Mars çangi inson miyasigaça yetib borişi mumkin
NASA’ning Perseverance marsoxodi maʼlumotlari Marsdagi çangning ayrim zarraçalari öpkaga çuqur kirişi va qonga ötişi mumkin bölgan darajada mayda ekanini körsatdi. Öta mayda zarraçalarning miyaga yetib boriş ehtimoli ham xavotir uyğotmoqda. Biroq bu tadqiqotda Mars çangining inson organizmiga taʼsiri bevosita tekşirilmagan.
Mars changi inson miyasigacha yetib borishi mumkin
Mars changi sayyora yuzasining deyarli barcha hududlarida uchraydi. U tog‘ jinslarining yemirilishi natijasida paydo bo‘ladi, shamol bilan ko‘chadi va chang bo‘ronlari vaqtida atmosferaga ko‘tariladi.
Bu chang hozirning o‘zidayoq Qizil sayyorada ishlayotgan qurilmalar uchun muammo tug‘diradi. U quyosh panellari va datchiklar ustiga o‘tirib qoladi. Kelajakda esa astronavtlarning skafandrlari, tadqiqot bazalari jihozlari va yashash modullariga ham tushishi mumkin.
Perseverance 2021-yildan buyon Yezero krateri hududini o‘rganmoqda. U qadimiy tog‘ jinslarini tekshiradi, o‘tmishda hayot uchun qulay sharoitlar mavjud bo‘lganini ko‘rsatuvchi belgilarni izlaydi va keyinchalik Yerga olib kelish ehtimoli uchun namunalar to‘playdi.
Marsoxodda materiallarning kimyoviy tarkibini aniqlaydigan PIXL rentgen asbobi o‘rnatilgan. Uning kalibrovka nishonlarida teflon va bazalt shishasi namunalari bor. Boshqa bir asbob — SHERLOC’ning kalibrovka qismiga esa skafandrlar uchun mo‘ljallangan materiallar, jumladan, teflon va mustahkam Vectran matosi joylashtirilgan.
Skott Van Bommel boshchiligidagi xalqaro tadqiqotchilar guruhi ana shu yuzalarda chang qanday to‘planganini tahlil qildi. Olimlar rentgen o‘lchovlari va hisoblash modeli yordamida zarrachalarning tarkibi hamda o‘lchamlarini baholadi.
Hisob-kitoblarga ko‘ra, PIXL’ning teflonli kalibrovka nishonidagi chang zarrachalarining o‘rtacha o‘lchami taxminan 1400 nanometrni, bazalt shishasi ustidagilarniki esa atigi 140 nanometrni tashkil etgan. Skafandr materiallari namunalarida bu ko‘rsatkich Vectran matosi uchun 2100 nanometr, teflon uchun esa 300 nanometr deb baholangan.
Bu raqamlar alohida chang zarrachalarini bevosita suratga olish orqali olinmagan. Olimlar ularni yuzada to‘plangan qatlam qalinligi asosida hisoblab chiqqan. Shu bois ayrim zarrachalar amalda bundan ham maydaroq bo‘lishi mumkin.
Tahlil chang tarkibida kremniy, temir va oltingugurt birikmalari borligini, shuningdek, u fosforga boyiganini ko‘rsatgan. Eng mayda zarrachalar elektr zaryadlari ta’sirida yuzalarga yopishib qolishi mumkin. Matoda esa tolalarning o‘zaro to‘qilishi ularni ushlab turadi. Natijada chang marsoxod harakatlanganida va tebranganida ham materiallardan to‘liq ajralmaydi.
Kelajakdagi astronavtlar uchun bu ikki xil muammoni keltirib chiqaradi. Avvalo, sayyora yuzasida ishlab qaytgan odamning skafandriga yopishgan chang yashash moduli ichiga kirishi mumkin. Havoga aralashgan o‘ta mayda zarrachalar esa nafas yo‘llarining tabiiy himoya to‘siqlaridan o‘tib ketishi ehtimoliga ega.