«Men sizga halollikni oʻrgata olmayman»: Xodimlar tomonidan sodir etiladigan oʻgʻrilik Afrikadagi kichik biznesga qanday zarar yetkazmoqda

«Men sizga halollikni oʻrgata olmayman»: Xodimlar tomonidan sodir etiladigan oʻgʻrilik Afrikadagi kichik biznesga qanday zarar yetkazmoqda

Keniyalik fud-bloger That Girl Boina xodimlarning oʻgʻriligi sababli oʻzining depilyatsiya studiyasini yopdi

Keniyalik fud-bloger That Girl Boina Yevropaga ikki haftalik taʼtilga joʻnab ketganida, u hordiq chiqarishni kutgan edi. Ammo sayohatning bir haftasi oʻtgach, Instagram’dagi shaxsiy xabar unda oxir-oqibat biznesini yopishga majbur qiladigan muammoni oshkor etdi.

«Men sizning studiyangizda boʻldim, hamma narsa manzur boʻldi. Yagona muammo shundaki, mendan pulni boshqa raqamga yuborish soʻraldi. Bu devorda koʻrsatilgan raqam emas edi», — deb yozgan edi unga xaridor.

Boina 2024 yil 1 sentyabrda Nayrobining markaziy ishbilarmonlik tumanida depilyatsiya va gidrafatsial xizmatlarini koʻrsatuvchi Waxaholic Studio studiyasini ochgan edi. Bir yil oʻtib, qabulxona xodimi va ikki mutaxassisni ishga olgach, u yildagi birinchi xorijiy sayohati — ikki haftalik taʼtilga chiqish uchun oʻzini yetarlicha xotirjam his qildi.

«Men ularga ishongan edim. Bu bor-yogʻi ikkita xona va qabulxona — buni qanday qilib barbod qilish mumkin?» — deb eslaydi u oʻshandagi xayollarini.

«Mijozlar kelayotgani va kimdir mendan oʻgʻrilik qilayotgani xayolimga ham kelmagan edi», — deydi u BBC’ga.

Ushbu xabar Boinani biznesga diqqat bilan qarashga undadi. Studiya dastlabki bir necha oyda foyda keltirgan edi, ammo 2025 yilning boshida daromad tusha boshladi. Avvaliga u buni mavsumiy pasayish deb oʻyladi, keyinroq esa nimadir joyida emasligini tushunib yetdi.

«Mendan tashqari atrofdagi hamma pul topayotgan edi», — deydi u oʻtgan kunlarni eslab.

U biznes foyda keltirmayotgani uchun uni yopish haqida allaqachon oʻylagan edi, ammo dastlabki kiritilgan investitsiya, unga tayanadigan uch nafar xodim va uzoq muddatli rejalari uni ushlab turar edi. Xaridorning xabari esa hal qiluvchi payt boʻldi.

«Agar men pul topmayotgan boʻlsam va voqealar rivojini kutishga tayyor boʻlsam-u, lekin sizlar menga xuddi shunday intilishni koʻrsatmasangiz, unda nega hali ham ochiqmiz?»

Xodimlar bilan tortishib oʻtirmay, Boina studiyani yopishni maʼqul koʻrdi. Oʻsha dam olish kunlari u biznesni sotuvga qoʻydi, ammo hech kim sotib olmadi. U baʼzi uskunalarni sotdi va boshqa buyumlarni, jumladan, bezaklarni uyiga olib ketdi. Waxaholic Studio 2025 yilning oktyabr oyida yopildi.

«Doʻstim meni restoranga olib borgani va men yigʻlab yuborganim yodimda. Ikkalamiz ham sukut saqlar edik».

«Boshqa nima ham qila olar edik?»

Boinaning aytishicha, bu u hayotida boshdan kechirgan eng yomon tuygʻu boʻlgan. Yopilish faqat moliyaviy zarba emas, balki oʻz kelajagini himoya qilish uchun yaratgan narsasini yoʻqotish ham edi.

