Memorandum hech qanday majburiyat yuklamaydi
Markaziy Osiyo yana dengizga chiqish yoʻlini qidirmoqda. Ostona va Toshkent temir yoʻl magistralini loyihalashtirmoqda va BAAning ishtirokidan umid qilmoqda
**Memorandum hech qanday majburiyat yuklamaydi**
Qozogʻiston va Oʻzbekiston Birlashgan Arab Amirliklari bilan birgalikda Afgʻoniston orqali Pokistonga boradigan temir yoʻl yoʻnalishini qurish imkoniyatlarini oʻrganishga kelishib oldi. Biroq imzolangan memorandum bilan Pokiston qirgʻoqlariga boradigan birinchi poyezd oʻrtasida koʻplab savollar ochiq qolmoqda. Ularning eng asosiylari — yoʻl qayerdan oʻtadi, uning qurilishini kim moliyalashtiradi va u orqali qanday yuklar tashiladi.
Kelishuv haqida Qozogʻiston hukumati maʼlum qildi. Hujjatni Qozogʻiston va Oʻzbekiston transport idoralari, shuningdek, BAA Energetika va infratuzilma vazirligi imzoladi.
Loyiha Markaziy va Janubiy Osiyoning inglizcha nomlanishidan kelib chiqib CASA deb ataldi. Hozircha ishtirokchilar yoʻlni qurish qanchalik qiyin boʻlishi va u oʻzini oqlay olishini baholamoqchi. Buning uchun ishchi guruh tuzish muhokama qilinmoqda.
Ushbu yoʻl qurilishi boʻyicha sheriklar orasida BAAning paydo boʻlishini nafaqat mamlakatning logistika va yirik infratuzilma loyihalaridagi tajribasi, balki moliyaviy resurslarga ega ekanligi bilan ham izohlash mumkin. Ostona va Toshkent amirlik investorlarini qiziqtirishga umid qilayotganini taxmin qilish mumkin. Biroq eʼlon qilingan xabarda qurilishga sarmoya kiritishi mumkin boʻlgan kompaniyalar ham, mablagʻ miqdori ham tilga olinmagan.
Qozogʻiston va Oʻzbekistonning manfaatdorligi tushunarli. Tovarni dengiz orqali joʻnatish uchun ular avvalo uni boshqa davlat qirgʻogʻiga yetkazib berishlari kerak. Qulay yoʻnalishlar qanchalik koʻp boʻlsa, biznes uchun tanlov shunchalik keng boʻladi va bitta yoʻnalishdagi vaziyatga qaramlik shunchalik kamayadi. Janubiy yoʻl xorijiy bozorlarga qoʻshimcha chiqish imkonini berishi mumkin. Ammo yuk joʻnatuvchi uchun xaritadagi chiziqning oʻzi emas, balki yetkazib berish narxi va yukning oʻz vaqtida yetib borishiga boʻlgan ishonch muhimroqdir. Agar poyezd chegaralarda uzoq vaqt qolib ketsa, masofadagi ustunlik oʻz ahamiyatini yoʻqotishi mumkin. Pokiston portlari tasodifan tanlanmagan: tovarlarni u yerdan dengiz orqali yanada uzoqroqqa, jumladan, Koʻrfaz mamlakatlariga tashish mumkin boʻladi.
Markaziy Osiyoni Afgʻoniston orqali Pokiston bilan bogʻlash gʻoyasi anchadan beri muhokama qilib kelinadi. Uning allaqachon ishlab turgan shimoliy qismi mavjud. Hayraton–Mozori Sharif temir yoʻli Afgʻoniston shimolini Oʻzbekiston temir yoʻllari tarmogʻi bilan bogʻlagan. Oʻzbekiston yuklarni Afgʻoniston ichkarisiga yetkazib berish imkoniyatiga ega boʻldi, biroq Pokiston portlariga olib boradigan toʻgʻridan-toʻgʻri yoʻl hozircha yoʻq.
Transafgʻon magistrali qurilishi bir necha yildan beri muhokama qilinmoqda. 2025 yil iyun oyida Kobulda Oʻzbekiston, Afgʻoniston va Pokiston ushbu yoʻlning texnik-iqtisodiy asoslarini tayyorlashga kelishib oldilar: yoʻnalishni aniqlash, xarajatlarni baholash va kelajakdagi savdo qurilish xarajatlarini oqlaydimi-yoʻqmi, shuni tushunish. Pokiston TIV oʻzaro manfaatdorlikni oddiy ifodalaydi: Oʻzbekiston dengiz portlariga, Pokiston esa Markaziy Osiyo bozorlariga chiqish imkoniyatiga ega boʻladi.
