochiqroq chetga surib qoʻymoqda.

Jamoatchilik oldida ikkalasi ham birdamlikni namoyish etmoqda, biroq ota boshida oʻgʻliga hokimiyatni toʻliq topshirishni rejalashtirmagani va uning tobora ortib borayotgan mustaqilligiga toqat qilishga tayyor emasligi yaqqol koʻrinib turibdi. Ular oʻrtasidagi kuchayib borayotgan raqobat rejim barqarorligiga tahdid solishi va hokimiyatni qoʻlda saqlab qolish qobiliyatini shubha ostiga qoʻyishi mumkin — ayniqsa, bu hokimiyat ularga koʻp jihatdan tasodifan nasib etganini hisobga olsak.

Serdar prezidentlik lavozimini hali 2022 yilda meros qilib olgan edi, biroq oʻz prezidentligi davridagi eng yirik kadrlar tozalashini faqat hozir boshladi. Umuman olganda, Turkmanistonning yuqori lavozimli mulozimlarini «otaniki» va «oʻgʻilniki» deb aniq ajratish qiyin — ularning aksariyati oʻz faoliyatini hali Gurbanguli davrida boshlab, Serdar davrida davom ettirgan. Ammo soʻnggi oylarda oxirgi tayinlovlarning asosiy maqsadi — otasi oʻgʻliga hokimiyatni oʻzlashtirishda yordam berishi uchun qoldirgan jamoadan xalos boʻlish ekanidan dalolat beruvchi belgilar yetarlicha toʻplandi.

Serdar oʻzgarishlarni kuch ishlatar tizimdan boshladi. Mamlakatning bosh kuch ishlatar idorasi va hokimiyat iyerarxiyasidagi eng nufuzli tuzilmalardan biri boʻlgan Milliy xavfsizlik vazirligi rahbari lavozimidan general-mayor Nazar Atagarayev boʻshatildi. Rasmiy sabab sifatida uning idorasidagi korruptsiya koʻrsatildi.

Yangi milliy xavfsizlik vaziri etib Serdar ilgari oʻzining shaxsiy qoʻriqlash xizmatiga rahbarlik qilgan, oʻtmishda esa prezident-otaning xavfsizligini taʼminlagan Dovletgeldi Meredovni tayinladi. Meredov doim Gurbangulining odami deb hisoblangan, shu bois uning tayinlanishini koʻpchilik ota oʻgʻliga unga ishonishni maslahat bergani haqidagi signal sifatida qabul qildi. Biroq, bu koʻproq Serdar otasining qoʻriqlash xizmati rahbariga ishonmasligi va Turkmaniston hokimiyati uchun ushbu muhim lavozimda oʻz odamini koʻrishni afzal bilishidan dalolat beradi.

Serdar chegara xizmati rahbarini ham oʻzgartirdi. Bu nafaqat davlat chegarasini qoʻriqlash, balki mamlakat daromadlari bogʻliq boʻlgan neft-gaz infratuzilmasi xavfsizligi uchun ham masʼul boʻlgan asosiy kuch ishlatar idoralardan biridir. Hali Gurbanguli davrida tayinlangan tajribali harbiy Yazgeldi Nuriyevning oʻrnini chegara xizmati tizimida koʻp yillar ishlagan professional chegarachi, polkovnik Ilaman Ilamanov egalladi.

Eʼtiborli jihati shundaki, amaldagi kadrlar tozalashi Ichki ishlar vazirligiga daxl qilmadi. Aftidan, bu Serdar hali 2022 yilda, prezidentlik lavozimiga kirishgan zahotiyoq vazir etib oʻz odami — Muhammet Xidirovni tayinlagani bilan bogʻliq. Toʻrt yil ichida u prezidentning ishonchini saqlab qolgan koʻrinadi.

Oʻzgarishlar mamlakatning asosiy daromad manbai boʻlgan energetika sektoriga ham taʼsir qildi. Neft-gaz kompleksini rivojlantirish uchun masʼul boʻlgan koʻp yillik vitse-premyer Botir Amanov isteʼfoga chiqarildi. Uning oʻrnini Serdarning odami deb hisoblanuvchi «Turkmennebit» rahbari Guvanch Agajanov egalladi. Shu bilan birga, u kontsertn rahbari lavozimini ham oʻzida saqlab qoldi.