Sentyabr oyida, biznes yopilganidan deyarli bir yil oʻtib, Boina TikTok’da sodir boʻlgan voqeani tasvirlovchi video joyladi va jamoatchilikka gapirishdan oldin oʻziga kelib olish uchun vaqt kerak boʻlganini aytdi.

Ilgari Twitter nomi bilan tanilgan X tarmogʻida qayta joylashtirilganidan soʻng, video virus kabi tarqalib, bir millionga yaqin koʻrishlar sonini yigʻdi. Bu shuningdek, koʻplab keniyalik biznes egalarining munosabatiga sabab boʻldi. Ularning aytishicha, oʻgʻrilik — toʻlovlarni boshqa tomonga yoʻnaltirishdan tortib, tovarlarni oʻgʻirlash va qimmatbaho uskunalarni sotishgacha — ularning biznesini jar yoqasiga olib kelib, xodimlarni boʻshatishga, biznesni sotishga yoki yopishga majbur qilgan.

«Emotsional jihatdan oʻzimni tiklab olgan boʻlsam-da, studiyani tashkil etish va yuritishga kiritgan pulimni hali qaytarib ololmadim», — deydi Boina.

Uning tarixiga boʻlgan munosabat xodimlar tomonidan sodir etiladigan oʻgʻrilik Afrikadagi koʻplab kichik biznes egalari uchun asosiy muammo ekanini koʻrsatdi. U yerda kam sonli xodimlar toʻlovlar, tovarlar va yetkazib beruvchilar bilan oldi-berdini koʻpincha juda kam nazorat ostida amalga oshiradi.

Dunyodagi eng yirik konsalting firmalaridan biri boʻlmish PwC tomonidan 2022 yilda oʻtkazilgan soʻrovnoma shuni koʻrsatdiki, Sharqiy Afrikadagi respondentlarning 63 foizi oʻz tashkilotlari iqtisodiy jinoyatlarga duch kelganini aytgan, global koʻrsatkich esa 46 foizni tashkil etadi.

Keniyaning eng yirik riteylerlaridan biri boʻlgan Nakumatt 2020 yilda xodimlarning oʻgʻriligi sababli kelib chiqqan sezilarli tovar yoʻqotishlari tufayli qisman kasodga uchradi

Muammo faqat kichik firmalar bilan cheklanib qolmaydi. Sharqiy Afrikaning baʼzi eng yirik supermarketlari ham xodimlarning firibgarligi va tovarlar oʻgʻriligi bilan bogʻliq katta yoʻqotishlar haqida xabar bergan. Tuskys va Nakumatt shu oʻn yillikda qisman xodimlarning oʻgʻriligi bilan bogʻliq kengroq moliyaviy va operatsion muammolar fonida kasodga uchradi.

Gullab-yashnagan davrida Tuskys 6 000 dan ortiq kishini ish bilan taʼminlagan va Keniya hamda Ugandada 60 dan ortiq filiallarni boshqargan. 2015 yilda riteyler firibgarlikka qarshi kurashishda yordam berish uchun Yoʻqotishlarning oldini olish boʻyicha Hipora Business Solutions East Africa firmasini jalb qildi. Audit shuni koʻrsatdiki, Tuskys xodimlar oʻgʻriligi sababli oyiga 100 million Keniya shillingidan ($770,000; £581,000) ortiq mablagʻ yoʻqotmoqda, deb xabar berdi Business Daily. Taxmin qilingan usullarga kassirlarning naqd pulni oʻz choʻntagiga solishi, kassa operatsiyalarini oʻzgartirishi va yetkazib berilgan tovarlar boʻyicha yetkazib beruvchilar bilan til biriktirishi kirgan.

Nakumatt ham kasodga uchrashidan oldin xodimlar oʻgʻriligi sabab boʻlgan katta tovar yoʻqotishlaridan aziyat chekdi, Keniya siyosiy firmasi 100 million dollardan (£75m) ortiq qiymatdagi tovar yoʻqolganini xabar qildi.

Sharqiy va Janubiy Afrika boʻylab biznes subʼyektlari bilan ishlaydigan Hipora firmasining taʼkidlashicha, xodimlar oʻgʻriligi asosiy muammo boʻlib, kichik biznes tomonidan qayd etilgan yoʻqotishlarning 60 foizdan ortigʻini tashkil qiladi.

