Lula va Flavio Bolsonaru toʻqnash keladigan Braziliyadagi saylovlar haqida nimalarni bilish kerak

Braziliyadagi Lula va Flavio Bolsonaru oʻrtasidagi saylovlar haqida nimalarni bilish kerak

Braziliyaliklar yakshanba kuni boʻlib oʻtadigan umumiy saylovlarda ovoz beradilar, unda prezidentlikka ikki yetakchi nomzodning ism-sharifi darhol tanib olinadigan darajada mashhurdir.

Amaldagi prezident, chap qanotning faxriy arbobi Luis Inasiu Lula da Silvaga 11 nafar raqib qarshi chiqmoqda, ularning eng mashhuri oʻng qanot siyosatchisi Flavio Bolsonarudir.

Toʻrt yil avval Lula Flavio Bolsonaruning otasi Jair ustidan kichik farq bilan gʻalaba qozongan edi. Ammo oʻsha saylovning tartibsiz oqibatlari, jumladan, minglab tarafdorlari Braziliya Kongressiga bostirib kirganidan keyin Jair Bolsonaruning davlat toʻntarishini rejalashtirishda aybdor deb topilishi mamlakat siyosatida va ushbu poygada oʻchmas iz qoldirdi.

Kampaniyasi boshida Flavio Bolsonaru oʻz nomzodini qoʻllab-quvvatlayotgan otasining sunʼiy intellekt yordamida yaratilgan tasviri aks etgan videoni namoyish etdi.

2019 yildan 2023 yilgacha Braziliyani boshqargan oʻng qanot sobiq armiya kapitani Jair Bolsonaru ushbu saylovda qatnashmayapti.

71 yoshli siyosatchi nafaqat davlat lavozimlarini egallash huquqidan mahrum etilgan, balki 2022 yilgi saylovda Lulaga yutqazib qoʻyganidan keyin davlat toʻntarishini rejalashtirgani uchun 27 yillik qamoq jazosini oʻtamoqda.

Sogʻligʻidagi surunkali muammolar tufayli u hozirda qamoqxonada emas, balki uy qamogʻida saqlanmoqda, garchi unga ijtimoiy tarmoqlarda post qoldirish yoki ommaviy bayonotlar berish taqiqlangan boʻlsa-da.

Shunga qaramay, uning borligi — va baʼzan uning jonli, gapirayotgan tasviri — ushbu saylovda juda sezilarli boʻlib qolmoqda.

Flavio Bolsonaru oʻzining prezidentlik kampaniyasini rasman boshlagan tadbirda Jair Bolsonaruning sunʼiy intellekt yordamida yaratilgan avatari oʻgʻlining nomzodini qoʻllab-quvvatladi.

Oliy sud dipfeyk boʻyicha soʻroq qilganda, Jair Bolsonaruning advokatlari undan foydalanishga ruxsat berganini inkor etgan boʻlishlari mumkin, ammo Flavio Bolsonaru otasining qoʻllab-quvvatlashiga ega ekanligiga shubha yoʻq.

Prezidentlik poygasida 12 nafar nomzod ishtirok etayotgan boʻlsa-da, soʻrovnomalarda faqat ikki nafari ikki xonali koʻrsatkichga erishdi: Luis Inasiu Lula da Silva va Flavio Bolsonaru.

BBC Brasil soʻrovnomalari trekeri ikkala nomzodning ham koʻrsatkichi 40% atrofida ekanini koʻrsatmoqda, bunda Lula Bolsonarudan biroz oldinda bormoqda.

Qolgan 11 nomzodning koʻrsatkichi 4% yoki undan pastroq.

Agar 4 oktyabr kuni boʻlib oʻtadigan birinchi turda hech bir nomzod haqiqiy ovozlarning 50 foizini qoʻlga kirita olmasa, eng koʻp ovoz olgan ikki nomzod 25 oktyabrdagi ikkinchi turga yoʻl oladi.

Soʻrovnomalar ikkinchi tur boʻlishi ehtimoli juda yuqori ekanini koʻrsatmoqda, garchi ovoz berishga bir necha kun qolganda hali bir qarorga kelmagan saylovchilar soni nisbatan koʻpligi sababli, toʻgʻridan-toʻgʻri gʻalaba qozonishni ham butunlay inkor etib boʻlmaydi.

BBC Brasil soʻrovnomalari agregatori sentyabr oxiriga kelib saylovchilarning 9 foizi hali bir qarorga kelmagani yoki byulletenni buzishni, boʻsh byulleten tashlashni yoxud saylovga umuman bormaslikni rejalashtirayotganini koʻrsatmoqda.