Bundan tashqari, yana ikki vitse-premyer oʻz lavozimidan ayrildi: ulardan biri fan, taʼlim, sogʻliqni saqlash va sportni, ikkinchisi esa transport-kommunikatsiya kompleksini nazorat qilar edi. Shuningdek, sogʻliqni saqlash va madaniyat vazirlari hamda bir qator boshqa mulozimlar ishdan boʻshatildi.

Oʻzgarishlar hududiy elitalarni ham chetlab oʻtmadi. Mamlakatning uchta eng yirik viloyati — Mari, Bolqon va Lebap viloyatlari rahbarlari, bir oz oldinroq esa uchta asosiy shahar: Turkmanboshi, Turkmanobod va Mari shaharlari rahbarlari almashdi. Serdar hududiy rahbarlarni oʻz prezidentligining dastlabki yillaridanoq oʻzgartirishni boshlagan boʻlsa-da, mahalliy hokimiyatni bu qadar keng koʻlamda yangilamagan edi.

Gurbangulining Serdarga toʻgʻridan-toʻgʻri aloqasi boʻlmagan qarindoshlarini hokimiyatdan siqib chiqarish ham qayta boshlandi. Otasining singlisi Gulnabat Dovletovani ishdan boʻshatgan Serdar, endi uning oʻgʻli — oʻz amakivachchasi, yirik tijorat koʻchmas mulk obʼyektlari egasi boʻlgan Botir Dovletovga oʻtdi. Avgust oyida prezidentning shaxsiy koʻrsatmasi bilan Ashxobod tumanlaridan birida Dovletovga tegishli bir qator binolar buzib tashlandi.

Serdarning oʻz tugʻishgan singlisi Oguljahon Atabayeva bilan yashirin qarama-qarshiligi ham davom etmoqda, uni otasi siyosatchi sifatida oldinga surmoqda. Ikki yil avval Gurbanguli uni oʻzining xayriya jamgʻarmasi vitse-prezidenti etib tayinlagan edi. Oʻshandan beri u xorijiy siyosatchilar bilan faol uchrashib, chet el OAVlariga intervyu bera boshladi va asta-sekin birinchi xonim qiyofasiga kira boshladi. Bunday ommaviylik jurnalistlardan qochadigan Serdarning xulq-atvoriga keskin zid kelib, otasi oʻgʻli haddan tashqari mustaqil boʻlib ketgan taqdirda qizini zaxirada ushlab turibdi degan mish-mishlarni keltirib chiqardi.

Omma oldida Serdar boʻysunish tartibiga rioya qiladi: otasining oʻgitlariga amal qiladi, singlisini ordenlar bilan taqdirlaydi. Ammo parallel ravishda oʻz nomzodi — parlament raisi, 36 yoshli huquqshunos Dunyagozel Gulmanovani oldinga surmoqda. Prezidentning singlisi kabi u ham xorijiy OAVlarda muntazam koʻrinish beradi va doimo Serdarning tashabbuslarini targʻib qiladi. Prezident aynan unga xorijga parlament delegatsiyalarini boshlab borishni va elchilarning ishonch yorliqlarini qabul qilishni ishonadi.

Gulmanovaning oldinga surilishi shunisi bilan eʼtiborliki, Majlis raisi — mamlakatdagi rasmiy iyerarxiyada prezident va Xalq Maslahati (prezidentning otasi egallab turgan lavozim) rahbaridan keyingi uchinchi shaxsdir. Yaʼni, Gurbanguli qizini birinchi planga olib chiqayotgan bir paytda, Serdar oʻz nomzodini kuchaytirib, hokimiyatda yetakchilik uchun kurashda yurishni yaxshi bilishini koʻrsatmoqda.

Boshida Serdar mustaqil boʻlmagan siyosatchi — barcha qarorlarni otasi qabul qiladigan tajribasiz shaxs sifatida qabul qilingan edi. Ammo prezidentlik lavozimiga kirishganidan keyingi dastlabki oylardayoq u oʻz jamoasini ehtiyotkorlik bilan yangilashni va otasining odamlaridan xalos boʻlishni boshladi. Shu tariqa, Milliy Qizil Yarim Oy jamiyatini boshqargan Gurbangulining tugʻishgan singlisi Gulnabat Dovletova lavozimidan ayrildi. Ilgari iqtisodiyotning butun tarmoqlarini nazorat qilgan Gurbangulining jiyanlari — Hojimurat va Shamurat Rejepovlar ham oʻz taʼsirini yoʻqotdi.