Xodimlar oʻgʻriligi vaqt oʻtishi bilan oʻzgardi, deydi Hipora rahbari Djon Vanjoxi BBC’ga. «Xodimlar xuddi oʻgʻrilikni davom ettirish uchun mijozlar va yetkazib beruvchilar bilan til biriktiradigan kartelga oʻxshaydi».

Xodimlar oʻgʻriligi har doim ham pulning xodim telefoniga yuborilishini anglatmaydi. U yanada yashirin shakllarni olishi mumkin, bu esa biznes egalari uchun uni payqashni qiyinlashtiradi.

Kris Njoki xaridlardagi nomuvofiqliklar sababli xodimlardan birini ishdan boʻshatishiga toʻgʻri keldi

Keniyaning tayyor kiyim-kechak brendi boʻlmish IKOJN asoschisi Kris Njoki uchun bu muammo taʼminot zanjirining yuqori bosqichida paydo boʻldi.

«Xodimlarimdan biri yetkazib beruvchilarimizdan biz olayotgan baʼzi xomashyolar uchun yuqoriroq narx koʻrsatishni soʻrayotganini bilib qoldim», — deydi u.

Xodim yetkazib beruvchi bilan til biriktirib, narxlarni oshirib koʻrsatgan, kompaniya hisob-fakturalarni toʻlaganidan keyin ikkalasi ortiqcha pulni boʻlishib olishgan. Njoki ushbu kelishuvni surishtirdi va xodimga dalillarni koʻrsatdi. Keyinchalik xodim kompaniyani tark etdi.

Oʻshandan beri Njoki kompaniyasining xaridlar nazoratini kuchaytirdi.

«Biz endi xarid jarayonini markazlashtirdik va hujjatli kuzatuv tizimini yaratdik. Moliya boʻlimi yetkazib beruvchi bilan gaplashadi va keyin toʻlovni amalga oshiradi», — deydi u BBC’ga.

Akkrada (Gana) xodimlar oʻgʻriligi Muftavu Nabilaning biznesini deyarli tugatgan edi.

Joy News sport jurnalistining aytishicha, u maishiy texnika doʻkonini yuritgan toʻrt yil davomida ikki xil xodim undan oʻgʻrilik qilgan. Ammo uchinchi xodimning oʻgʻriligi, uning aytishicha, doʻkonni butunlay yopishga majbur qilishiga sal qolgan.

Ganalik sport jurnalisti Nabila Muftavu YouTube kanalidan tushgan daromad evaziga elektronika doʻkoni ochgan edi, ammo xodimlar oʻgʻriligi sababli bu biznes deyarli barbod boʻldi

Uning birinchi xodimi ogohlantirish bilan ishdan boʻshatilgan. Ikkinchisi oylik sotuvni uch baravarga oshirdi, ammo universitetdagi semestri qayta boshlanganda ishdan ketdi.

2026 yil iyun oyida Fifa Jahon chempionatini yoritish uchun Qoʻshma Shtatlarga joʻnab ketishdan oldin Nabila uchinchi sotuvchini ishga oldi va doʻkonni deyarli nazoratsiz qoldirdi.

«U doʻkonimni deyarli barbod qildi», — deydi u.

Ilgarigi xodimlar kamroq summani, baʼzida bir safarda 50 sedi ($4; £3) kabi oz miqdorni olishgan boʻlsa, uchinchi sotuvchi ancha katta miqyosda oʻgʻirlik qilar edi, deydi u.

«Agar kuniga $200 (£150) sotuv qilayotgan boʻlsak, u $30 gacha olishi mumkin edi», — deydi u.

Oʻgʻrilik ikki oy davom etdi. Nabila doʻkonga yangi tovar olmoqchi boʻlganida, kelayotgan pul rastalarni qayta toʻldirishga yetmasligini tushunib yetdi. U har kuni ertalab tovarlarni sanashni boshladi.

U xodim bilan yuzlashganda, u buni inkor etdi. Ammo xodimning oʻzi oʻtkazgan tovar sanogʻi inventar va sotuv cheklari oʻrtasida katta farq borligini koʻrsatdi.

