Lula kim? Sobiq ishchi va mahbusdan yana Braziliya prezidentigacha
Tramp bilan baʼzida kelishmovchiliklarga borgan olovli soʻlchi siyosatchi Braziliya prezidenti sifatida toʻrtinchi muddatga saylandi.
Lula kim? Sobiq ishchi va mahbusdan yana Braziliya prezidentigacha boʻlgan yoʻl
Lula kabi tajribali siyosatchi uchun ham chuqur parchalangan mamlakatni birlashtirish qiyin boʻladi.
Birinchi qarashda, Luiz Inasiu Lula da Silva yana bir bor imkonsiz narsani uddaladi: atigi uch hafta ichida u birinchi bosqichdagi magʻlubiyatni ortda qoldirib, Braziliya prezidenti sifatida qayta saylandi.
2002 yilda ushbu lavozimga birinchi muvaffaqiyatli urinishiga qadar uch marta omadsizlikka uchragan inson uchun bu kichik yutuq emas edi.
U 2003 yilda lavozimga kirishganda, Braziliyaning deyarli 50 yil ichidagi birinchi soʻl qanot rahbariga aylandi.
Hozirda 80 yoshda boʻlgan va Braziliya kabi keng maydonga ega demokratik davlatni boshqarishda katta tajribaga ega boʻlgan Lula Lotin Amerikasida siyosati AQSh prezidenti Donald Trampnikiga oʻxshash oʻng qanot yetakchilarining saylovlardagi gʻalaba qozonish tendentsiyasiga qarshi chiqdi.
Lulaning 2002 yildagi birinchi prezidentlik gʻalabasi uning qashshoqlikdan erishgan favqulodda koʻtarilishining choʻqqisi boʻldi.
Kambagʻal, savodsiz dehqon oilasida tugʻilgan Lula bolaligida yongʻoq sotuvchisi va oyoq kiyim tozalovchi boʻlib ishlagan hamda 10 yoshigacha oʻqishni bilmagan.
Keyinchalik u metallurgiya boʻyicha tahsil oldi va San-Paulu yaqinidagi sanoat shahrida ish topdi, u yerda 1960-yillardagi baxtsiz hodisada chap qoʻlining jimjilogʻini yoʻqotdi.
Siyosat dastlab Lulani oʻziga jalb etmagan edi, ammo u kasaba uyushmalari faoliyatiga shungʻib ketdi.
1975 yilda 100 000 aʼzoga ega Metallurglar kasaba uyushmasi yetakchisi etib saylangach, u asosan hukumatga xayrixoh boʻlgan organlarni kuchli mustaqil harakatga aylantirish orqali Braziliyadagi kasaba uyushmalari faoliyatini qayta shakllantirdi.
1980 yilda Lula mamlakat tarixidagi birinchi yirik sotsialistik partiya — Ishchilar partiyasini (PT) tuzish uchun kasaba uyushma aʼzolari, ziyolilar, trotskiychilar va shpekovchi (eʼtiqodchi) faollarni birlashtirdi.
Vaqt oʻtishi bilan PT Braziliyaning hokimiyat tuzilmasini oʻzgartirish boʻyicha inqilobiy maqsadidan uzoqlashdi va yanada pragmatik sotsial-demokratik kun tartibini qabul qildi.
Lula hokimiyatga Braziliyaning siyosiy va iqtisodiy tizimida tub oʻzgarishlar qilishga vaʼda berib keldi.
U ocharchilikka chek qoʻyishga hamda oʻziga ishongan, mehribon va ochiq koʻngil millatni barpo etishga vaʼda berdi.
Prezidentligi davrida Lula ijtimoiy dasturlarga milliardlab dollar ajratdi va Braziliyada uzoq vaqtdan beri mavjud boʻlgan tengsizlikni kamaytirishga yordam berdim deb haqli ravishda daʼvo qila oladi.
