Lozim, ammo majbur emas

**Majbur, ammo shart emas**

Dekarbonizatsiya masalalari Markaziy Osiyo davlatlari diqqat markazida turibdi. Ular xalqaro konferentsiyalarda va Markaziy Osiyo davlatlari ekspertlarining xalqaro tashkilotlar hamda tashqi ishtirokchilar vakillari bilan uchrashuvlarida muntazam ravishda koʻtarilmoqda. Bu mavzuga boʻlgan yuqori va barqaror qiziqish iqtisodiy foyda kutish bilan izohlanadi.

Soʻnggi yillarda Markaziy Osiyo mamlakatlari oʻz iqtisodiyotlarini dekarbonizatsiya qilish, yaʼni tarkibida uglerod miqdori yuqori boʻlgan yoqilgʻidan voz kechish yoʻlini tanladilar. Bu vazifani hal qilish usullaridan biri — qayta tiklanuvchi energiya manbalariga (QTEM) oʻtish boʻlib, u iqtisodiyotning turli tarmoqlaridagi uglerod izini kamaytirishga yordam berishi kerak.

Markaziy Osiyo davlatlari oʻz oldilariga uglerod neytralligiga erishish boʻyicha ulkan maqsadlarni qoʻydilar. Rasman ularning intilishlari Parij iqlim kelishuvida belgilangan vazifalarni bajarish zarurati bilan izohlanadi. Ekologik maqsadlar bilan bir qatorda, Markaziy Osiyo mamlakatlari jahon iqtisodiyotiga yanada integratsiyalashuv uchun sharoit yaratishga umid qilmoqdalar. Biroq, bu rejalar koʻplab savollarni tugʻdiradi: mintaqa mamlakatlari ularni amalga oshirishga tayyormi, dekarbonizatsiya uchun qanday badal toʻlashga toʻgʻri keladi va Markaziy Osiyoda ushbu kursni ilgari surayotgan tashqi ishtirokchilar qanday maqsadlarni koʻzlamoqda.

Avvalambor, Markaziy Osiyo mamlakatlarida dekarbonizatsiya rejalarini amalga oshirish uchun moliyaviy resurslar yoʻqligini taʼkidlash joiz. Markaziy Osiyo davlatlarining imkoniyatlari juda cheklangan va ular barcha zarur xarajatlarning faqat kichik bir qisminigina ajratishga qodir. Shu bois, moliyalashtirishning asosiy yuki allaqachon tashqi manbalar zimmasiga tushmoqda. Bular asosan Osiyo taraqqiyot banki (OTB), Jahon banki, TRTB, XMK va boshqa xalqaro moliya institutlaridir. 2020–2025 yillarda Markaziy Osiyo davlatlari ulardan qariyb 25 mlrd dollar olishdi. Bu mablagʻning taxminan 15 mlrd dollari bevosita dekarbonizatsiyaga, qolgan qismi esa iqlim oʻzgarishiga moslashishga yoʻnaltirildi.

Ajratilgan mablagʻlar mintaqa mamlakatlari uchun muhim, ammo shu bilan birga ular dekarbonizatsiya uchun talab qilinadigan hajmlardan sezilarli darajada kam. Masalan, Jahon banki guruhining «Iqlim va rivojlanish boʻyicha mamlakat maʼruzasi» (IRMM) baholashiga koʻra, 2060 yilga borib faqatgina Oʻzbekistonning eskirgan energetika infratuzilmasini almashtirish va energetika sektorini dekarbonizatsiya qilish uchun qariyb 340 mlrd dollar talab etiladi. Yana taxminan 60 mlrd dollarni moslashishga, masalan, yerlar degradatsiyasiga qarshi kurashish va irrigatsiyani modernizatsiya qilishga yoʻnaltirishga toʻgʻri keladi. Umuman olganda, barcha hisob-kitoblar Markaziy Osiyo mamlakatlariga past uglerodli iqtisodiyotga oʻtish uchun ulkan mablagʻlar kerak boʻlishini koʻrsatmoqda. Tojikiston uchun ular YAIMning 20 foizi, Qozogʻiston uchun esa YAIMning 270 foizi miqdorida baholanmoqda. Xususan, Oʻzbekiston Moliya vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2030 yilgacha mamlakat elektr energetikasini dekarbonizatsiya qilish uchun har yili 4 mlrd dollar sarflashi kerak, bu esa YAIMning deyarli 5 foizini tashkil etadi.