«Men shunchaki unga aytdim: 'Agar bugun uyga ketsang, qaytib kelma'», — deydi u.

Jurnalistikadan oladigan maoshi unga biznesni qayta tiklashga yordam berdi.

U uchun doʻkon ish oʻrinlarini yaratish usulidir, bu esa oʻgʻrilikni ayniqsa alamli qiladi.

«Sizga maosh toʻlashim uchun pulni doʻkondan ishlab chiqarishimiz kerak. Agar men sizga maosh toʻlasam, elektr energiyasi, doʻkon ijarasini toʻlasam va siz yana oʻgʻirlik qilsangiz, men qayerdan pul topishim kerak?»

Kichik biznes xodimlar oʻgʻriligi oldida ayniqsa ojizdir

Oʻgʻrilik hamma joydagi biznesda sodir boʻladi, ammo uning taʼsiri Afrikadagi kichik biznes uchun ayniqsa ogʻir boʻlishi mumkin.

Koʻplab korxonalar past rentabellik, moliyalashtirish imkoniyatining cheklangani, yuqori qarz olish xarajatlari va oldindan aytib boʻlmaydigan soliq tizimlari sharoitida ishlaydi.

Afrikaning koʻplab bozorlarida xarid qobiliyati ham pastroq boʻlib, bu korxonalarning sotuvlar orqali qancha mablagʻni qaytarib olishi yoki xaridorlarga oʻtkazishini cheklaydi.

Bu norasmiy iqtisodiyot ish oʻrinlari va iqtisodiy faoliyatning katta qismini tashkil etadigan qitʼada yanada muhimroqdir.

Yetarlicha moliyaviy zaxirasi boʻlmagan korxonalar uchun naqd pul, tovar yoki uskunalarni yoʻqotish xodimlarga ish haqi toʻlash, tovarlarni toʻldirish yoki ochiq qolish qobiliyatini xavf ostiga qoʻyishi mumkin.

Yirik kompaniya uchun yengib oʻtish mumkin boʻlgan yoʻqotish kichik biznesni jar yoqasiga olib kelishi mumkin.

Vanjoxining aytishicha, koʻplab kichik korxonalarda oʻgʻrilikni toʻxtatish uchun tegishli himoya choralari mavjud emas.

Qiyin ahvoldagi dorixona filiallaridan birida uning jamoasi naqd pul muomalasi, tovarlar harakati va kassir operatsiyalari ustidan nazoratni kuchaytirdi. Vanjoxining aytishicha, oʻzgarishlardan soʻng kunlik sotuvlar 80 000 Keniya shillingidan 200 000 gacha oshgan.

Vanjoxining taʼkidlashicha, koʻplab korxonalar faqat muammo jiddiy tus olganidan keyingina yoʻqotishlarni nazorat qilish boʻyicha mutaxassislarga murojaat qilishadi.

Ammo gumon qilingan oʻgʻrilikni aniqlash muammoning faqat bir qismidir. Ish beruvchilar daʼvolarni tekshirish va xodimni ishdan boʻshatish-boʻshatishmaslikni hal qilishda qonunga amal qilishlari kerak.

Advokat Judit Guservaning aytishicha, ish beruvchilar intizomiy chora koʻrishdan oldin gumon qilingan oʻgʻrilikni surishtirishlari, dalillar toʻplashlari va xodimga javob berish imkoniyatini berishlari kerak.

Agar xodimlar oʻgʻrilikni tan olsa va yetkazilgan zararni qoplashga rozi boʻlsa, bu yozma ravishda boʻlishi kerak: «Agar ular rozi boʻlishmasa, siz asosli sabab bilan shartnomani bekor qilasiz va ayblov qoʻyasiz», — deydi u.

Bu tajriba Boinaning xodimlarni ishga olish usulini oʻzgartirdi.

Uning aytishicha, endi u ishga olishda shoshilmaydi va ishdan boʻshatishda kechikmaydi.

«Men sizga halollikni oʻrgata olmayman», — deb xulosa qiladi u.