Eng kam ish haqini inflyatsiya darajasidan ancha yuqori koʻtarish va Bolsa Familia oilaviy yordam dasturi orqali eng kambagʻal qatlamga davlat yordamini kengaytirish orqali u 44 millionga yaqin odamga yordam berdi va kambagʻallar orasida oʻz qoʻllab-quvvatlanishini mustahkamladi.
Shunday boʻlsa-da, koʻplab tahlilchilarning taʼkidlashicha, dastur qashshoqlikning chuqurroq sabablarini, jumladan, sifatsiz taʼlimni bartaraf etmadi.
U sakkiz yildan soʻng, ikki muddatdan keyin, Lotin Amerikasining lavozimini tark etayotgan yetakchisi uchun favqulodda yuqori boʻlgan xayrixohlik reytingi bilan lavozimini tark etdi, u Braziliyaning xalqaro maydondagi mavqeini oshirdi va mamlakatning soʻnggi uch oʻn yillikdagi eng uzoq iqtisodiy oʻsish davriga rahbarlik qildi.
Uchinchi muddatga oʻz nomzodini qoʻyish huquqidan mahrum boʻlgan Lula isteʼfoga chiqdi va tez orada unga tomoq saratoni tashxisi qoʻyildi. U hatto davolanish paytida oʻzining tanilgan soqolini ham oldirib tashladi. Shifokorlar 2012 yilda uning tuzalganini aytishdi.
U oʻzi tanlagan voris davrida rivojlanish sekinlashdi. Iqtisodiy oʻsish ham retsessiyaga aylandi va Braziliyaning siyosiy hayoti "Avtoyuvish operatsiyasi" (Operation Car Wash) nomi bilan tanilgan keng koʻlamli korruptsiya surishtiruvi tufayli larzaga keldi.
Lula ham ushbu janjalga tortilganlar orasida edi. 2017 yil iyul oyida u OAS muhandislik kompaniyasidan sohil boʻyidagi kvartirada pora olgani uchun korruptsiyada ayblanib, topildi va 9 yildan ortiq muddatga ozodlikdan mahrum etildi — bu hukm keyinchalik apellyatsiya boʻyicha 12 yilga oshirildi.
U, shuningdek, ikkita qurilish va muhandislik firmalaridan oʻzi va oilasi foydalangan dala hovlisini taʼmirlash orqali pora olgani uchun korruptsiya va jinoiy daromadlarni legallashtirishda ayblanib, 12 yilu 11 oyga ozodlikdan mahrum qilindi.
U hamisha qonunbuzarlikni inkor etib, oʻziga qarshi ayblovlar siyosiy sabablarga koʻra kelib chiqqanini aytgan.
2019 yilda Oliy sud uning barcha apellyatsiya shikoyatlari tugaguniga qadar qamoqqa olinishi noqonuniy boʻlgani haqidagi qaroridan soʻng, u 18 oydan ortiq vaqt oʻtirgach ozod qilindi.
Ushbu ayblovlar 2021 yilda bekor qilindi, bu Lulaga 2022 yilda uchinchi muddatga oʻz nomzodini qoʻyish imkonini berdi va u oʻng qanot vakili Jair Bolsonaroni magʻlub etdi.
2023 yilda hokimiyatga qaytganida, u bu uning oxirgi muddati boʻlishini aytgan edi, ammo seshanba kuni u 81 yoshga toʻlishiga qaramay, uning partiyasi bu yil yana uni qoʻllab-quvvatladi.
Hatto PT tarafdorlari ham u birinchi ikki muddatida — 2003 yil yanvaridan 2010 yil dekabrigacha — oxirgi toʻrt yillik prezidentlik davriga qaraganda koʻproq narsaga erishganini tan olishadi.
2022 yilgi saylov oldidan uning tarafdorlari uni tropik oʻrmonlarni himoya qilish majburiyatini olqishlab, "Amazonka xaloskori" deb atagan boʻlsa-da, baʼzi ekologlar uning soʻnggi qarorlaridan baʼzilarini tanqid qilishdi.