Endi janubiy temir yoʻl chiqishi muhokamasiga Qozogʻiston va BAA ham qoʻshildi. Ammo yangi memorandum boshqa uch davlat tomonidan allaqachon boshlangan ishlar bilan qanday bogʻlanishiga hozircha aniqlik kiritilmagan. Yoʻnalishning katta qismi hududidan oʻtishi kerak boʻlgan Afgʻoniston va Pokiston ushbu hujjatni imzolaganlar qatorida koʻrsatilmagan. Bu ular loyihadan chiqarib yuborilganini anglatmaydi. Biroq ular bilan kelishuvlarsiz yoʻl faqat niyat boʻlib qolaveradi: qurilishni ham, kelajakdagi tashish qoidalarini ham kelishib olish zarur.
Yoʻnalish masalasi ham ochiq qolmoqda. Avvalroq Qozogʻiston Turkmaniston, Afgʻoniston va Pokiston bilan Turgʻundi–Hirot–Qandahor–Spin-Boldak yoʻlini qurishni muhokama qilgan edi. Ishni Turgʻundi–Hirot uchastkasi va Hirotdagi logistika markazidan boshlash rejalashtirilgan edi. Biroq bu galgi xabarda Turkmaniston oʻrnini Oʻzbekiston egalladi.
Shu bilan birga, siyosatshunos Derya Karayev tushuntirishicha, Hirotga eng oson yoʻl aynan Turkmaniston orqali oʻtadi. Oʻzbekistonning Afgʻoniston bilan faqat bitta chegara oʻtish joyi bor va u yerdan Hirotgacha boʻlgan yoʻnalishni mamlakat shimoli orqali tortishga toʻgʻri keladi. Bu esa, ekspertning fikricha, murakkab relyef, dovonlar va Afgʻonistondagi hozirgi vaziyat bilan bogʻliq qoʻshimcha qiyinchiliklar demakdir.
Boshqa yoʻnalish boshqacha xarajatlarni, boshqa chegara oʻtish joylarini va tashishdan tushadigan daromadlarning boshqacha taqsimlanishini anglatadi. Ehtimol, kelajakda bir nechta yoʻnalishlar umumiy tarmoqning qismlariga aylanar. Eng murakkab suhbat, ehtimol, yoʻnalish oʻrganib chiqilganidan keyin boshlanadi. Ishtirokchilar u orqali yillar davomida kim va qancha hajmda tovar tashishga tayyor degan savolga javob berishlari kerak boʻladi. Ikkala yoʻnalishdagi yuklar ham muhim: boʻsh vagonlarning qaytishi xarajatlarni oshiradi. Tariflar, bojxona ishi, yuklarning saqlanishi va yoʻllarni saqlash boʻyicha kelishuvlar talab etiladi. Biznes uchun bularning barchasi relslarning paydo boʻlishi faktidan kam ahamiyatga ega emas.
Karayev Afgʻoniston va uning tashqarisidagi xavf-xatarlarga eʼtibor qaratadi. Biroq asosiy savol — Afgʻoniston orqali oʻtadigan yoʻl qanchalik xavfsiz boʻlishida. Toliblar hokimiyatni qoʻlda ushlab turishibdi va BMT bahosiga koʻra, mamlakat hududini nazorat qilishmoqda, ammo uzoq muddatli investitsiyalar uchun buning oʻzi yetarli emas. Ayniqsa, Pokiston bilan munosabatlar xavotirli boʻlib, ushbu mamlakatsiz dengizga chiqish imkonsizdir. Sentyabr oxirida chegaradagi harbiy toʻqnashuvlar yana keskinlashdi: Pokiston aviatsiyasi Afgʻoniston hududiga zarbalar berdi. Islomobod Kobulni Pokistonda hujumlar uyushtirayotgan jangarilarni yashirayotganlikda ayblamoqda; Afgʻoniston rasmiylari buni inkor etmoqda.
«Pokistonda baluj qurolli guruhlari faoliyat yuritadi, beqarorlik Eronning qoʻshni hududlariga ham taʼsir qiladi. Xitoylik mutaxassislarga qilingan hujumlar yirik infratuzilma loyihalarining xorijiy ishtirokchilari qanchalik zaif boʻlishi mumkinligini koʻrsatmoqda. Shu bois, siyosatshunosning fikricha, boʻlajak magistralning xavfsizligi eng muhim masalalardan biri boʻlib qolmoqda», — deb taʼkidladi Karayev.
Bunday sharoitda temir yoʻl qurish vaʼdasi hali unda uzluksiz harakatni yoʻlga qoʻyish mumkinligini anglatmaydi. Investorlarga quruvchilar va yoʻllar xavfsizligiga ishonch kerak, tashuvchilarga esa — ochiq chegara. Kobul va Islomobod harbiy harakatlarni barqaror toʻxtatish boʻyicha kelishib olmaguncha, ushbu magistralga pul tikish niyatlar toʻgʻrisidagi hujjatlarni imzolashdan koʻra ancha qiyin boʻladi.