16 yosh va undan katta boʻlgan Braziliya fuqarolari ovoz berishlari mumkin, 18 yoshdan 70 yoshgacha boʻlgan savodli fuqarolar uchun ovoz berish majburiydir, ovoz bermaganlar uchun jarimalar koʻzda tutilgan.

Ushbu saylovda qariyb 160 million braziliyalik ovoz berish huquqiga ega va soʻrovnomalar odatda faqat bir necha ming kishi oʻrtasida oʻtkazilgani sababli, yakuniy natija soʻrovnoma xulosalaridan sezilarli darajada farq qilishi mumkin.

Chap qanot Ishchilar partiyasidan 80 yoshli nomzod Lula avval ham uch marta prezident boʻlib ishlagan.

U 2003 yil yanvardan 2010 yil dekabrgacha ketma-ket ikki muddat prezidentlik qilgan va «Bolsa Família» pul oʻtkazmalari dasturi orqali millionlab odamlarni qashshoqlikdan olib chiqishga yordam bergani uchun keng olqishlangan.

Sobiq metallurg oʻz lavozimini 80 foizdan ortiq rekord darajadagi qoʻllab-quvvatlash reytingi bilan tark etgan, garchi keyinchalik uning partiyasi yirik korruptsiya mojarolariga aralashib qolgan boʻlsa-da.

Lulaning oʻzi korruptsiya va pul yuvishda ayblanib, 2018 yildan 2019 yilgacha 18 oydan koʻproq vaqtni qamoqda oʻtkazdi, u bu ayblovlarni doimo inkor etib kelgan.

Ushbu hukmlar 2021 yilda bekor qilindi, bu esa Lulaga 2022 yilgi prezidentlik saylovlarida qatnashish imkonini berdi va u Jair Bolsonaru ustidan 1,8 foizlik farq bilan gʻalaba qozondi.

Uchinchi muddatini boshlaganida, u bu oxirgisi boʻlishini aytgan edi, biroq shu oy oxirida 81 yoshga toʻlishiga qaramay, uning partiyasi bu yil yana uni qoʻllab-quvvatladi.

U chap qanotda hamon nufuzli shaxs boʻlib qolmoqda. Ammo tarafdorlari 2022 yilgi saylov oldidan uni «Amazonka xaloskori» deb atashgan va uning nam oʻrmonlarni himoya qilish borasidagi sodiqligini olqishlagan boʻlsa-da, baʼzi ekologlar uning soʻnggi qarorlarini tanqid qilishdi.

Xususan, uning Amazonka daryosi quyilish joyi yaqinidagi dengiz suvlarida neft qidirish burgʻilashini qoʻllab-quvvatlashi tanqidlarga sabab boʻldi.

Lula hali ham qazib olinadigan yoqilgʻidan bosqichma-bosqich voz kechish tarafdori ekanini va neft daromadlari Braziliyaning toza energiyaga oʻtishini moliyalashtirish uchun zarurligini taʼkidlamoqda.

Uning hukumati, shuningdek, Amazonkada oʻrmonlar kesilishining kamayganini — sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning birinchi yarmida kesilgan oʻrmon maydoni soʻnggi oʻn yillikdagi eng past darajaga tushganini — oʻz siyosati muvaffaqiyat qozonayotganining isboti sifatida koʻrsatdi.

Lulaning soʻnggi muddati davomida AQSh Prezidenti Donald Tramp bilan munosabatlar taranglashdi.

Tramp «Donro doktrinasi» deb atagan — uning maʼmuriyatining Gʻarbiy yarim sharda AQSh ustunligiga shubha qilinmasligi kerakligini taʼkidlaydigan milliy xavfsizlik strategiyasiga ishora qilib, Lula «Braziliya hech kimning orqa hovlisiga aylanmaydi» deb taʼkidladi.

Oʻzining raqibi Flavio Bolsonaruga ham, oʻng qanot nomzodining gʻalaba qozonishini istayotgan Tramp maʼmuriyati vakillariga ham ochiq ishora qilib, Braziliya prezidenti «demokratiyaning xorijiy va mahalliy dushmanlari» saylovga aralashishiga yoʻl qoʻymasligi haqida ogohlantirdi.

45 yoshli Flavio Bolsonaru — Jair Bolsonaruning toʻngʻich oʻgʻli va 2019 yildan beri senator boʻlib ishlab kelmoqda.

Oʻng qanot Liberal partiyasidan (PL) nomzodini qoʻygan u odatda otasiga qaraganda kamroq jangovar hisoblanadi, ammo u otasining yoʻlidan borishga vaʼda berib, Bolsonaruning keksa tarafdorlariga murojaat qilmoqda.