Isteʼfolarning ikkinchi toʻlqini 2024 yilga toʻgʻri keldi. Oʻshanda Serdar qishloq xoʻjaligi, taʼlim, sogʻliqni saqlash va qurilish vazirlarini oʻzgartirdi, shuningdek, hududiy hokimiyatda qisman rotatsiyalar oʻtkazdi. Joriy yil davomida kadrlar almashinuvining uchinchi va eng keng koʻlamli toʻlqini bormoqda. Uning asosiy xususiyati — tayinlanganlar orasida Serdarning tengdoshlari yoki undan bir oz kattaroq odamlar koʻpchilikni tashkil etadi. Aftidan, prezident yangi avlod elitasini — oʻz mavqei uchun otasidan emas, balki undan qarzdor boʻlgan odamlarni shakllantirishga intilmoqda. Bundan tashqari, eski jamoadan xalos boʻlish orqali u Gurbangulining taʼsiridan koʻproq erkinlikka erishmoqda.

Shu bilan birga, Serdar dunyoda ham oʻz obroʻsini mustahkamlamoqda. U SHHT, Markaziy Osiyo davlat rahbarlarining maslahat uchrashuvlari yoki jahon yetakchilari, jumladan Donald Tramp, Si Tszinpin va boshqalar bilan aloqalar boʻlsin, turli formatlarda xorijiy yetakchilar bilan muzokaralarda oʻzini tobora ishonchli tutmoqda. Xorijda ham Serdarni sobiq prezidentning oʻgʻli sifatida emas, balki mustaqil siyosatchi sifatida qabul qila boshlashdi.

Bu xalqaro eʼtirof uning mamlakat ichidagi — elita va jamiyat orasidagi mavqeini ham mustahkamlaydi. Agar hokimiyatga kelgan dastlabki yillarda uni «Arqadagʻli Serdar» («Arqadagʻ tomonidan qoʻllab-quvvatlanuvchi Serdar», oxirgisi — otasining rasmiy unvoni) deb atashgan boʻlsa, endi Serdar bu qiyofadan xalos boʻlishga intilmoqda. Masalan, Ashxobodda sobiq prezidentning portretlari shahar chekkalariga koʻchirildi, poytaxtning markaziy tumanlarida esa asosan Serdarning suratlari joylashtirilgan. Xorijlik turistlarga Gurbangulining portretlarini suratga olish taqiqlanadi va faqat amaldagi prezidentni suratga olishga ruxsat beriladi.

Gurbanguli uchun Serdarning qarorlariga taʼsir oʻtkazish tobora qiyinlashmoqda. Albatta, ota oʻziga Arqadagʻ — barcha turkmanlarning homiysi unvonini berdi va oʻgʻli butun hokimiyat tizimini qayta qurishidan xavfsirab 2023 yilda tashkil etilgan Xalk Maslahati kengashiga oʻzini rais etib tayinladi. Ammo prezident baribir prezident, Xalk Maslahati va uning rahbarining vazifalarini esa xorijni qoʻyaturing, hatto mamlakat ichida ham kamdan-kam odam tushunadi.

Xorijiy hamkorlar ham, ichki elitalar ham hokimiyatdagi asosiy shaxs sifatida aynan prezidentga eʼtibor qaratmoqda. Toʻrt yillik faoliyati davomida Xalk Maslahati biror-bir nufuzli organga aylana olmadi, balki Gurbanguliga prezidentlik lavozimidan ketganidan keyin hokimiyatda rasman qolish imkonini bergan dekorativ tuzilma boʻlib qoldi. Buning navbatdagi isboti ushbu kengashning yaqinda boʻlib oʻtgan yigʻilishi boʻldi: unda rasman ota raislik qildi, biroq asosiy maʼruzachi Serdar boʻldi. Ishning asosiy yoʻnalishlarini ham u belgilab berdi.

Gurbangulining taʼsirini saqlab qolishga urinishlarini toʻxtatmayotganiga qaraganda, u oʻgʻlining tobora usiz ish yuritayotganiga koʻnikishi oson kechmayapti. Prezidentlik davridagidek, ota hamon diqqat markazida: telekameralar qarshisida mulozimlar, yoshlar, sportchilar, musiqachilar va rassomlar, eng muhimi — prezident-oʻgʻli bilan nasihatomuz suhbatlar oʻtkazadi. Ular esa, oʻz navbatida, unga har tomonlama hurmat-ehtirom koʻrsatadilar.