Xususan, uning Amazonka daryosi quyilish joyi yaqinidagi ofshor suvlarida qidiruv neft burgʻilashini qoʻllab-quvvatlashi tanqidga sabab boʻldi.
Lula qazilma yonilgʻidan bosqichma-bosqich voz kechish tarafdori boʻlib qolayotganini aytadi va neft daromadlari Braziliyaning toza energiyaga oʻtishini moliyalashtirish uchun juda muhim ekanini taʼkidlaydi.
Uning hukumati, shuningdek, Amazonkadagi oʻrmonlarning kesilishi kamayganini — sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning birinchi yarmida kesilgan oʻrmon maydoni soʻnggi oʻn yillikdagi eng past darajaga tushganini — oʻz siyosati muvaffaqiyatli amalga oshirilayotganining isboti sifatida keltirdi.
Lulaning uchinchi muddati Trampning hokimiyatga qaytishi bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi.
Ikkala siyosatchi siyosiy spektrning qarama-qarshi tomonlarida joylashgan va oʻz kelishmovchiliklarini oshkora bildirmaslikning ilojini topmadilar.
Braziliya yetakchisi 2025 yil sentyabr oyida BBC’ga Tramp bilan hech qanday munosabati yoʻqligini aytgan edi.
AQSh Braziliya bilan savdoda profitsitga ega boʻlsa-da, Donald Tramp oʻsha yilning iyul oyida Braziliyaning oʻng qanot sobiq prezidenti Jair Bolsonaroga nisbatan davlat toʻntarishiga urinish ayblovi boʻyicha sud jarayoni sabab boʻlganini aytib, Braziliya tovarlariga 50 foizlik bojlar joriy etdi. Bolsonaro 27 yillik qamoq jazosini oʻtamoqda va yakshanba kungi saylovlarning ikkinchi bosqichida Lula aynan uning oʻgʻli Flavioni magʻlub etdi.
Lula Trampni tashqi aralashuvda aybladi va "u dunyo imperatori emas" dedi. Ammo shu yilning may oyida Oq uydagi uchrashuvdan soʻng munosabatlar yaxshilandi, shundan soʻng ikki yetakchi bir-birlarini oshkora maqtashdi — Tramp Lulani "dinamik" deb atadi, Braziliya prezidenti esa uchrashuvdan "juda mamnun" boʻlib qaytganini aytdi.
Ikki hukumat hali ham jinoyatchilik kabi muhim masalalarda kelisha olmaydi va Lula, ayniqsa, savdo masalasida bir-birlaridan juda uzoqda ekanliklarini tan oldi.
Tramp "Donroe doktrinasi" deb atagan narsaga — uning maʼmuriyatining AQShning Gʻarbiy yarim shardagi ustunligiga xavf solinmasligi kerakligini taʼkidlaydigan milliy xavfsizlik strategiyasiga toʻxtalib, Lula "Braziliya hech kimning orqa hovlisiga toʻgʻri kelmaydi", deb taʼkidladi.
Lula, shuningdek, beshta mamlakat — BMT Xavfsizlik kengashining doimiy aʼzolari — qarorlarga veto qoʻyishi mumkinligini tanqid qilib, bu Ikkinchi jahon urushi gʻoliblarini qoʻllab-quvvatlashini va Braziliya, Germaniya, Hindiston va Yaponiya kabi milliardlab odamlarni ifodalovchi millatlarni, shuningdek, Afrika mamlakatlarini istisno qilishini taʼkidladi.
U Rossiya va Xitoy bilan davom etayotgan aloqalarini himoya qiladi va BRIKSni Gʻarbga qarshi oʻsib borayotgan muvozanatlovchi kuch sifatida koʻradi.
U, shuningdek, Rossiya Ukrainada urush olib borayotgan bir paytda Rossiya neftini sotib olishni davom ettirish qarorini himoya qildi.