Biroq tashqi moliyalashtirishsiz mintaqa mamlakatlari eʼlon qilingan maqsadlarga erisha olmaydilar. Markaziy Osiyo davlatlarining birortasi ham ichki manbalar hisobidan dekarbonizatsiyani toʻliq taʼminlashga qodir emas. Bu jarayon mintaqa mamlakatlari hal qilishi kerak boʻlgan jiddiy ijtimoiy-iqtisodiy muammolar bilan bogʻliq. Dekarbonizatsiya uglerod neytralligiga erishish uchun energetikaning yangi yoʻnalishlarini rivojlantirishni nazarda tutadi. Ammo Markaziy Osiyo mamlakatlari zarur komponentlar ishlab chiqarishni mahalliylashtira olishiga yoki uskunalarning tashqi yetkazib berilishiga qattiq qaram boʻlib qolmasligiga hech qanday kafolat yoʻq, bu esa ularning texnologik jihatdan orqada qolishini kuchaytiradi.

Bundan tashqari, mintaqa mamlakatlari dekarbonizatsiya kursi va qazib olinadigan energiya manbalariga boʻlgan yuqori qaramlikni saqlab qolish oʻrtasida doimiy ravishda muvozanat izlashlariga toʻgʻri keladi. Nihoyat, koʻplab rivojlangan mamlakatlar, birinchi navbatda IIda, uglerod soligʻini tartibga solishni kompensatsiya qilish mexanizmini ishga tushirmoqdalar. Bu keyinchalik qayta ishlash uchun xomashyo va materiallar eksport qiluvchi Markaziy Osiyo mamlakatlariga bevosita taʼsir qiladi. Masalan, Qozogʻistonda mahsulotlar koʻp miqdorda issiqxona gazlari chiqindilari bilan ishlab chiqariladi, mamlakatdagi elektr energiyasining salmoqli qismi esa koʻmirdan foydalangan holda olinadi. Koʻmir quvvatlarini bosqichma-bosqich foydalanishdan chiqarish uchun katta mablagʻ talab etiladi. Energetikadan tashqari, dekarbonizatsiya transportni — elektr transportiga oʻtish va quvvatlash infratuzilmasini yaratishni, qishloq xoʻjaligini — suv tejovchi texnologiyalar va iqlimga moslashtirilgan qishloq xoʻjaligini, shuningdek, oʻrmonlar va landshaftlarni boshqarishni qamrab oladi.

Dekarbonizatsiya sohasida qoʻyilgan maqsadlarga xalqaro institutlar va donorlar bilan hamkorlik hamda sheriklikni rivojlantirish orqali erishish mumkin, degan fikr eng keng tarqalgan. Aynan ular zarur resurslarni taqdim etishlari kerak. Odatda, alohida texnologiyalarni joriy etish yoki energiya tejamkor yechimlardan foydalanishning muvaffaqiyatli holatlari misol qilib keltiriladi. Haqiqatan ham, xalqaro moliyaviy tuzilmalar Markaziy Osiyo mamlakatlariga dekarbonizatsiya kursini amalga oshirish uchun salmoqli mablagʻ ajratishga tayyor ekanliklarini bildirmoqdalar. Bundan tashqari, tashqi ishtirokchilar Markaziy Osiyo davlatlarining belgilangan rejalarni amalga oshirishdagi intilishlarini qoʻllab-quvvatlashga nafaqat tayyor ekanliklarini namoyish etmoqdalar, balki aniq loyihalarning texnik-iqtisodiy asoslarini taklif qilmoqdalar va ushbu sohadagi hamkorlik yoʻl xaritalarini ishlab chiqmoqdalar.

Biroq, bunday tajribani faqat boshlangʻich bosqich deb hisoblash mumkin. Xususan, tashqi donorlar qulay muhit yaratish uchun islohotlar oʻtkazish masalasini koʻtarmoqdalar, bu esa gaz va elektr energiyasi subsidiyalarini bekor qilishga hamda uglerod chiqindilari uchun soliq joriy etilishiga olib kelishi kerak. Hozirgi barcha loyihalar QTEMni joriy etish va tabiiy resurslarni oʻzlashtirishdan kelajakda olinadigan daromadlar, shuningdek, aholiga tarif bosimini kuchaytirish hisobiga amalga oshirilmoqda. Shunga koʻra, tashqi moliyalashtirish hozircha faqat boshlangʻich xarajatlarni qoplaydi, ular istiqbolda tariflar, soliqlarning oshishi va tabiiy resurslar boʻyicha yon bosishlar orqali tashqi ishtirokchilarga qaytishi kerak boʻladi.

Dekarbonizatsiya — bu iqlim oʻzgarishi bilan bogʻliq xavflarni kamaytirishdan olinadigan mavhum foyda emas, balki davlatning aniq xarajatlaridir. Mablagʻlar mavjud boʻlmagan taqdirda, moliyalashtirish Markaziy Osiyo mamlakatlari aholisi zimmasiga yuklanadi va aynan ular dekarbonizatsiya jarayoni uchun haq toʻlaydilar.