Senatdagi faoliyati davomida maʼlumoti boʻyicha huquqshunos boʻlgan u jinoyatchilikka qarshi qattiq choralar koʻrish kun tartibini ilgari surdi, qamoq muddatlarini uzaytirish va qurol toʻgʻrisidagi qonunlarni yumshatishni talab qildi hamda «munosib fuqarolar» jinoyatchilardan oʻzlarini himoya qila olishlari kerakligini taʼkidladi.

U AQShni Braziliyada joylashgan «Comando Vermelho» (CV) va «Primeiro Comando da Capital» (PCC) jinoiy guruhlarini xorijiy terrorchilik tashkilotlari roʻyxatiga kiritishga muvaffaqiyatli koʻndira oldi, Lula esa bunga qarshi chiqqan edi.

U oʻz kampaniyasi doirasida injilchilar (evangelistlar) va qishloq xoʻjaligi sektoridan ham koʻmak izladi.

U oʻzi keraksiz deb atagan qoidalarni qisqartirishini va «davlatni fermerlar yelkasidan soqit qilishini» aytdi.

Avgust oyida Globo telekanaliga bergan intervyusida undan 2019 yilda aytganidek, iqlim oʻzgarishi mavjud emasligiga hali ham ishonasizmi deb soʻrashganda, u «ekstremal iqlim hodisalari» boʻlganini tan oldi, ammo bu hodisalar «davriy» ekanini aytdi.

Flavio Bolsonaru, shuningdek, Tramp va uning maʼmuriyati aʼzolari bilan faol aloqa oʻrnatib, may oyida Oq uydagi uchrashuvda oʻzini sodiq ittifoqchi sifatida koʻrsatdi.

Yaqinda u agar saylansa, Tramp maʼmuriyati «Amerika qalqoni» deb atagan AQSh boshchiligidagi jinoyatchilikka qarshi ittifoqqa qoʻshilishini aytdi.

Bir necha oy oldin braziliyaliklar soʻrovnomalarda jinoyatchilik va xavfsizlik ularning eng katta tashvishi ekanini aytishgan edi.

Ammo saylovdan bir necha hafta oldin Braziliyadagi eng yirik moliyaviy firibgarlik ishlaridan birini tashkil etishda ayblanib qamalgan bankir bilan bogʻliq mojaro korruptsiyani kun tartibining eng yuqori pogʻonasiga olib chiqdi.

Bankir Daniel Vorkaro keng aloqalarga ega va Braziliyadagi ham oʻng, ham chap siyosiy doiralardagi koʻplab nufuzli shaxslar bilan bogʻliq.

Flavio Bolsonaru otasi haqidagi biografik filmni moliyalashtirishni Vorkarodan soʻraganini tan oldi, bu undan 134 million real (25,9 million dollar; 19,5 million funt sterling) soʻragani eshitilgan ovozli yozuvlar paydo boʻlganidan keyin sodir boʻldi.

Shundan soʻng politsiya Flavio Bolsonaruga nisbatan filmni moliyalashtirishda korruptsiya va pul yuvish gumoni bilan tergov boshladi.

Ammo soʻrovchilarning aytishicha, Lulaning kampaniyasi ham Vorkaro mojarosidan zarar koʻrgan, chunki obroʻsizlangan bankir va Lulaning ittifoqchilaridan biri, Oliy sud sudyasi Aleksandr de Morayes oʻrtasida aloqalar borligi daʼvo qilingan.

Morayes — Jair Bolsonaru ustidan oʻtkazilgan sud jarayonini nazorat qilgan va keyinchalik uni hibsda saqlash shartlari boʻyicha bir nechta qarorlar chiqargan sudyadir.

Politsiya hisobotida Vorkaro Morayes bilan bogʻliq ekani aytilgan telefon raqamiga koʻplab qoʻngʻiroqlar qilgani va xabarlar yuborgani koʻrsatilgan.

Tergovchilarning aytishicha, Vorkaro suhbatdoshidan hibsga olinishdan qochish uchun yordam soʻragan.

Morayes har qanday noqonuniy xatti-harakatni inkor etdi, ammo bu soʻnggi maʼlumotlar saylov oldidan hal qiluvchi haftalarda eʼtibor Flavio Bolsonaruga qoʻyilgan ayblovlardan Oliy sud sudyasiga qoʻyilgan ayblovlarga qaratilishini anglatardi.

Lula «hech kim qonundan ustun emas» deb, oʻzini Morayesdan uzoqlashtirishga harakat qildi, ammo uning raqibi sudyaga qoʻyilgan ayblovlardan siyosiy ustunlik uchun allaqachon foydalanib qoldi.

«Lulaga ovoz berish Morayesga ovoz berishni anglatadi», dedi Flavio Bolsonaru mitingda tarafdorlariga murojaat qilib, oʻng qanotning sudyaga boʻlgan kuchli adovatidan oʻz qoʻllab-quvvatlashini kuchaytirish uchun foydalandi.