Tashqi hamkorlar ham uni eʼtiborsiz qoldirishmayapti: agar Gurbanguli xorijiy tadbirga oʻgʻlining oʻrniga borsa, uni u yerda yuqori hurmat bilan qabul qilishadi. Ammo, aftidan, asosiy xalqaro eʼtibor endi Serdarga qaratilayotgani unga ogʻir botadi. Ayniqsa, Serdar «Markaziy Osiyo + AQSh» formati doirasida Donald Tramp bilan uchrashgani, Gurbangulining oʻzi esa Amerika prezidenti bilan shaxsan tanish emasligi unga qattiq taʼsir qilgan boʻlishi mumkin. Oradan bir-ikki oy oʻtgach, u ham Amerikaga yoʻl oldi.

Tashrif ishchi tashrif sifatida taqdim etildi, biroq vaqt jihatidan u Trampning BMTga muqobil sifatida ilgari surgan tashabbusi — birinchi Tinchlik sammitiga toʻgʻri keldi. Turkmaniston sammitga taklif qilinmagan edi, ammo, aftidan, Gurbanguli u yerga shaxsan borishni umid qilgan. Amerika tomonini Trampning aynan sobiq prezident bilan uchrashishi zarurligiga ishontirishning iloji boʻlmadi — vaholanki, sammitda amaldagi davlat rahbarlari ishtirok etayotgan edi. Xalk Maslahati raisi maqomi, aftidan, Trampning atrofidagilar va sammit tashkilotchilari uchun deyarli hech qanday ahamiyatga ega boʻlmadi.

Gurbangulining Buyuk Britaniyaga safari bir oz muvaffaqiyatliroq kechdi. 2026 yilning may oyida u Vindzor ot sporti turniriga tashrif buyurdi va qirol Karl III bilan uchrashdi. Britaniya tomoni madaniy va diplomatik aloqalarning ahamiyatini taʼkidladi, Gurbangulining oʻzi esa yana shunchaki sobiq prezident emas, balki «Turkman xalqining milliy yetakchisi» va Xalk Maslahati raisi sifatida chiqish qildi.

Qirol bilan uchrashuv tafsilotlari haqida hech narsa maʼlum emas, biroq Gurbanguli uchun bu uchrashuvning boʻlib oʻtganining oʻzi muhim edi. Britaniya monarxi bilan muloqot unga oʻgʻliga ham, uning yangilangan atrofidagilarga ham prezidentning otasi hamon nufuzli ekanini va xorijda hurmatga sazovorligini, demak, uni hisobdan chiqarishga hali erta ekanini koʻrsatish imkonini berdi.

Shunday boʻlsa-da, bu urinishlar gʻalati koʻrinadi, chunki Gurbangulining oʻzi hokimiyatni oʻgʻliga topshirishga qaror qilgan edi, vaholanki, na yoshi, na sogʻligʻi va na boshqa holatlar uning boshqaruvni davom ettirishiga xalaqit bermasdi. Siyosatga boʻlgan qiziqishi, aftidan, hamon saqlanib qolgan, biroq Serdar prezidentlik lavozimini egallagach, boshqaruvdagi mustaqilligini va otasining merosidan xalos boʻlish istagini tobora aniqroq namoyish etmoqda. Shu bois, ularning yashirin qarama-qarshiligi, katta ehtimol bilan, faqat kuchayib boradi, garchi ochiq mojaroga aylanib ketishi dargumon boʻlsa-da. Zero, ikkalasini ham umumiy manfaat — hokimiyat, resurslar va taʼsirni Berdimuhamedovlar oilasi qoʻlida saqlab qolish birlashtirib turadi.

Agar ota va oʻgʻil oʻrtasida toʻplanib borayotgan keskinlik yuzaga chiqsa, ikkalasi ham hokimiyatsiz qolish xavfi ostida qoladi. Turkmaniston rejimi barcha muxoliflardan xalos boʻlgan deb qanchalik aytilmasin, agar tizimda darz ketsa, Berdimuhamedovlar oilasining oʻrnini egallashni istovchilar tezda topiladi. Shu bois, hozircha aynan birdamlikni namoyish etish — ularning hokimiyatni qoʻlda saqlab qolishdagi bosh koʻziridir.